Migratie als ervaring in nieuw kunstmuseum Fenix

Tussen vertrek en aankomst

Op de kade van Katendrecht, tussen loodsen, bruggen en open water, is Fenix verrezen als een nieuw museum van vertrek en aankomst. Het gebouw, oorspronkelijk een overslagloods uit 1923, is heringericht door het Chinese MAD Architects. De industriële huid bleef zichtbaar, maar binnenin ontvouwt zich een lichte, open ruimte die ademt. De tentoonstellingszalen lijken zich niet te willen afsluiten, maar nodigen uit tot beweging, tot dwalen, net als de verhalen die ze herbergen. Niets is er lineair of afgerond. Het labyrintische karakter van migratie krijgt vorm in de ruimtelijke opbouw en de gelaagdheid van de presentaties.

Op de begane grond stapt de bezoeker een doolhof van koffers binnen. Meer dan tweeduizend koffers vormen de wanden van een ruimte waarin stemmen spreken. Elke koffer bevat een persoonlijk verhaal, uitgesproken of stil. Sommige zijn zwaar van verdriet, andere licht van hoop. Wat neem je mee als je weggaat, wat laat je achter? Gestapeld naast en op elkaar vormen ze een muur van herinneringen die zich niet laten verklaren. Er zijn nauwelijks namen, jaartallen of plaatsen. Alleen vormen, kleuren, littekens van gebruik. Deze koffers spreken niet tot het hoofd, maar tot het lichaam dat zich erlangs beweegt. Hier is migratie voelbaar gemaakt.

Een reis

Verderop bevindt zich The Family of Migrants, een reeks van tweehonderd foto’s die meer dan een eeuw omspant. Beelden uit 1905 en 2025 staan naast elkaar. Gezichten uit onder meer Syrië, de Verenigde Staten, Zuid-Amerika en Oost-Europa worden samengebracht onder één titel, maar tonen juist de veelheid aan perspectieven. Hier hangen zwart-witbeelden die het collectieve geheugen aanraken en tegelijk intieme verhalen fluisteren.

Eén daarvan is een foto van Ata Kandó. Te midden van stoom en mensenmassa’s staat een vrouw op een perron in Parijs. Het is onduidelijk of ze aankomt of vertrekt, of ze wacht of wordt uitgezwaaid. Haar aanwezigheid, gevangen tussen scherpte en beweging, roept iets op van dat wat Fenix probeert te laten voelen. Migratie is zelden helder omlijnd. Het is verwachting en verlies in één frame.

Centraal in het gebouw rijst de Tornado omhoog. Deze spiraalvormige trap, als een draaiing van licht en staal, verbindt de verdiepingen en biedt uitzicht én inkeer. Elke trede brengt je hoger, maar ook dieper het gebouw in. Vergelijkbaar met de Marsk Tower in Denemarken is deze trap meer dan een architectonisch statement; het is een fysieke verplaatsing die innerlijke reflectie oproept. De architectuur van Fenix beweegt mee met de bezoeker. Er zijn doorkijkjes en tussenruimtes, hellingen en overgangen, openingen waar stilte kan bestaan. De ruimte biedt geen dwingende route, maar laat toe om te dwalen en te vertragen. Boven, op de eerste verdieping, ontvouwt zich de tentoonstelling All Directions.

Hier verbinden kunstenaars hun werk aan thema’s als geluk, thuis, vlucht en grens. Grayson Perry stelt met zijn werk Our Town de vraag of de digitale wereld, met straten als “Apathy” en “Sincerity”, werkelijk een plaats is waar we ons thuisvoelen.

In het thema thuis toont Kimsooja een witgrijze Peugeot, beladen met kleurrijke bottari’s, traditionele Koreaanse bundels van textiel, zorgvuldig samengebonden om persoonlijke bezittingen tijdens een reis mee te nemen. De auto wordt een voertuig van herinnering, van beweging zonder bestemming. Endless Tea toont zilveren theepotten die zijn platgewalst door een pers van 250 ton. Wat resteert zijn glanzende fragmenten die hun vertrouwde functie verloren hebben. Toch ademt de installatie iets van geborgenheid en ritueel, als een echo van gastvrijheid die onderweg is blijven hangen. Thuis hoeft geen plek te zijn. Soms is het een gevoel, een handeling, een gedeeld moment.

Het thema vlucht is rauwer. In The Boat van Abdalla Al Omari zitten wereldleiders opeengepakt in een houten boot. De machtsverhoudingen verschuiven; wat zichtbaar blijft, is de kwetsbaarheid van hen die gewend zijn gehoord te worden, maar nu worden meegevoerd in een verhaal dat groter is dan zijzelf. Susan Clinard hakt menselijke figuren uit ruw hout. Mensen die ooit de toegang werd geweigerd. Achteraan in de rij staat een anonieme figuur, een verschijning zonder contour of richting, als een open vraag naar wie hierna zichtbaar zal worden. Wie volgt?

Beweging

Hugo McCloud verbindt in zijn werk migratieroutes in Afrika en Azië. Zijn kaart, opgebouwd uitgestreken plastic boodschappentassen, toont geen landsgrenzen, maar beweging. De lijnen kruisen oceanen en trekken over continenten heen, als sporen van verplaatsing. Niet de bestemming staat centraal, maar de reis: een zoeken zonder vastomlijnd begin of einde. In dat open landschap van routes en verschuivende grenzen verschuift ook de kijkrichting van de bezoeker.

Wat opvalt, is dat Fenix ervoor kiest om geen onderscheid te maken tussen politieke, economische of historische migratie. Verhalen van vlucht, arbeid, ontheemding en verplaatsing staan naast elkaar, zonder hiërarchie. Dat is geen neutrale keuze, maar een bewuste verschuiving van focus: van aanleiding naar ervaring. Waar in maatschappelijke discussies vaak onderscheid wordt gemaakt tussen vluchteling, arbeidsmigrant en postkoloniale migrant, vervagen die grenzen hier in het visuele en ruimtelijke narratief.

Molukse gemeenschap

Het koloniale verleden, waaronder dat van de Molukse gemeenschap, wordt eveneens niet afzonderlijk gepresenteerd, maar verbonden met bredere migratiepatronen. De expositie legt de nadruk op wat mensen gemeen hebben, in plaats van op wat hen gescheiden houdt. Het gaat niet om de reden voor vertrek, maar om de betekenis van het onderweg zijn. In die methode wordt migratie niet vastgelegd, maar voelbaar gemaakt.

Vanuit die gelaagde benadering schuift Fenix langzaam op naar meer herkenbare geschiedenissen, ingebed in het grotere verhaal. De Molukse geschiedenis krijgt daarbij aandacht. Ben Manusama verbeeldt Hansina Uktolseja, de jonge vrouw die in 1977 werd neergeschoten tijdens de bevrijdingsactie van de trein bij De Punt. In batik en sarong kijkt zij de toeschouwer recht aan. Niet in verzet, niet in overgave, maar in aanwezigheid. Of zij op dat moment gewapend is, blijft onduidelijk; wat overblijft, is een gebaar. Het beeld draagt een stille kracht in zich. Het is een portret van verlies, identiteit en verbondenheid.

In dezelfde ruimte staat een eenvoudige houten stoel. Onopvallend misschien, maar geladen met betekenis. De stoel verwijst naar de gedwongen komst van de Molukse gemeenschap naar Nederland in 1951. Hij staat voor afwezigheid, voor een niet gekozen aankomst. Voor iemand die er niet zit, maar wiens verhaal blijft bestaan.

De horizon

De Tornado eindigt in de openlucht, op het dak van Fenix. Daar opent zich de stad. De Maas stroomt als een open herinnering voorbij; aan de overkant rijzen torens op, strak en eigentijds. Hier is de horizon geen grens, maar een uitnodiging. Het uitzicht verbindt verleden, heden en verbeelding. De plek waar ooit duizenden mensen vertrokken, biedt nu ruimte om stil te staan. Je ziet waar je bent, waar je vandaan kwam, en hoe het onbekende zich voorzichtig opent aan de horizon.

Het museum vertelt geen eenduidig verhaal. Het is opgebouwd als een netwerk van ervaringen. De bezoeker heeft de mogelijkheid om zelf verbindingen te maken, zowel in objecten, beelden als architectonische overgangen. Niet om te begrijpen, maar om voorbij te komen, om aanwezig te zijn. Kunstwerken spreken niet in verklaringen, maar in beelden die zich vastzetten in je geheugen.

Ook de migratiegeschiedenis krijgt geen geruststellend verhaal voorgeschoteld. Daarmee onderstreept het museum opnieuw zijn keuze om geen onderscheid te maken tussen herkomst, motief of categorie. Het beweegt mee met de onvoorspelbaarheid van vertrek en aankomst. Koffers, stoelen, voeten, gezichten. In Fenix lijken objecten en mensen doordrenkt van fluisteringen van vertrek en aankomst, van stappen gezet en wegen die zich aan de aandacht onttrokken. Migratie is geen afgesloten hoofdstuk. Het is van alle tijden, en steeds weer een verhaal dat zich ontvouwt.