Geheime dienst van de DDR had James Bond tijdens filmopnames in het vizier

In de serie James Bond-films was ‘Octopussy’ de dertiende in de rij van de vijfentwintig die er zijn uitgebracht. De film kwam voor het eerst uit op 6 juni 1983 en werd tussen 10 augustus 1982 en 25 januari 1983 op verschillende exotische en minder exotische locaties in de wereld opgenomen, zoals in Engeland, India, de Verenigde Staten en in West-Berlijn.

Deze Bond-film heeft een absurd plot. In het kort komt het er op neer dat Sovjet-generaal Orlov (Steven Berkoff) de Derde Wereldoorlog probeert te ontketenen door peperdure Fabergé-eieren te ruilen voor een kernwapen. Dat kernwapen moet in een circus op de gefingeerde Amerikaanse luchtmachtbasis Feldstadt in West-Duitsland tot ontploffing worden gebracht. De generaal is ervan overtuigd dat dit zal leiden tot eenzijdige ontwapening in het Westen, zodat West-Europa open zal liggen voor een invasie. James Bond (Roger Moore) maakt jacht op de Fabergé-eieren en reist in de film de halve wereld over.

Na onderzoek in Londen en India ontdekt Bond dat het circus eerst nog in Karl Marx Stadt (nu Chemnitz) in Oost-Duitsland zal optreden om daarna naar de Amerikaanse luchtmachtbasis in West-Duitsland af te reizen. Bond reist onmiddellijk af naar West-Berlijn. Hij wordt gebriefd terwijl hij over de Kurfürstendamm rijdt, de belangrijkste winkelstraat van wat toen West-Berlijn was. Hij rijdt langs de ruïne van de Kaiser Wilhelm Gedächtniskirche, een herinnering aan het lijden van de stad tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Checkpoint Charlie

Vermomd als zakenman steekt Bond niet zo maar een grensovergang over, maar eentje met historische betekenis, te weten via de grensovergang Checkpoint Charlie naar Oost-Berlijn. Checkpoint Charlie (de naam is afgeleid van de letter C in het NAVO-alfabet) was de naam die de westelijke geallieerden gaven aan de bekendste grensovergang tussen Oost en West in de Berlijnse Muur tijdens de Koude Oorlog. Deze grensovergang werd in augustus 1961 door de westelijke geallieerden opgericht na de bouw van de Berlijnse Muur en bevond zich op de kruising van Friedrichstraße, Zimmerstraße en Mauerstraße. Het was een van de negen controleposten in Berlijn op de grens van de Amerikaanse en Russische sector. Het was ook de enige controlepost waar het corps diplomatique en overige buitenlanders over de weg Oost-Berlijn konden bereiken.

Tien weken na de bouw van de Berlijnse Muur in augustus 1961 bereikte de psychologische oorlogvoering op deze plek in Berlijn een nieuw hoogtepunt. Amerikaanse en Sovjet-tanks stonden met slechts enkele meters ruimte met ronkende motoren tegenover elkaar. Een dunne witte lijn markeerde de grens tussen de vrije wereld en de communistische dictatuur. Eén tankcommandant die zijn zenuwen niet meer onder controle had gehad, had een oorlog kunnen ontketenen. Gelukkig kwamen de grootmachten tot bezinning.

Juist op deze plek begonnen op 10 augustus 1982 de eerste filmopnames voor Octopussy.

“Vergeet het niet 007, je staat er nu alleen voor.” Met deze woorden neemt MI6-chef ‘M’ afscheid van James Bond. Deze scène werd gefilmd aan de westkant van Checkpoint Charlie, een aansprekende achtergrond uit de Koude Oorlog. Regisseur John Glen wilde het decor niet in een studio nabootsten, maar ter plekke opnamen maken. Dit kon alleen aan de West-Berlijnse kant, het verkrijgen van filmvergunningen achter het IJzeren Gordijn was uiteraard onmogelijk. In 1982 waren de verhoudingen tussen tussen Oost en West zeer gespannen. Juist dat gedeelte van de Berlijnse Muur was een plek waar veel ontsnappingen vanuit Oost-Berlijn plaatsvonden.

Hoofdafdeling VI

Indachtig de bevelen van de minister voor Staatsveiligheid (Stasi), Erich Mielke, ”We moeten alles weten!”, werd ook deze grenspost goed in de gaten gehouden om “misbruik” van de doorvoerroutes te voorkomen. Als onderdeel van hun routinecontrole werden ook op 10 augustus 1982 filmopnames bij de grens gemaakt en de Stasi legde hun observaties vast in een tweetal rapporten. Nauwgezet is per minuut de afloop gedocumenteerd.

‘Das Bundesarchiv’ (het Duitse Nationaal Archief) heeft de rapporten met foto’s recent in de Stasi-Mediathek online beschikbaar gesteld.

Het rapport meldt dat de filmploeg om 07.30 uur ’s ochtends bij Checkpoint Charlie arriveerde. Agent 007 bevond zich nu in het vizier van de Stasi. De Hoofdafdeling VI de Stasi, was verantwoordelijk voor de “beveiliging” van grensovergangen.

In de rapporten documenteerde de Stasi, als onderdeel van haar routinetaken, de gebeurtenissen nauwgezet van minuut tot minuut tijdens de opnames aan de westkant van Checkpoint Charlie. Volgens het Stasi-rapport arriveerden er zo’n twaalf auto’s en richtten zo’n twintig leden van de filmploeg de filmlocatie in met rekwisieten om om 08.00 uur een ​​grensovergang naar Oost-Berlijn aan de West-Berlijnse kant te simuleren, zo’n dertig meter voor de officiële overgang. De Stasi observeerde de cameraploeg, de plaatsing van een tweede sectorbord voor de opnames en een zwarte Mercedes die door de filmploeg vanuit verschillende posities werd gefilmd.

De Stasi wist aanvankelijk niet wat er gebeurde, maar vernam uiteindelijk om 09.20 uur van een diplomaat die in de DDR was geaccrediteerd en Oost-Berlijn binnenkwam, dat dit allemaal opnames waren voor een James Bond-film. Volgens het rapport van de Stasi werd dit bericht bevestigd door een Italiaanse burger. Om 13.33 uur waren de opnames afgelopen en de voertuigen en de filmcrew verlieten de plek van de opnames. Ze leverden geen belemmeringen op voor het reguliere grensverkeer, aldus het rapport.

De Stasi noteerde in haar rapport ook een bijzonder incident: “Tijdens het keren overschreed het voertuig vier keer de staatsgrens, met ongeveer 4 tot 5 meter.” De grenswachten grepen niet in.

Bond maakt verkleed als clown, uiteindelijk de atoombom onschadelijk, een scene die niet op een Amerikaanse vliegbasis werd opgenomen, maar in Pinewood Studios bij Londen. Een spectaculaire treinreis, die in de film plaatsvindt in Oost-Duitsland, werd ook in Engeland gefilmd, op spoorlijnen in Cambridgeshire.

Bronnen