Eind achttiende eeuw werkt de lokale bevolking in de steenfabriek van Unger of in de landbouwvoertuigenfabriek van Jacob Niebuhr. Vruchtbare akkers omkaderen het dorp met zes molens. Bijna anderhalve eeuw later is er bijna niets meer over van deze plek. We hebben het over Njoe-Jork (Нью-Йорк) in Donbas in Oekraïne.
Met het Oekraïense stadje Njoe-Jork is anno september 2025 geen contact te krijgen. Het is verlaten, afgebrand, ingestort, kapotgeschoten. Geen mens woont er meer. Vorig jaar bezetten de Russen deze plaats met een zeer rijke geschiedenis. Daarvoor lag het ruim tien jaar op slechts luttele kilometers van het front nabij Horlivka.
De stoommolen van Peter Dyck, gebouwd in 1903, zag als een van de eerste en laatste bestaande bouwwerken de hele geschiedenis van Njoe-Jork aan zich voorbijtrekken.
“Nederlandse” Mennonieten in Donbas
In 1859 noteert een ambtenaar van het Gouvernement Jekaterinoslav tijdens het opstellen van een lijst van plaatsen, een soort volkstelling, op de weg van Bachmoet naar Marioepol aan de rechterkant het volgende dorpje: Njoe-Jork. Hij telt 45 mannen en 40 vrouwen in de plaats. In totaal dus 85 inwoners verdeeld over dertien erven. Bij bijzondere kenmerken wordt het volgende vermeld: ‘завод’ (fabriek).
Vaak wordt door Oekraïense en buitenlandse journalisten vermeld dat de plaats is opgebouwd door “Duitse kolonisten” of “Duitsers”, maar het antwoord is iets genuanceerder. Njoe-Jork werd namelijk in de loop van de negentiende eeuw een nieuw thuisoord voor verschillende bekende en minder bekende mennonitische families in de regio. In Nederland zijn deze mennonieten ook wel bekend onder de naam ‘doopsgezinden’, volgers van de Friese predikant Menno Simons (ca. 1496-1561). Aanhangers van deze protestantse leer verlieten in de zestiende eeuw de Habsburgse Nederlanden om zich te vestigen in de Vistuladelta, nabij het huidige Gdánsk.
Onder de Poolse Kroon zijn de mennonieten lang veilig, vanwege het tolerantiebeleid dat daar geldt. Maar nadat de Poolse Kroon verzwakt raakt en hun Vistuladelta wordt ingenomen door Pruisen, verliezen de mennonieten hun vrijheden en privileges. Tegelijkertijd zoekt het Russische Rijk naar kolonisten die de nieuw aangewonnen gronden op de steppe van het zuiden van Oekraïne willen bevolken. De mennonieten laten zich overhalen om naar het Russische Rijk te komen.
Ze verhuizen naar de steppe rond de benedenstroomse loop van de Dnjepr, waar tot voor kort de Zaporizjakozakken de dienst uit hadden gemaakt. Daar zullen ze opnieuw genieten van vrijheid van religie. Nog belangrijker: het is hun beloofd dat ze niet in het leger van de tsaar hoeven te dienen in tegenstelling tot de zware dienstplicht voor de doorsnee lijfeigene in die tijd. Niet veel later volgen ook Duitse kolonisten uit Pruisen hun spoor.
Een bijzonder uitgebreide getuigenverklaring van het leven als mennoniet aan het begin van de twintigste eeuw komt van Irma Martens. Deze Martens – de moeder van de eens in de Sovjet-Unie bekende zangeres Anna German – wordt in 1996 op zeer hoge leeftijd door het VPRO-programma Het spoor terug geïnterviewd. Martens’ moeder Anna Friesen wordt geboren in de regio rond Cherson. Zelf groeit Martens op in de Koeban. Het portret van haar leven is indringend en vol met repressie, waar ze slechts mondjesmaat over wil praten. Met veel liefde kijkt ze terug op haar rustige jeugd en het werken op het land van haar ouders. Haar taal klinkt voor Nederlandse oren meer als een zwaar Duits dialect dan standaard-Nederlands. Echter zegt Martens meermaals dat ze een “Hollander” is en beschrijft haar taal als “Hollands”, ook al woonde ze haar hele leven duizenden kilometers van het herkomstland.
Het feit dat Irma Martens zich ondanks alles zo verbonden voelde met Nederland is niet gek. Historicus Ad van de Staaij schreef in 2023 zijn proefschrift aan de Vrije Universiteit Amsterdam over de Oekraïense mennonieten. Hij stelt dat zeker in de tijd van Martens een deel van de mennonieten een stamverwantschap bleven voelen met de Nederlanders. Dit ook om zich te onderscheiden van de bestaande aanwezige Duitsers en hun tradities.
Wat ook belangrijk is om te begrijpen, is dat de mennonieten, zoals vaak nu gedacht in Oekraïne, geen Duits spraken, maar een eigen vernaculair (lokale volkstaal). De eerste mennonieten die richting de Vistuladelta trokken vanuit de Nederlanden in de zestiende eeuw spraken immers nog hun eigen taal daar. Echter kwam hun omgangstaal steeds verder van het moderne Nederlands af te staan, door onder andere invloeden van Duitse dialecten en de opkomst van Duits als cultuurtaal.
Hoewel de groep al eeuwen niet meer in Nederland leefde, bestonden er zeker nog contacten tussen de mennonieten en het herkomstland van vroeger. Tevens verraden achternamen nog waar iemand vandaan kwam. Zo duiden namen als Dyck, Janzen, Koop en Martens duidelijk op een origine uit de Nederlanden. Ook een achternaam als Friesen zegt het nodige over de afkomst van een vroege voorouder.
De mennonieten vermenigvuldigen zich snel in hun nieuwe woonoord. Hun kapitaal vermenigvuldigt zich overigens ook net zo snel. Als gevolg daarvan zoeken ze steeds meer grond in de regio. Eind achttiende eeuw komt het gebied rond Bachmoet in beeld. Zo beginnen mennonieten te investeren in een dorp dat als Njoe-Jork bekend staat. Snel komen in de dorpsregisters van Njoe-Jork de achternamen Dyck, Janzen, Thiessen en Klassen veelvuldig voor.
De mennonitische kerk van Njoe-Jork groeide uit tot een grote congregatie met op het hoogtepunt zo’n tweeduizend leden. Op een ansichtkaart van voor de revolutie geeft de kerk zijn plompheid weer, net zoals de steenfabriek van Unger en de stoommolen van Dyck, in de achtergrond.
De stoommolen van Peter Dyck
Sommige mennonieten weten zich in de loop van de negentiende eeuw te verrijken. Met innovaties uit de industrialisatie bouwen ze betere landbouwmachines. Ze weten veel kosten te besparen tijdens het oogsten, waardoor hun winsten ook groter worden. Rijke families zijn dan vaak goed op de hoogte van de laatste buitenlandse ontwikkelingen en technieken. Daarnaast halen ze slimme trucjes uit om ook uit erfenissen zoveel mogelijk geld te halen.
Terwijl op de steppe wordt gebouwd aan de graanschuur van Europa, wordt in Njoe-Jork begonnen met de bouw van molens om het geoogste graan te vermalen tot meel. In het dorp bevinden zich al snel verschillende molens. De stoommolen van Peter Dyck (1857–1919) komt in het hart van de plaats, niet ver van de rivier Kryvyi Torets en bijna naast de kerk. Terwijl de concurrerende molen van Rempel schots en scheef is gebouwd en de molen van Unger meerdere willekeurige uitbouwen heeft, blinkt de molen van Dyck uit in architectonische eenvoud. Vier etages hoog, vijf kolommen breed. Geen franje.
Peter Dyck zelf wordt in 1857 geboren in Neuenburg als zoon van Peter Dyck en Katharina Bock. Net zoals zoveel andere ondernemende mennonitische kolonisten komt hij in Njoe-Jork terecht en richt er onder andere een molen op. Hij vestigt zich uiteindelijk naast zijn molen. De enige foto die van hem bewaard is gebleven, is er op een kerstkaart die Dyck en zijn vrouw Anna Schapansky maakten voor vrienden en kennissen voor de jaarwisseling tussen 1909 en 1910.
Dyck is schatrijk en beheert al snel ook de bank in Njoe-Jork met mede-molenaar Peter Unger. Dycks enige bekende zoon Jacob wordt in 1900 in hun woonhuis geboren. Peter Dyck en zijn vrouw overlijden allebei tijdens de burgeroorlog, Peter opvallend genoeg in Jejsk. Gevlucht voor de anarchisten of de bolsjewieken? We zullen het waarschijnlijk nooit weten. Zoon Jacob vertrekt via Letland met zijn mennonitische vrouw uiteindelijk naar Canada, waar hij de rest van zijn leven zal wonen tot zijn overlijden in 1971.
Qua fabrieken wordt de landbouwvoertuigenfabriek van Jacob Niebuhr het bekendst. Jacob Gerhard Niebuhr (1847-1913) wordt geboren in Kronstal in een mennonietengemeenschap aldaar. Na twee jaar lagere school gaat hij bij zijn oom Abraham werken in diens molen en daarna gaat hij meerdere jaren aan de slag als voorman bij de firma van A.J. Koop. In 1881 opent hij zijn eigen fabriek om molenonderdelen te maken. Deze fabriek staat in Olgafeld. Later begint hij zich in steeds grotere mate te richten op ploegen en landbouwvoertuigen.
In Njoe-Jork richt Niebuhr midden jaren 1890 een tweede fabriek op, die zich later vooral specialiseert op landbouwvoertuigen. De bekendheid van de fabriek vandaag de dag is vooral te danken aan de tientallen prenten, foto’s en advertenties van de fabriek die bewaard zijn gebleven. In zijn latere leven assisteren zijn zonen Peter, Gerhard en Jacob hem. Tegen het einde van zijn leven is Jacob sr. net zoals Peter Dyck schatrijk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog klapt de markt in elkaar en wordt de familie gedwongen om hun firma te verkopen, Jacob senior is dan al overleden.
Na de revolutie vertrekt zoon Gerhard via China naar Paraguay, Peter sterft in de jaren dertig tijdens zijn verbanning in Siberië en de oudste, Jacob, emigreert na de deportatie naar Canada. De Sovjets gebruiken het voormalige gebouw van Niebuhrs fabriek zelf voor nieuwe doeleinden. De naam van Niebuhr wordt van het pand gehaald. In 2010 wordt het fabriekspand gesloopt.
Njoe-Jork in het land van de Sovjets
In 1917 komt Njoe-Jork voor het eerst in aanraking met de chemische industrie als er een fenolfabriek wordt gevestigd. In Sovjettijd wordt deze fabriek gebruikt voor het produceren van talloze chemische stoffen in lijn met alle andere zware industrie die in Donbas wordt opgetuigd. In Donbas botert het niet tussen de mennonieten en de communisten. Het nationaliseren van bedrijven, landerijen en parken zorgde ook voor lokale spanningen. Namen verdwijnen van gebouwen en bedrijven, waardoor een deel van de geschiedenis in de vergetelheid raakt.
Ondanks de duidelijke verschillen tussen de mennonieten en de overige Duitsers (die vaak of luthers of rooms-katholiek zijn) in Donbas, Zaporizja en andere regio’s, wordt de gehele groep al snel aangemerkt als simpelweg “Duitsers”. Vanaf de jaren dertig gebeurt dit consequent van zowel de kant van het regime van Stalin als van de kant vanuit het nazi-regime. Deze ‘verwarring’ blijkt echter dodelijk. In de jaren dertig worden al mannen door het regime van Stalin zonder proces geëxecuteerd op verdenking van ‘spionage voor nazi-Duitsland’.
In 1941 werden bijna alle Duitsers en mennonieten in Njoe-Jork – net zoals de rest van de Duitse en mennonitische bevolkingen van Donbas en het gebied rond de Zwarte Zee – door Stalin gedeporteerd. De bevolking van Njoe-Jork verdwijnt naar Amoerskaja oblast in het uiterste oosten van Rusland of naar Kazachstan. Velen van hen zullen nooit terugkeren. Ze sterven tijdens de deportatie door honger, ziekte of kou. Een aantal van de overlevenden emigreert later naar het buitenland, vooral naar Canada.
De fabrieken in Njoe-Jork raken leeg en een deel van de gebouwen is in de oorlog vernield. De kerk is hier ook slachtoffer van. In Njoe-Jork blijven twee stoommolens overeind, een stoommolen, waar alleen de schoorsteen van blijft staan, en de stoommolen van Peter Dyck in zijn volledigheid.
De Sovjet-autoriteiten doen hun best om het ‘kapitalistische leven’ van voor de oorlog te verdoezelen. Njoe-Jork was een welvarende plaats geweest met veel ruimte voor ondernemerschap voor de revolutie, maar de nieuwe bewoners hoefden dat niet te weten. Dit proces begint in 1951 als de naam van de plaats wordt veranderd naar Novgorodskoje (of Novhorodske in het Oekraïens). Zoals een lokale activist in 2021 vertelt:
De naam Novgorodskoje doet erg simpel aan. Terwijl de naam Njoe-Jork duidt op een rijke geschiedenis.
BBC: Oekraïens New York (2021)
In de jaren na de oorlog is het gebouw van de stoommolen van Peter Dyck voor verschillende doeleinden in gebruik genomen, waaronder als graanlift, Er wordt een graansilo naast gebouwd. Beide gebouwen hebben tot de val van de Sovjet-Unie nog een functie gehad. Maar door de grote focus op de zwaar chemische industrie raken ze toch leeg. De autoriteiten laten de gebouwen staan. Waarschijnlijk omdat slopen duurder is dan het laten verpauperen. Zo raakt de bakstenen stoommolen van Peter Dyck in zwaar vervallen staat. Het terrein rond de molen wordt gebruikt als informele stortplaats van grond en stenen.
UNESCO Werelderfgoedlijst en New York
Tijdens de oorlog in Donbas in 2014 wordt Novhorodske drie maanden door de separatisten bezet. Net zoals in zoveel plaatsen overheerst chaos die stuurloze tijd. In 2019, vijf jaar na de bevrijding door het Oekraïense leger, komt er een lokale actie op gang om de stoommolen van Peter Dyck een monumentenstatus te geven. Deze status wordt echter nooit officieel toegekend. Toch komt er lokaal, ook vanuit de politiek, een beweging op gang om de molen weer in ere te herstellen. Er wordt zelfs gedacht aan een nominatie voor de UNESCO Werelderfgoedlijst.
Wanneer Novhorodske in 2021 dan zijn originele naam Njoe-Jork terugkrijgt, is een deel van de bevolking sceptisch, zo blijkt uit een reportage van de BBC. Er heerst enorme werkloosheid en er is weinig perspectief, net zoals in zoveel dorpen in Donbas aan de frontlinie. Dagelijks horen de negenduizend inwoners de schoten en ontploffingen van de gevechten die nog steeds doorgaan op een paar kilometer afstand. De steenbergen (‘терикони’) van Horlivka – een stad ter grootte van Eindhoven – zijn vanaf een heuveltje goed te zien. Terwijl Njoe-Jork weer onder het gezag van Kyiv komt, blijft Horlivka aan de andere kant van de nieuwe ‘grens’.
Toch hoopt het dorpsbestuur dat de nieuwe naam genoeg aantrekkingskracht heeft voor nieuwe bedrijven om zich hier te vestigen. De lokale bevolking strijdt in dat jaar 2021 niet alleen voor de toekomst van Njoe-Jork, maar ook voor het verleden van het dorp. Ook al delen de Oekraïeners geen familiegeschiedenis met die mennonieten die er ooit woonden.
De nieuwe naam geeft daadwerkelijk een impuls aan de zichtbaarheid. Een naam die hetzelfde klinkt als New York is interessant voor journalisten en veel media bezoeken de plaats in 2021. De zichtbaarheid wordt versterkt door de aanwezigheid van het gloednieuw historisch-cultureel centrum ‘Oekraïens New York’ dat in 2021 wordt geopend door lokale activisten met onder andere Europees en Amerikaans geld. De vereniging komt in het voormalige gebouw van de mennonitische familie Thiessen, die er anno 1910 een kruidenierszaak had.
Wat volgt zijn plannen voor een jaarlijks literatuurfestival. Een bushokje wordt versierd met striptekeningen van The Simpsons en de zin ‘New York Elementary School’. De Zwitserse fotograaf Niels Ackermann en journalist Sébastian Gobert brengen datzelfde jaar een Franstalig boek uit over het stadje aan de frontlinie met als titel New York, Ukraine.
Beelden van beschietingen op Njoe-Jork, 2024
Selig sind die Toden
Die impuls eindigt snel. Een documentaire uit begin 2024 van het Oekraïense YouTube-kanaal Хащі (Huisjes) – een halfjaar voor de Russische bezetting van de plaats – laat zien dat Njoe-Jork veranderd is tot een spookdorp dat gebukt gaat onder dagelijkse artilleriebeschietingen en bombardementen. Een inwoner van hoge leeftijd vertelt hoe de meeste jeugd snel wegtrok na 2022.
Weinig sporen wijzen dan nog op de mennonieten. Het cultureel-historisch centrum dat voor de Russische invasie een collectie historisch beeldmateriaal en documenten herbergde, is buiten gebruik. Onbekend is of de collectie is verplaatst. Door een raketinslag in de buurt zijn alle ramen gesprongen. Het enige, nog bestaande mennonitische grafmonument dat documentairemakers van Хащі eind 2023 weten te filmen in Njoe-Jork draagt de naam ‘Maria Janzen’.
Deze graven werden eerder ook opgemerkt door Zachar Kolisnitsjenko, een Oekraïense journalist die in de winter van 2021 een reportage maakt van de geschiedenis van Njoe-Jork. Naast de zin ‘Selig sind die Toten’, beschrijft hij dat het hem ook opvalt dat het graf een inscriptie van een anker heeft. ‘Ze zeggen dat het een symbool van handel zou kunnen zijn. Want van zeelieden werd hier niet gehoord.’ schrijft hij. Dat een anker in de protestantse kerk ook symbool staat voor ‘hoop’ en specifiek bij de mennonieten in regio een veelvoorkomend symbool was ter symbolisering van hun ‘verankering met Christus’, weet schijnbaar niemand meer daar op dat moment.
Kostiantyn Antonets – een hobbyfotograaf en amateurhistoricus uit de regio Zaporizja – ontdekt in het voorjaar van 2024 nabij Vilniansk een andere, kleine begraafplaats van mennonieten. Zulke begraafplaatsen buiten het bezet gebied zijn er nog weinig. De meeste zijn verloren gegaan. Hij beschrijft op Facebook hoe hij uit de bus stapt om op ontdekkingstocht te gaan. Sommige graven die hij vindt en fotografeert zijn meer dan een eeuw oud, waaronder ook eveneens graven van de familie Dyck.
Op veel van de mennonitische grafmonumenten in de omgeving prijken opnieuw de zinnen: ‘Selig sind die Toten, die in dem Herrn sterben’. Zinnen uit het Bijbelboek Openbaring. Maar op de grafsteen van Jacob Dyck (1845-1900) is de volgende inscriptie te lezen: ‘Selig sind die Toden’. Een spelfout of met opzet zo geschreven?
De val van Njoe-Jork
Lang heeft het front niet bewogen bij het dorp, maar in april 2022 steken de eerste Russische legereenheden de in 2014 gevestigde grens tussen Oekraïne en de niet-erkende republiek Donetsk over, een aantal kilometers ten zuiden van de Njoe-Jork. Op 3 juni 2022 wordt Njoe-Jork officieel geëvacueerd door de Oekraïense autoriteiten. Een handvol mensen blijft.
De meeste mensen die eind 2023 nog op de modderige straatjes rondzwerven, zijn de pensioenleeftijd lang en breed voorbij. Ze spreken Russisch of Soerzjyk, een mengtaal van Russisch en Oekraïens, met de paar journalisten die er rondlopen in kogelvrije vesten. De laatste levensader van Njoe-Jork blijkt dan de nog op zeer lage voet draaiende fabriek Inkor & Co.
De fabriek, die op de plaats van de in 1917 door de mennonieten gebouwde fenolfabriek kwam, was jarenlang tevens het grootste hoofdpijndossier van de lokale overheid. En dat niet alleen vanwege de vermeende verontreinigingen op de Njoe-Jorkse grond. Bij veel inwoners heerst jarenlang de angst dat een raketinslag daar gelijk zou staan aan een grote chemische ramp à la Seveso.
Pas tijdens het einde van het Russische zomeroffensief van 2024 zou het dorp in Russische handen vallen. Maar aan het begin van dat jaar functioneerde het dorp ook al niet meer als voorheen nog wel het geval was aan de grens met het front. De treinen rijden niet meer vanaf het station Fenolna. Veel huizen brokkelden langzaam af. Ook het standbeeld van communistisch boegbeeld Petrovski heeft het leven gelaten: het is door een Russisch bombardement omgeblazen.
8 mei 2022 wordt de stoommolen van Peter Dyck geraakt bij een Russische aanval. Het dak stort daarbij volledig in en een deel van de houten constructie brandt af. Hoe zwaar deze beschadigingen zijn geweest, zal mogelijk nooit duidelijk worden.
Begin september 2024 wordt er zwaar in Njoe-Jork gevochten. Na 8 september 2024 trekt het Oekraïense leger weg uit het centrum van het dorp. Ze laten nog een laatste groet achter: een Oekraïense soldaat klimt met groot gevaar voor zijn eigen leven naar de top van de graansilo naast de stoommolen en bindt daar een Oekraïense vlag aan de steunbalken van het dak. Beelden van een legerdrone die de wapperende tweekleur over het smeulende dorp filmt, worden gedeeld door het internationaal veel gevolgde platform DeepState UA. Van de stoommolen staan alleen de buitenmuren dan nog.
Een van de weinige foto’s die een jaar na de bezetting rondgaat op sociale media is van het historisch-cultureel centrum ‘Oekraïens New York’. Het gebouw van de voormalige kruidenierszaak van Thiessen is volledig aan flarden geschoten. Alleen een zwaar gehavende voorgevel staat nog. Op een foto op sociale media die op 11 september 2025 rondgaat, poseert een soldaat van het Russische soldaat kalmpjes op het trapje voor de ruïne.
Hoe het Oekraïense Donetsk zijn eigen ‘New York’ kreeg
De totstandkoming van Donbass
België’s ’tiende provincie’
Sporen van Nederlandse mennonieten bij Gdańsk– Паровий млин Пітера Діка. (z.d.). Український Інститут. https://ui.org.ua/postcard/parovyj-mlyn-pitera-dika/
– Млин Пітера Діка — до реєстру історичних пам’яток. (z.d.). Урядовий Кур’єр. https://ukurier.gov.ua/uk/news/mlin-pitera-dika-do-reyestru-istorichnih-pamyatok/
– Бухтияров, И. (2021, 13 februari). Наш милый Нью-Йорк. Как поселок в Донецкой области борется за внимание и инвестиции. Hromadske. https://hromadske.ua/ru/posts/nash-milyj-nyu-jork-kak-poselok-v-doneckoj-oblasti-boretsya-za-vnimanie-i-investicii
– Донеччина має цікаве європейське минуле, яке було знищене Радянським Союзом. (z.d.). Донецька Обласна Державна Адміністрація. https://dn.gov.ua/news/donechchina-maye-cikave-yevropejske-minule-yake-bulo-znishchene-radyanskim-soyuzom
– Admin, Admin, & Admin. (2025, 5 april). Стаття “Німецькі поселення у Північному Приазов’ї у XVIII-XX ст.” (ДОКМ) | ДОНЕЦЬКИЙ ОБЛАСНИЙ КРАЄЗНАВЧИЙ МУЗЕЙ. ДОНЕЦЬКИЙ ОБЛАСНИЙ КРАЄЗНАВЧИЙ МУЗЕЙ | Офіційний Сайт. https://muzey-dokm.pp.ua/nimetski-poselennya-u-pivnichnomu-pryazov-yi-u-xviii-xx-st.html
– Патрікєєва, Н. (2021, 19 februari). Нафталін у Нью-Йорку: чому фенольний завод небезпечний для довкілля Донбасу. Радіо Свобода. https://www.radiosvoboda.org/a/donbass-realii/28860411.html
– Фотография мельницы из Донецкой области победила в конкурсе «Википедии». (z.d.). https://vp.donetsk.ua/gorod-region/novosti-regiona/87080-fotografiya-melnitsy-iz-donetskoj-oblasti-pobedila-v-konkurse-vikipedii
– Німці-меноніти, гранти та фенол. Чим живе прифронтовий Нью-Йорк. (z.d.). https://localhistory.org.ua/texts/reportazhi/nimtsi-menoniti-granti-ta-fenol-chim-zhive-prifrontovii-niu-iork/
– Хащі. (2024, 21 januari). НЬЮ-ЙОРК під російськими обстрілами | Десять років війни | Історія та сьогодення [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=RIdcxQvDeyY
– На Донеччині у селищі Нью-Йорк окупанти знищили будівлю історико-культурного центру “Український Нью-Йорк”. (…) (Door Свій дім). (2025, 11 september). Facebook. https://www.facebook.com/sviydimua/posts/770372452554384
– 2.1K views · 38 reactions | 7 вересня..Підняття Прапору над нашим. . . (z.d.). https://www.facebook.com/Novgorodske/videos/536096348980680/
– Antonets, K. (2025, 19 februari). “САДИБА ЯКОБА ДІКА”. Facebook. https://www.facebook.com/kostiantyn.antonets/posts/2029710017497649
– Antonets, K. (2024, 22 april). “ОСОКОРІВКА ЯКОБА ДІКА”. Facebook. https://www.facebook.com/kostiantyn.antonets/posts/1816097772192209
– Mennonite Settlements in Melitopol and Mariupol Districts (A. Konrad, Vert.). (z.d.). https://www.blackseagr.org/pdfs/konrad/Mennonite%20Settlements%20in%20Melitopol%20and%20Mariupol%20Districts.pdf
– Van de Staaij, A. J. (2022). Rein Willinks hulpexpeditie naar Molotsjna [PhD-proefschrift, VU Amsterdam]. https://doi.org/10.5463/thesis.92
– YouTube. (z.d.). https://www.youtube.com/shorts/K9kc-ZpEZEE
– DeepStateMAP | Map of the war in Ukraine. (z.d.). DeepStateMap. https://deepstatemap.live/en#12/48.3434399/37.8544235
– Dyck-Tiessen, L. (z.d.). MENNONITES IN DANZIG: DUTCH ORIGINS AND TIES. https://caans-acaen.ca/Journal/issues_online/Issue_II_i_1980b/Dyck-Tiessen.pdf
– hromadske. (2021, 12 februari). Український Нью-Йорк. Як живе колишнє німецьке селище поруч з війною [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=tcLtpue52f0
– Memorial created from unearthed Mennonite gravestones in Ukraine – Canadian Mennonite Magazine. (z.d.). https://canadianmennonite.org/memorial-created-unearthed-mennonite-gravestones-ukraine/
– Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO. (2025, 18 augustus). UNESCO. https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco
– Payne, S. S. (z.d.). “Welcome to the Big Apple. . .in eastern Ukraine”. https://www.germansfromrussiasettlementlocations.org/2021/02/welcome-to-big-applein-eastern-ukraine.html
– Team Chortitza.org. (z.d.). Fotos New-York, Ignatjewo Kolonie | Chortitza. Fotos New-York, Ignatjewo Kolonie | Chortitza. https://chortitza.org/FB/D0266p.php
– Family Group Sheet for Peter DYCK / Anna SCHAPANSKY (F24282) m. Abt 1885 : Reid-Schroeder Family Tree. (z.d.). https://reidgen.com/familygroup.php?familyID=F24282&tree=ReidFamilyTree
– Janzen famiy – Mennonite Archival Information Database. (z.d.). https://archives.mhsc.ca/index.php/janzen-famiy?sf_culture=en
– Vilson, I. (1863). Spisok naselennych mest. Tsentral’nyj statistitsjeskij komitet ministerstvo vnutrennych del. https://books.google.nl/books?id=rTZOAAAAcAAJ&hl=nl&source=gbs_navlinks_s
– De mennonieten (deel 2). (1996, 14 februari). VPRO.
– BBC News – Русская служба. (2021, 25 juli). Украинский Нью-Йорк. Зачем поселок Новгородское переименовали и как там теперь живется [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=DnnY2AOeZqE
Kernramp van Tsjernobyl (1986)
Sporen van mennonieten in de Wisla-delta in Polen
Songfestival herinnert aan etnische zuivering Krim-Tataren