Kerstlied uit Home Alone heeft Oekraïense oorsprong

Liefhebbers van de populaire Amerikaanse kerstfilm Home Alone (1990) zullen de melodie van Carol of the Bells meteen herkennen. Een bewerking van filmmuziekcomponist John Williams wordt afgespeeld op het moment dat hoofdpersoon Kevin, die door zijn familie met de kerstdagen per ongeluk alleen thuis is achtergelaten, vanuit de kerk terugkeert naar huis om daar de twee inbrekers te verjagen.

Er gaat iets alarmerends uit van de muziek; nu gaat er iets gebeuren! Dat is precies wat de oorspronkelijke versie van het lied ook beoogde. De oorsprong daarvan ligt echter niet in het Hollywood van de twintigste eeuw, maar gaat veel verder terug in de tijd, in het land dat we tegenwoordig kennen als Oekraïne.

Aanstekelijke melodie

De geschiedenis van het kerstlied gaat terug naar voorchristelijke tijden. In Oekraïne staat het bekend als Shchedryk en het was oorspronkelijk een volksliedje dat in maart werd gezongen ter viering van de komst van de lente. Het woord laat zich vertalen als overvloed en gaat over een zwaluw die van ver komt om voorspoed aan te kondigen in de vorm van de geboorte van lammetjes die veel geld gaan opbrengen. Kinderen gingen van huis naar huis om dit en andere liederen te zingen en de bewoners, in ruil voor voedsel of geld, een goede oogst en voorspoed voor hun veestapel toe te wensen. Met de komst van het christendom werd Shchedryk voortaan in januari gezongen, een week na kerst.

Het was de Oekraïense muziekleraar en componist Mykola Leontovytsj (1877-1921) die in 1916 op basis van dit folkloristische lied het toekomstige internationale kerstlied componeerde. De herkenbare basis bleef de herhaling van de hoofdmelodie (de eerste vier noten), wat het lied zo aantrekkelijk maakt voor koorzang. De première vond plaats op 29 december 1916 tijdens een kerstconcert in de concertzaal van Kyiv. Het werd uitgevoerd door het studentenkoor van de Keizerlijke Universiteit van Sint Volodymyr onder aanvoering van de bekende dirigent Oleksandr Koshyts (1875-1944).

Het publiek reageerde enthousiast op het lied met de aanstekelijke melodie. Helaas lag er voor de Oekraïners in plaats van de hierin verkondigde voorspoed een lange periode van chaos en ellende in het verschiet.

Oekraïense onafhankelijkheidsstrijd

De première van het lied in Kyiv vond plaats in de tijd dat Oekraïne onderdeel uitmaakte van het Russische keizerrijk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog leed het keizerlijke leger zware verliezen in de strijd tegen de Centralen, waartoe onder andere Duitsland en het Hongaars-Oostenrijkse Rijk behoorden. De oorlog gaf revolutionaire krachten in Rusland een zetje en de Februarirevolutie in 1917 leidde tot de troonsafstand van tsaar Nicolaas II.

Op 22 januari 1918 werd de Oekraïense Volksrepubliek (1917-1922) uitgeroepen, de eerste Oekraïense soevereine staat. De Volksrepubliek kende een chaotisch bestaan. Ten tijde van de Oekraïense Onafhankelijkheidsoorlog (1917-1921) streden verschillende partijen om het grondgebied, waaronder het monarchistisch-Russische Witte Leger, het communistisch-Russische Rode Leger en de Poolse republiek. In 1918 werd het land kortstondig door Duitsland bezet. De belangrijkste aanvoerder van de Oekraïense onafhankelijkheidsstrijd was de voormalige journalist Symon Petljoera (1879-1926) die eerst het leger aanvoerde en vanaf 1919 de regering.

In hun strijd voor onafhankelijkheid zochten Oekraïners steun in het westen. Ze hoopten dat de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog zich op de Vredesconferentie van Parijs, die (met enkele onderbrekingen) duurde van 18 januari 1919 tot 21 januari 1920, om hun lot zouden bekommeren.

Om sympathie te wekken voor de Oekraïense zaak werd ook Shchedryk ingezet. Volksliederen zoals deze werden beschouwd als belangrijk onderdeel van de Oekraïense cultuur. Om aan te tonen dat Oekraïners een volk met een eigen identiteit vormden dat zelfstandigheid verdiende, werd een koor samengesteld dat in Europa op tour ging. Onderdeel van het repertoire was het werk van Mykola Leontovytsj, die zelf de Oekraïense onafhankelijkheidsstrijd ook steunde. Het Oekraïense Nationale Koor werd aangevoerd door dirigent Oleksandr Koshyts, die ook de première van Shchedryk had gedirigeerd.

Europese tour

Na gevechten die waren begonnen op 18 januari 1919 viel Kyiv op 5 februari in handen van de Sovjets.¹ Het koor had de stad net op tijd kunnen verlaten en had zijn tocht naar Tsjecho-Slowakije voor een aanzienlijk deel te voet moeten afleggen. Pas op 11 mei 1919 trad het in Praag voor het eerst op, waarbij Shchedryk zijn internationale première beleefde. Er volgden optredens door heel Europa, onder meer in Oostenrijk, Frankrijk, Nederland, Duitsland en België. Overal werd er zowel door concertgangers als de pers enthousiast gereageerd op de zangkwaliteiten van het koor. Vooral Shchedryk viel telkens weer in goede aard. “Tijdens deze tournee verkreeg Mykola Leontovytsjs’ Shchedryk steeds meer bekendheid”, schrijft de Oekraïense onderzoekster Tina Peresunko, oprichtster van het Leontovytsj Instituut.

Het stuk betoverde het publiek met zijn unieke melodie en belichaamde het rijke culturele erfgoed van Oekraïne.²

Onder de toehoorders waren verschillende prominenten, onder wie koningin Elisabeth van België, die in het gastenboek van het koor haar sympathie uitte voor het Oekraïense volk. In Frankrijk kreeg het koor de steun van Thérèse Clemenceau, de dochter van de Franse premier George Clemenceau, gastheer van de Vredesconferentie van Parijs. Haar vader steunde de Oekraïense aspiraties echter niet. Hij vond het belangrijker dat een sterk Polen fungeerde als buffer tegen het communistische Rusland.

Optredens in Nederland

In Nederland trad het koor op in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam. Volgens Tina Peresunko werd Shchedryk in Nederland het positiefst onthaald. Ze haalt de memoires van een koorlid aan waarin hij schrijft over hoe hij en zijn vriend op de ochtend na het concert in de Koninklijke Opera in Den Haag werden gewekt door de kreten van journalisten:

We realiseerden ons dat het niet de namen van de kranten waren die ze riepen. Het was het gezang ‘Shchedryk, shchedryk’. En ze zongen het non-stop. Slapen was onmogelijk. Mijn vriend en ik kleedden ons aan en gingen naar de eetzaal van het hotel om te ontbijten. Aan tafel hoorden we opnieuw ‘Shchedryk, shchedryk’. Ergens op straat kwam een oudere dame onverwachts naar ons toe rennen en zei ook ‘Shchedryk, shchedryk…’³

De Haagsche Courant schreef op 26 januari 1920:

De krant meldde verder dat “de uitvoering van het frissche, vroolijk naïve ‘Sjtsjedriek’ (zwaluw)” herhaald moest worden. “Aan het eind van alle nummers werd druk geapplaudisseerd. […] De avond was een buitengewoon succes.” ⁴

Martelaar

Rond diezelfde tijd was de Vredesconferentie van Parijs echter afgesloten zonder dat aan de Oekraïense vrijheidsaspiraties erkenning was gegeven. De nationalisten waren niet opgewassen tegen het Rode Leger en verloren steeds meer terrein aan de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek. In 1922 werd Oekraïne onder die naam onderdeel van de Sovjet-Unie en dat bleef zo tot 1991. Delen van het westen van Oekraïne kwamen in handen van Polen, Roemenië en Tsjecho-Slowakije. De nationalistische leider Symon Petljoera was in 1921 in ballingschap getreden, eerst in Polen en uiteindelijk in Frankrijk. De ‘vader’ van het Oekraïense nationalisme werd op 25 mei 1926 in Parijs vermoord. De dader was Sjolom Schwartzbard, een anarchistische Jood afkomstig uit Oekraïne, die wraak nam voor de dood van zijn familieleden. Tijdens Petljoera’s korte bewind waren op verschillende locaties in het land namelijk pogroms uitgebroken, waarbij tienduizenden Joden omkwamen.

Zoals ook in de tijd onder de tsaren al was gebeurd, werden de Oekraïense taal en cultuur in de Sovjetrepubliek onderdrukt, uit vrees voor een opleving van Oekraïens nationalisme. Vele intellectuelen werden door de communisten vermoord. Dit lot trof ook componist Mykola Leontovytsj. Op 23 januari 1921, op dezelfde datum dat het Oekraïense koor zijn liederen in het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs ten gehore had gebracht, werd hij in zijn ouderlijk huis in Markivka doodgeschoten door een agent van de Tsjeka, de bolsjewistische geheime dienst. “Leontovytsj’ dood was geen willekeurige dood”, schrijft historicus Brian Scott in zijn boek But Do You Recall? waarin hij de geschiedenis beschrijft van vijfentwintig kerstliederen.

Zijn deelname aan de Oekraïense onafhankelijkheidsbeweging had hem vele vijanden opgeleverd. […] Mykola Leontovytsj is zeer gerespecteerd in zijn thuisland en wordt beschouwd als een martelaar door de Oekraïens-Orthodoxe Kerk voor zijn steun aan Oekraïens nationalisme.⁵

Dirigent Oleksandr Koshyts, die zich met zijn koor in Europa bevond, bleef buiten schot en week in september 1922 met zijn koor uit naar de Verenigde Staten, om daar de boodschap van de Oekraïense onafhankelijkheid te blijven uitdragen.

Verbroedering tussen zwart en wit

Het koor beleefde zijn Amerikaanse première op 5 oktober 1922 in Carnegie Hall in New York en trad daarna op in verschillende andere grote steden, waaronder Chicago, Washington en Philadelphia. De Oekraïners zongen ook Amerikaanse liederen, waaronder het door de Afro-Amerikaan Robert Nathaniel Dett gecomponeerde Listen to the Lambs. Toen dirigent Koshyts op het podium een zoen gaf aan de zwarte componist, schokte dit de aanwezigen. In het raciaal verdeelde Amerika van die tijd was zo’n gebaar van verbroedering tussen zwart en wit onwenselijk. De Oekraïner had geen spijt van zijn spontane actie. “Ik ben blij dat ik het gedaan heb”, citeert Tina Peresunko uit zijn dagboek.

En als ik nog een kans krijg, doe ik het zo weer! Voor de Oekraïense gezanten, die zo hard hadden gevochten voor de vrijheid van hun volk, was het onaanvaardbaar om andere volkeren met een superieure houding te behandelen.⁶

In de periode 1923-1924 trad het koor ook op in andere landen in Noord- en Zuid-Amerika, waaronder Brazilië, Canada en Argentinië. In Amerika werd Shchedryk intussen ook door andere uitvoerders opgevoerd, zoals het Russische koor in New York. Tot afschuw van de Oekraïners werd het lied steeds vaker gepresenteerd als Russisch lied.

In 1936 verscheen de Amerikaanse adaptatie van het Oekraïense lied onder de titel waaronder we het tegenwoordig nog steeds kennen. De Amerikaanse componist Peter Wilhousky (1902-1978) had een uitvoering gehoord van het oorspronkelijke lied en hield de melodie in stand. De tekst veranderde hij, waarbij de zwaluw als aankondiger van de lente werd vervangen door bellen die Kerstmis inluiden. Carol of the Bells was geboren. Het lied ging in première op NBC radio en was meteen een succes. In de tijd waarin de Grote Depressie voor somberheid en pessimisme zorgde, gaf het nummer de Amerikanen hoop op betere tijden, zoals het lied ooit ook bedoeld was om na de schrale winter vooruit te zien naar het weelderige voorjaar.

Kersttraditie

Sinds 1936 is Carol of the Bells wereldwijd door vele koren gezongen, recent door onder meer het St. George’s Chapel Choir, het Tabernacle Choir en het Brits jongenskoor Libera. De ‘Amerikaanse’ klassieker vond ook zijn weg naar Hollywood. De versie die in Home Alone werd gebruikt, zorgde voor een nog grotere bekendheid.

In 2009 kwam The Muppets ook met een eigen versie en in 2012 speelden NBA-spelers de melodie na met het geluid van stuiterende basketballen. In Parijs werd in november 2025 een flashmob uitgevoerd waarbij het lied door honderd zangers en muzikanten werd opgevoerd. Het maakt ditzelfde jaar onderdeel uit van het kerstconcert van André Rieu in Maastricht, waarbij het in de oorspronkelijke uitvoering wordt gezongen door de Oekraïense zangeres Anna Reker.

Terwijl het lied eind jaren dertig furore maakte in het westen, zuchtte Oekraïne onder de terreur van Stalin. Miljoenen Oekraïners stierven tijdens de Holodomor, de door het beleid van Stalin veroorzaakte hongersnood. Tijdens de Grote Zuivering van 1936 tot 1938 werden vele Oekraïners vermoord of afgevoerd naar de Goelag in Siberië. Onder de in 1953 aangetreden Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov werd de repressie verminderd. De Oekraïense cultuur kon echter pas begin jaren negentig van de vorige eeuw opnieuw tot bloei komen, na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Vele Oekraïners kwamen daarna via Home Alone, die in 1993 in Oekraïne in première ging, in contact met Carol of the Bells dat zij herkenden als Shchedryk. Het bekijken van de film is in het land uitgegroeid tot kersttraditie. Journalist Brian Mann verklaarde op 30 december 2024 op radiozender NPR hierover het volgende:

Tegenwoordig is het gemakkelijk om Home Alone te zien als een soort metafoor voor wat Oekraïne doormaakt sinds de Russische invasie. Net als Kevin zoeken de mensen hier naar manieren om hun huizen te verdedigen. Maar de film werd al lang voor de huidige crisis in Oekraïne populair.⁷

Russisch-Oekraïense Oorlog

De geschiedenis van Shchedryk kent geen einde. Sinds het uitbreken van de Russisch-Oekraïense Oorlog in 2014 is het opnieuw uitgegroeid tot nationaal lied en symbool van onafhankelijkheid. Terwijl Oekraïne als natie volgens de Russische president Vladimir Poetin niet bestaat, fungeert het lied als bewijs van de Oekraïense nationale en culturele identiteit.

Het Oekraïense ministerie van Buitenlandse Zaken zette zelfs een Engelstalige website op waarop de Oekraïense afkomst van het lied wordt uitgelegd. Met name nadat het Russische leger op 24 februari 2022 zijn grote aanval startte op Oekraïne worden uitvoeringen van het lied opnieuw ingezet om de steun en sympathie van het westen te krijgen. Uitvoeringen door Oekraïense kinderen, militairen en koren dragen via sociale media bij aan de verspreiding van het lied.

Van ons

Shchedryk helpt Oekraïne burgers en militairen tegenwoordig om het moreel hoog te houden. Een Oekraïense kolonel, leider van een militaire muziekband, verklaarde in 2024 tegenover de BBC dat het lied, dat ook in de loopgraven wordt gezongen, helpt om de soldaten op te beuren. “De maten en ritmes vrolijken de jongens in de frontlinie op en moedigen ze aan om te vechten”, zei hij. Op de vraag van een verslaggever van Radio Free Europe/Radio Liberty wat het met hem doet als hij het lied hoort, antwoordde een inwoner van Pokrovsk in 2024: “Dat het van ons is. Het is van ons.”

De stad in de frontlinie was ruim honderd jaar eerder de plek waar Mykola Leontovytsj het lied componeerde en daarmee de Oekraïners een symbool van vrijheid schonk en de wereld een geliefde kerstklassieker.

Bronnen en noten