Week van de koloniale geschiedenis

De geboorte van Frankenstein en zijn Monster

200 jaar Frankenstein en het Monster leeft!

Op 1 januari 2018 is het tweehonderd jaar geleden dat de wereld kennismaakte met Victor Frankenstein en het gruwelijke wezen dat hij creëerde. Beide figureerden in wat wel de eerste sciencefiction roman genoemd wordt: Frankenstein, or the modern Prometheus. Dr. Frankenstein en zijn Monster zijn inmiddels wereldberoemd. Maar wie kent de naam van de schrijfster; Mary Shelley?

Mary shelley, portret door Richard Rothwell
Mary Shelley, portret door Richard Rothwell (National Portrait Gallery)
De oorsprong van Frankenstein is te vinden aan de oevers van het lieflijke Meer van Genève en wel in de salon van de even buiten Cologny gelegen Villa Diodati, een elegant landhuis met uitzicht op het meer.

In de rampzalige zomer van 1816 – waarin de wereld te lijden kreeg van de ongekend heftige uitbarsting van de vulkaan Tambora op het Indonesische eiland Soembawa – is Villa Diodati de plek waar een aantal jonge Britten elkaars gezelschap zoeken. De tijdelijke huurder van de villa is de jonge lord George Byron; een even beroemd als berucht dichter die Engeland ontvlucht is om aan zijn schuldeisers te ontkomen. Frequente gasten zijn Percy Shelley en zijn achttienjarige minnares Mary. Shelley is ook een dichter, maar bij lange na nog niet zo beroemd als de door hem bewonderde Byron. Ook Shelley is Engeland ontvlucht, zijn echtgenote en hun kind achterlatend om zijn heil te zoeken op het vasteland van Europa, samen met zijn minnares en hun vier maanden oude zoontje William. Anders dan de adellijke Byron en Shelley komt Mary uit een links milieu. Ze is de dochter van de feministe Mary Wollstonecraft en de radicale filosoof William Godwin.

De verhalenwedstrijd

Wanneer het dagen achtereen regent en onweert, doet Byron zijn in de salon van Villa Diodati verzamelde gasten een voorstel voor een activiteit om de tijd te doden. Om het haardvuur geschaard hebben ze net aangenaam gehuiverd bij het luisteren naar een aantal griezelverhalen die Byron met veel pathos voorlas. Byron stelt spontaan voor dat ze elk zelf een griezelverhaal gaan schrijven, waarbij het beste verhaal wint; een wedstrijd dus. Byron en Shelley zetten iets op papier, maar veel verder komt het niet. Het duurt een tijdje voor Mary een idee voor een bloedstollend verhaal krijgt. Dat gebeurt, naar ze vele jaren later beweert, door een angstdroom. Daarin ziet ze ‘een bleke wetenschapper bekend met duistere kunsten’ die ‘iets gruwelijks wat op een mens lijkt tot leven wekt’.

- advertentie -

Invloed van literatuur en natuurwetenschappen

Manuscript van Frankenstein
Manuscript van Frankenstein
Shelley moedigt haar aan om zich niet te beperken tot een verhaal, maar een roman te schrijven. En zo gebeurt het. In haar roman verwerkt Mary elementen uit de literatuur en de natuurwetenschappen, die in die tijd bijzonder in de belangstelling staan. Wat betreft de literatuur is dat de gothic novel, waarin mystery, romantiek en horror vaste ingrediënten zijn. Op het gebied van de natuurwetenschappen speelden het nieuwe fenomeen elektriciteit en de experimenten op dat gebied door Galvani en zijn neef Aldani. De laatste reist door heel Europa om demonstraties te geven. Zijn beroemdste optreden vindt plaats in 1803, wanneer hij in Londen het lijk van een moordenaar weer tot leven lijkt te brengen met behulp van elektriciteit. De parallel met Victor Frankenstein, die erin slaagt een samenraapsel van lichaamsdelen afkomstig van executies en lijkenroverij te transformeren tot een weliswaar monsterlijk maar levend wezen, is evident.

Frankenstein op het toneel

Aanvankelijk lukt het niet om een uitgever te vinden voor Frankenstein, or the Modern Prometheus, maar uiteindelijk is een obscure uitgever in Londen bereid om Mary’s roman te publiceren. Dat gebeurt anoniem, wat niet ongebruikelijk is in die tijd voor werk van een vrouw. Frankenstein wordt al snel populair bij het publiek. Het thema van de roman spreekt zo aan dat er in 1823 een toneelbewerking gemaakt wordt, die tot 1850 regelmatig opgevoerd wordt in Londen. Het stuk is zo’n succes dat er meer toneelbewerkingen volgen, onder andere een klucht. Zelfs in Amerika en Frankrijk zijn de – uiterst vrije – toneelbewerkingen een groot succes.

Een echte bestseller wordt Mary Shelley’s roman pas in 1831, met de derde druk. Daarin wordt de naam van de auteur wél vermeld. Dankzij deze uitgave en de toneelversies worden Dr. Frankenstein en zijn monster ook buiten Groot-Brittannië een begrip.

Karikatuur over de galvanisatie van een overledene (wiki)
Karikatuur over de galvanisatie van een overledene (wiki)

De invloed van de film

Het is echter de filmindustrie van de twintigste eeuw die ons beeld van de schepper en zijn schepping heeft bepaald. De verschillen tussen de films en de roman zijn talrijk. Vertoont het Creatuur in de roman nog positieve menselijke eigenschappen, in de film zijn die verdwenen en is het monster puur slecht. Behalve het karakter van het monster wijkt ook zijn uiterlijk flink af van dat van het personage in het boek. Beschrijft Mary Shelley de trekken van het monster als ‘op zich mooi’, met parelwitte, regelmatige tanden en omlijst door lang, glanzend zwart haar, in de Frankenstein films met Boris Karloff zien we een verschijning waar niets ‘moois’ aan is te ontdekken. Het afgeplatte hoofd met een duidelijk litteken op het lijkkleurige voorhoofd, de geloken blik en de metalen bouten aan weerszijden van de nek zijn puur een vondst van de hoofd-grimeur van Universal Studios.

Trailer van de Frankenstein-film uit 1931:

De verdwenen boodschap

Amerikaanse postzegel met Karloff als ‘Frankenstein’ (usstampgallery.com)
Amerikaanse postzegel met Karloff als ‘Frankenstein’ (usstampgallery.com)
Minstens zo belangrijk als het volkomen gewijzigde uiterlijk is het feit dat een belangrijke boodschap van de roman verdwenen is in de Frankenstein-films. In het boek is de fout van Victor Frankenstein niet dat hij een monster creëert, maar dat hij geen verantwoordelijkheid neemt voor zijn schepping. De regisseurs maakten daarentegen het scheppen van het monster tot Victor’s kapitale fout. Net zoals ze van het Creatuur, dat in de roman menselijke aspecten en verlangens heeft, een puur gewelddadig wezen maakten waarmee geen kijker zich identificeert.

Het Monster leeft!

Frankenstein en zijn Monster mogen dan wereldwijd archetypen geworden zijn, de naam van Mary Shelley is onbekend bij het grote publiek. Dankzij het succes van de films met Boris Karloff als het Monster volgden meer Frankenstein-films, zoals The Curse of Frankenstein uit 1957 met Christopher Lee als het Monster. Mel Brooks maakte in 1974 met Young Frankenstein een parodie op de klassieke horrorfilm uit de jaren dertig en er zou zelfs een nieuwe versie van Bride of Frankenstein in de maak zijn. De conclusie ligt voor de hand: Mary Shelley mag dood en grotendeels vergeten zijn, het Monster van Frankenstein leeft en zijn nageslacht is talrijk…

~ Janneke Budding
Auteur van Frankenstein; het Monster en zijn Makers verkrijgbaar via de boekhandel en online

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

1001 vrouwen in de 20ste eeuw - Els Kloek Napoleon - De man achter de mythe (Adam Zamoyski) De rechtvaardigen - Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde (Jan Brokken) Reconquista - Miquel Bulnes Leonardo da Vinci - Sprekende gezichten De bokser - 
Het leven van Max Moszkowicz (Biografie) 80 jaar oorlog - Gijs van der Ham / NTR Het goede leven - Annegreet van Bergen Hitlers Derde Rijk in 100 voorwerpen - Roger Moorhouse De Zonnekoning - Glorie en schaduw van Lodewijk XIV (Johan Op de Beeck)
Gelijk naar geschiedenisboeken over: