Op 10 mei 1940 valt het Duitse leger Frankrijk, België, Luxemburg en Nederland binnen. De Fransen en Britten verwachten een herhaling van de Eerste Wereldoorlog. Ze hebben zich in Noord-Frankrijk en achter de Maginotlinie verschanst. Geheel onverwacht doorkruisen de Duitse tanks de Ardennen en breken door de Franse linies bij Sedan.
Fall Gelb blijkt een meesterlijk plan dat uitgedokterd is door de Duitse generaal Erich von Manstein. Op 22 juni capituleert Frankrijk. Dat is binnen zes weken. Het is de grootste militaire nederlaag van Frankrijk sinds de slag bij Azincourt in 1415. De legerleiding is volledig ontredderd en miljoenen mensen zijn op de vlucht. Het land verkeert in totale chaos. De Franse regering vlucht in eerste instantie naar Bordeaux en later naar Marokko. De oude maarschalk Pétain is het nieuwe staatshoofd en zetelt zijn regering in Vichy. Hij kiest voor samenwerking met de Duitsers.
Zone Libre
Open stad
De snelle Duitse opmars in 1940 dwingt de burgemeester van Lyon en lokale legercommandant om op 18 juni Lyon tot “open stad” te verklaren. Zodoende blijft de stad een vernietiging zoals Warschau en Rotterdam bespaard. Tussen mei 1940 en november 1942 raakt Lyon overspoeld met vluchtelingen uit het noorden. Vele bedrijven, waaronder pers en drukkerijen, verplaatsen hun vestiging van Parijs naar Lyon. Al vrij snel ontstaan er groepjes die ieder afzonderlijk verzet plegen. Dit varieert van illegaal drukwerk en het verscheuren van Duitse propagandaposters tot aanslagen op spoorwegen en distributiekantoren.
Eerste verzet
De complete ineenstorting van het Franse overheidssysteem, leidt tot verdeeldheid alom. Bij gebrek aan leiding, zoeken vele Fransen hun heil bij de reputatie van Pétain. De grote held van Verdun maant het volk tot rust, kalmte en verdraagzaamheid. Fransen die niet in de 84 jaar oude maarschalk geloven, luisteren illegaal naar de BBC. De dappersten onder hen organiseren zich in verzetsgroepen. Elk van deze groepen heeft zijn eigen prioriteiten en politieke standpunt. Wanneer de Duitsers in de zomer van 1941 Rusland binnenvallen, sluiten de Franse communisten zich aan bij het verzet. In de loop van van 1942 zijn er in Lyon drie grote verzetsgroepen actief: Combat, Libération-Sud en Franc-Tireurs.
Charles de Gaulle
In de Eerste Wereldoorlog had kapitein De Gaulle gevochten bij Dinant en Douaumont, waar hij in 1916 gevangen werd genomen. De rest van de Grande Guerre sleet hij in een Duits gevangenkamp. In de jaren dertig ontwikkelt De Gaulle progressieve ideeën over oorlogsvoering. Zo gelooft hij dat tanks los van de infanterie moeten opereren. Deze strategie doet ook opgang in Duitsland en zal in mei 1940 effectief toegepast worden door de Duitse generaal Guderian in zijn snelle opmars naar het kanaal. De aanval in hoog tempo krijgt de omschrijving Blitzkrieg.
Dankzij maarschalk Pétain krijgt De Gaulle in 1931 een functie bij ministerie van Defensie in Parijs. Het is hier dat hij zijn politieke capaciteiten ontwikkelt. Luitenant-kolonel De Gaulle krijgt op 17 en 19 mei 1940 de kans om zijn theorie in de praktijk te brengen. Met een kleine tankleger probeert hij de Duitse opmars bij Montcornet tegen te houden. Het lukt hem om de Duitse aanval voor enkele uren af te weren. Het is een van de weinige positieve Franse wapenfeiten. Als beloning wordt De Gaulle gepromoveerd tot brigade-generaal (twee sterren).
De Franse regering is van Parijs naar Bordeaux gevlucht. De Gaulle is op 1 juni benoemd tot staatssecretaris van Defensie en Oorlog. Hij heeft al gauw door dat hij in Londen meer van waarde kan zijn. Met een Brits vliegtuig komt hij op 17 juni in Groot-Brittannië aan. De dag erop geeft hij een van zijn beroemdste radiotoespraken op de BBC, waarmee hij de Franse bevolking een hart onder de riem probeert te steken. Enkele Franse ministers zijn naar Marokko uitgeweken. In Vichy roept de 86-jarige maarschalk Pétain de Franse militairen op om de wapens neer te leggen.
Jean Moulin
In 1937 wordt de 38-jaar oude Jean Moulin tot prefect benoemd in de Noord-Franse regio Eure-et-Loir. Hij is daarmee de jongste prefect (hoge ambtenaar met regionale macht) van Frankrijk. In juni 1940 weigert hij een verklaring te ondertekenen die Duitse militairen vrijwaard van schuld van moord op Afrikaanse militairen in Franse dienst. Moulin wordt gearresteerd en hard aangepakt. Uit angst toe te geven onder meer geweld, probeert hij zichzelf van het leven te beroven. De zelfmoordpoging mislukt en sindsdien draagt Moulin een shawl om het litteken op zijn hals te verbergen.
Eenmaal weer op vrije voeten, probeert hij te balanceren tussen verzet en coöperatie. In november 1940 vlucht hij naar de Zone Libre en vestigt zich in Avignon en daarna in Marseille. In beide steden komt hij in contact met verschillende mensen van het verzet. In september 1941 neemt hij de trein naar Barcelona en stapt in Portugal op de boot naar Londen, waar hij generaal De Gaulle ontmoet. Die ziet in Moulin de ideale figuur om het Franse verzet te organiseren.
Frankrijk verdeeld
Het Engelse Expeditieleger kan ternauwernood uit Duinkerken geëvacueerd worden. De Franse militairen die hun aftocht dekken, voelen zich verraden wanneer ze ontdekken dat de Britten hen achtergelaten hebben. De relatie tussen de Engelsen en Fransen zal nog een knauw krijgen. Churchill maakt zich na de val van Frankrijk ernstig zorgen om de Franse vloot die zich in de Algerijnse haven van Mers-el-Kébir bevind. Indien Pétain deze vloot intact aan de Duitsers zou overdragen, dan zijn de Britten op zee in de minderheid. Een serie aan communicatieve misverstanden, leidt ertoe dat de Britten het vuur openen op de Franse schepen. Er vallen 1300 slachtoffers. Wanneer De Gaulle dit nieuws hoort, is hij furieus. Pétain gebruikt de situatie door de banden met Londen te verbreken.
Op 1 januari 1942 landt Jean Moulin met een parachute in de Provence. Hij begeeft zich naar Lyon, waar hij begint aan zijn opdracht. Moulin gebruikt verschillende aliassen (zoals Rex, Max, Jean Martel en Jacques Mercier) en verblijft om de zoveel maanden op een ander adres. Het is hem al snel duidelijk dat het Franse verzet hopeloos verdeeld is. Niet alleen moet hij personen overtuigen dat ze hun politieke overtuiging opzij zetten, hij moet hen ook zover krijgen dat ze generaal De Gaulle als de enige leider van de Vrije Fransen beschouwen.
Klaus Barbie
Obersturmführer Barbie heeft in het begin van de oorlog in Den Haag en Amsterdam gediend. Als lid van de Gestapo heeft hij fanatiek jacht gemaakt op Joodse inwoners. Zijn agressieve optreden tijdens de Februaristaking levert hem het IJzeren Kruis tweede klasse op. Op 11 november 1942 landen de geallieerde legers op de Noord-Afrikaanse kust. Het is voor de Duitsers het sein om alsnog heel Frankrijk te bezetten. Het is het begin van een zware tijd voor de inwoners van Lyon. Als promotie wordt Barbie naar Lyon gezonden, waar hij de vrije hand krijgt.
Niet alle Franse inwoners blijken even zuiver op de graat. Enkele onder hen zijn bereid om de Duitse bezetters van waardevolle tips te voorzien. Op 9 februari 1943 valt de Gestapo onder leiding van Klaus Barbie het Joodse opvanglokaal op Rue St. Cathérine binnen en arresteert er 86 voortvluchtige Joden. Slechts vier van hen zullen de oorlog overleven. Zestig kilometer ten oosten van Lyon ligt het dorp Izieu. Vanaf voorjaar 1943 worden in een afgelegen woning buiten Izieu Joodse kinderen opgevangen. Op 6 april 1944 krijgt Barbie een tip over het opvangtehuis. Hij stuurt er de Gestapo op af. Van de 44 kinderen die worden afgevoerd, overleeft er slechts één de oorlog. Eind augustus 1944, terwijl de geallieerden vanuit het noorden en zuiden oprukken, laat hij alle gevangenen van Montluc afvoeren en buiten Lyon executeren.
Service du Travail Obligatoire
Op 16 februari 1943 werd door de regering in Vichy de Service du Travail Obligatoire (STO) ingevoerd. Door deze verplichte tewerkstelling (Arbeitseinsatz) worden duizenden jongemannen opgeroepen om zich te melden voor werk in nazi-Duitsland. Het gevolg is dat het aantal ondergedoken jongemannen enorm toeneemt. Velen van hen vluchten naar de Vercors, een onherbergzame streek ten zuiden van Lyon. Hier worden de jongemannen opgevangen en getraind door de maquis, zoals de Fransen hun verzetsstrijders noemen. Na de geallieerde landing in Normandië grijpen de maquis in de Vercors naar de wapens. Generaal De Gaulle vraagt aan generaal Eisenhower om snel over te gaan tot een tweede invasie in Zuid-Frankrijk. Eisenhower kan deze logistieke invasie echter niet op korte termijn realiseren. Het verzet in de Vercors wordt aan haar lot overgelaten.
Moulin opgepakt
In Lyon heeft Jean “Max” Moulin ondertussen niet stilgezeten. In het grootste geheim ontmoet hij belangrijke figuren van de verschillende groeperingen. Eind 1942 is het hem gelukt alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. Hij heeft de drie grote groepen (Combat, Libération-Sud en Franc-Tireurs) verenigd in het Armée Secrète. Als leider van dit “Geheime Leger” wordt de voormalig generaal Delestraint benoemd.
Op 27 mei 1943 is Moulin de voorzitter van de Conseil National de la Résistance (CNR), wat functioneert als het eerste ondergrondse parlement. Begin juni wordt Delestraint in Parijs door de Gestapo gearresteerd. Jean Moulin is gedwongen snel te handelen en belegt een vergadering in Caluire-et-Cuire. In dit dorp – tegenwoordig een buitenwijk van Lyon – wordt hij op 21 juni 1943 samen met zeven andere kopstukken gearresteerd. Allen worden opgesloten in Montluc. Klaus Barbie weet dat hij “Max” te pakken heeft. Hij weet alleen niet wie van de acht Max is. Door zijn sadistische martelpraktijken krijgt hij een van hen aan het praten. Moulin wordt daarna door Barbie onder handen genomen. Wanneer de Gestapo in Parijs Moulin ook wil ondervragen, moet Barbie hem op de trein zetten. Moulin komt meer dood dan levend in Parijs aan. Een week later is hij overleden.
Lyon bevrijd
Op 26 mei 1944 bombardeert de 15th USAAF de spoorwegverbinding bij station Perrache om daarmee de Duitse transporten per spoor te verhinderen. Helaas is het bewolkt en zijn de bommenrichters van van de Amerikaanse luchtvloot onnauwkeurig. Vele bommen missen hun doel en beschadigen een groot deel van de omliggende huizen. De École de Service de la Santé Militaire behoort daartoe. De Gestapo vindt zolang een ander onderkomen in het centrum van Lyon. Medio augustus volgt eindelijk de tweede invasie in Zuid-Frankrijk. Operatie Anvil-Dragoon komt echter te laat voor het verzet in de Vercors. Op 21 juli 1944 voeren de Duitsers een gecoördineerde aanval van drie kanten uit op de maquisards in de Vercors. De verzetslieden met hun lichte wapens zijn geen partij voor de zwaarbewapende en goed getrainde Duitse Gebirgsjäger. De geallieerde legers bereiken op 3 september Lyon. De dag ervoor blazen de Duitsers alle negenentwintig bruggen op en verlaten de stad. Klaus Barbie is tegen die tijd al verdwenen.
Hoofdstad van het verzet
Parijs wordt op 26 augustus bevrijd. Generaal De Gaulle loopt over de Champs-Elysées langs een juichende mensenzee. Op 14 september is hij in Lyon. Hij prijst de stad voor haar bijdrage aan het verzet. Volgens hem is Lyon “la Capitale de la Résistance”. De bijdrage van Jean Moulin dreigt na de oorlog in de vergetelheid te raken, totdat De Gaulle in 1958 tot president wordt gekozen. In 1964 wordt het stoffelijk overschot van Moulin naar het Panthéon overgebracht. Een laatste rustplek die alleen voor bijzondere Fransen is gereserveerd.
Rechtvaardigheid
Klaus Barbie vlucht naar Duitsland en duikt enkele jaren onder. In 1947 wordt hij door de Counter Intelligence Corps (CIC, de voorloper van de CIA) gerekruteerd en als informant tegen de Sovjets ingezet. Ze voorzien hem zelfs van een valse identiteit. De Franse overheid heeft om de uitlevering van Barbie gevraagd, maar krijgt nul op haar rekest. Vier jaar later willen de Amerikanen van Barbie af. Ze regelen een transport naar Bolivia voor hem en zijn gezin. Daar kan hij, onder het bewind van militaire dictators zoals Barrientos, Banzer en Meza decennialang in vrijheid leven. Totdat het echtpaar Serge en Beate Klarsfeld hem op het spoor komt. Deze Franse nazi-jagers hebben eerder oud SS-er en Gestapo-chef Kurt Lischka voor het gerecht gekregen.
Het zal nog tot 1987 duren voordat Barbie eindelijk uitgeleverd wordt. Zijn proces in Lyon wordt een mediaspektakel. Overlevenden van Rue St. Cathérine en Izieu getuigen tegen hem. Barbie – inmiddels een oude grijze man – toont geen enkele wroeging. Hij wordt tot levenslang veroordeeld. In 1991 sterft hij eenzaam en alleen in de gevangenis St. Joseph aan leukemie. De stad waar hij zijn wandaden heeft gepleegd, heeft alsnog haar rechtvaardigheid gekregen.
Stille getuigen
‘Vichy-regering verhardde anti-Joodse wetten’
De Vercors, bolwerk van de résistance
De Spaanse bevrijders van Parijs
Maarschalk Pétain – De pessimistische en dubbelzinnige dictator
Moeilijke keuzes in vernieuwd Verzetsmuseum
Opsporing en beoordeling van anti-Japanse activiteiten
Nacht und nebel – Strafmaatregel