John Philby: de Britse agent die hielp bij de opbouw van de Saoedische olie-industrie

Djedda is de poort naar Mekka en de economische metropool van het hedendaagse Saoedi-Arabië. De stad ligt aan de Rode Zee, zo’n zeventig kilometer verwijderd van het belangrijkste heiligdom van de islam. Sinds de zevende eeuw ontmoeten kooplieden en pelgrims elkaar in deze plaats. De steegjes van de oude binnenstad Al-Balad vertellen veel over het verleden van Djedda, waaronder een opmerkelijk verhaal over die andere ‘Lawrence of Arabia’ die het lot van dit land veranderd heeft: De Britse geheim agent John Philby (1885-1960).

Philby werd in 1885 op Ceylon, het huidige Sri Lanka, geboren en begon zijn carrière als officier in het Indische leger. Als jongeman gold hij als ongedisciplineerd, maar hij maakte indruk met zijn talenkennis. In 1917, midden in de Eerste Wereldoorlog, werd hij naar Centraal-Arabië uitgezonden, dat toen nog onder Ottomaanse heerschappij stond. Net als T.E. Lawrence (1888-1935), alias ‘Lawrence of Arabia’, moest hij de bedoeïenen ervan overtuigen zich in de strijd tegen de Turken aan Britse zijde te scharen.

Vriendschap met Ibn-Saud

Philby behoorde tot een select groepje westerlingen met een fascinatie voor de Arabische wereld. Hij streek neer in Djedda en huurde een huis dat nu nog bekend staat als ‘Philby House’. Hij schreef er verschillende boeken over de regio en ondernam ontdekkingstochten naar onbekende gebieden, waaronder de uitgestrekte woestijn van Rub’ Al Khali. Daardoor voelde hij zich steeds meer Arabier in plaats van Brit en ging zelfs zijn boekje te buiten door Arabische stammen onafhankelijkheid te beloven. Onder andere aan prins Ibn-Saud (1876-1953), één van de aanvoerders in het verzet tegen de Ottomaanse onderdrukking waarmee hij vriendschappelijke betrekkingen had aangeknoopt.

De Britten zagen niets in Ibn-Saud omdat hij deel uitmaakte van een minderheid binnen de soennitische islam die het wahhabisme aanhing, een salafistische stroming die in de achttiende eeuw was ontstaan.

De opkomst van de Saoedische oliestaat

Gedurende de vrijheidsstrijd kwam Djedda binnen het veroverde gebied van Ibn-Saud te liggen en werd het vanaf 1926 de stad van waaruit het koninkrijk Saoedi-Arabië verenigd en bestuurd ging worden. Een groot deel van de economische activiteit was toen al geconcentreerd in Djedda omdat het de belangrijkste havenstad aan de Rode Zee was. Philby kreeg opdracht om terug te keren naar Londen, waar hij openlijk protest aantekende tegen de oprichting van Britse mandaatgebieden in het Midden-Oosten om de sultanaten, emiraten en koninkrijken onder toezicht te stellen. Uiteindelijk brak hij met de Britse overheid en vestigde zich definitief in Djedda.

Als adviseur van Ibn-Saud leverde hij daar een belangrijke bijdrage aan de totstandkoming van een niet-aanvalsverdrag tussen diens koninkrijk en het British Empire. Daarnaast was hij betrokken bij diverse projecten in de opbouw van de nieuwe Arabische staat. Zo zorgde hij voor de invoer van auto’s, machines en apparaten. De pronkzuchtige levensstijl van Ibn-Saud dreigde zijn jonge land echter te ruïneren en tijdens een autorace vroeg hij Philby wanhopig om raad.

Deze stelde voor om in te zetten op de aardoliewinning in de woestijn. Want terwijl in de Verenigde Staten jaarlijks tientallen miljoenen vaten aardolie gewonnen werden, kwam er vanaf het Arabisch Schiereiland nog geen liter de grens over, terwijl het er lokaal vanzelf uit de grond opborrelde. Na koninklijke goedkeuring schakelde Philby een Amerikaanse ingenieur in die tussen 1930 en 1933 op grote schaal proefboringen liet uitvoeren. Daarbij werden in het oosten van het schiereiland rijke oliereserves vastgesteld.

De geboorte van Aramco

Aanvankelijk leek het woestijnzand nog een obstakel te vormen voor een winstgevende exploitatie van deze bronnen omdat het transport er in vastliep. Daarom probeerde John Philby dit probleem met kamelen op te lossen, want die wisten zich wel door de woestijn voort te bewegen. Hij liet een kameel wegen, bepaalde het oppervlak van de hoeven van het dier en berekende zo de druk die nog toelaatbaar was zonder weg te zakken in het zand. Dat gegeven speelde hij door aan een bandenproducent in de Verenigde Staten om een exemplaar te ontwikkelen dat geschikt was om er vrachtwagens mee uit te rusten die de olie moesten gaan transporteren.

Toen dit praktische probleem was opgelost moest er nog een capabele concessiehouder gevonden worden. Philby overtuigde de Amerikanen van Standard Oil of California (tegenwoordig Chevron) om zich hiervoor kandidaat te stellen. Dit tot groot ongenoegen van de Britten. Die hadden hun kaarten gezet op de Iraq Petroleum Company, maar Philby slaagde er vakkundig in om deze onderneming af te laten serveren. De Saoedisch-Amerikaanse California Standard Oil Company kwam als winnaar uit de strijd en enkele jaren later bekend te staan als Aramco.

De ontdekking van aardolie betekende een radicale omwenteling voor Saoedi-Arabië. Daardoor kon het koninkrijk zich economisch en cultureel ontwikkelen. Philby werd voor zijn verdiensten royaal beloond, maar de Britse overheid was hem als een verrader gaan zien. Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd hij in India gevangen genomen en op beschuldiging van Anti-Britse activiteiten achter de tralies gezet. Zijn laatste levensjaren moest hij noodgedwongen in Libanon slijten. Opmerkelijk genoeg zou ook zijn zoon Kim Philby (1912-1988) als verrader de geschiedenis in gaan, maar dan in dienst van Moskou.

Bronnen