Oman, waar de zeevaarders uit de woestijn kwamen

Hitte en droogte drukken hun stempel op het leven in de woestijnstaat Oman en toch is het sultanaat in het zuidoosten van het Arabisch schiereiland een zeevaarders-natie. Het land heeft een zeventienhonderd kilometer lange kustlijn tussen de Straat van Hormuz en de Arabische Zee en slaagt er al duizenden jaren in om daar gebruik van te maken. Haar volkeren behoorden tot de eersten die hun levenswijze en cultuur op de zee baseerden.

Nog altijd hebben de zeelieden er eerbied voor hun voorvaderen, die al vroeg naar Oost-Afrika en het Verre Oosten voeren. Generatie op generatie namen zeevaarders uit Oman hun zonen mee naar zee om hen in te wijden in de geheimen van de navigatie en zeestromingen. Reeds in de oudheid waagden schepen uit Oman zich tot diep in Azië en verwierven daarmee een heldenstatus, nog lang voordat de stammen in het binnenland zich voor het eerst in een staat verenigden. De Omani’s waren op het gebied van de navigatie zowel avonturiers als pioniers.

De oorsprong van deze liefde voor de zee is nog altijd met raadselen omgeven, maar men weet inmiddels dat deze meer dan vijfduizend jaar teruggaat in de tijd. Al in de bronstijd vestigden zich hier mensen aan de kust en leefden daar vooral van de visvangst, zoals bijvoorbeeld in het huidige Ras Al Hadd op de oostpunt van het Arabische Schiereiland. De afgelopen tien jaar probeerden archeologen er de zandige bodem haar geheimen te ontfutselen. Met de grootst mogelijke voorzichtigheid legden zij er sporen van de eerste Omani’s bloot. Ook voor hen speelde de zee al een belangrijke rol. Zo vonden de archeologen veel vishaken, vervaardigd uit koper, en visresten.

In het achterland bevonden zich rijke koperertslagen. Dit metaal was destijds zeer begeerd vanwege de lucratieve ruilhandel die men ermee kon bedrijven. Andere vondsten zijn afkomstig uit Mesopotamië en het dal van de Indus, waarmee handelsbetrekkingen bestonden die via zeeroutes onderhouden werden.

Magan en de vroege handelsnetwerken

Van begin af aan domineerde de zee dus deze landstreek, die aanvankelijk nog als Magan bekend stond. Deze naam dook op in Mesopotamische geschriften en historici vroegen zich nog lang af waar dat land moest hebben gelegen dat hen koper leverde. Archeologische opgravingen als die in Ras Al Hadd hebben aangetoond dat het om Oman ging, dat toen nog geen staat was of stadstaten kende. Er waren enkel stammen die door de handel met elkaar verbonden waren. Het landschap zag er toen nog heel anders uit en was met moerassen en rietlanden bedekt. De natuurlijke aanwezigheid van asfalt in de bodem werd door de vissers benut om er hun vaartuigen waterdicht mee te maken.

Wierrookroute

Sinds de oudheid bestaan hier al zeehandelsroutes, waarvan de wierrookroute, van Bengalen via de zuidpunt van India naar Oman, de belangrijkste was. Om de onberekenbare oceaan te kunnen bevaren ontwikkelden de Omani’s speciale zeilschepen uit hout, de zogenaamde dhow’s. Robuust, wendbaar en daarom uiterst geschikt voor lange zeereizen. Ze maakten gebruik van de moessonwinden om op hun eindbestemming aan te kunnen komen. En terwijl de binnenlanden ten prooi vielen aan de invallen van de Perzen, richtten kustplaatsen als Muscat, dat uitgroeide tot de huidige hoofdstad, zich meer en meer op de zee.

Zeereizen van zes maanden waren geen uitzondering en de Golf van Bengalen behoorde daarbij tot de verraderlijkste wateren vanwege de snel wisselende winden. Wervelstormen konden de Omani’s daar fataal worden en ze moesten daarom goed bekend zijn met de seizoenen. Hun reputatie als goede zeevaarders hadden ze daar aan te danken. In 2010 werd een dergelijke tocht nogmaals gevaren met de ‘Jewel of Muscat’, een dhow uit de negende eeuw. Daarbij leverde men zich over aan dezelfde navigatiebeperkingen als duizend jaar geleden door dezelfde instrumenten te gebruiken. Zo oriënteerden ze zich met een ‘kamal’ (verre voorloper van de Jacobsstaf) op de poolster om de breedtegraad vast te stellen.

De roem van deze mannen diende als inspiratiebron voor de verhalen van Sinbad, de legendarische zeeman uit de sprookjes van Duizend-en-een-nacht. Dit werk kwam voort uit een traditie om kennis en ervaring vast te leggen in nautische gedichten, waarvan sommige literaire meesterwerken waren zoals die van Achmed Ibn Majid (1432-1500). Hij was een van de briljantste zeevaarders van het Arabische Schiereiland en alle belangrijke elementen van de navigatie kwamen in zijn teksten aan bod, zoals vaarroutes, weersomstandigheden en zeestromingen. Zo heeft hij ook de Europese ontdekkingsreizigers geholpen om hun weg naar Indië en Oost-Azië te vinden.

Portugese overheersing en Omaanse eenwording

Terwijl de zeevaarders hun stempel drukten op de geschiedenis van Oman, raakte het land geleidelijk geïslamiseerd. In het binnenland werden de islamitische regels streng nageleefd; de kuststreken rond Muscat waren minder conservatief. Een gemeenschappelijke vijand zorgde er uiteindelijk voor dat de Omaanse stammen zich verenigden: de Portugezen. Begin zestiende eeuw bereikten zij Oman van overzee en namen bezit van haar kusten. Om kracht te tonen en hun posities te beschermen lieten deze indringers versterkingen rond de haven bouwen in Al-Mirani, Al-Jalali en Matrah. De Portugezen wisten zich er zo te handhaven tot de Ya’rubid-dynastie in 1624 de macht greep. In de decennia die volgden verdreven zij de Portugezen, wat in 1650 met de verovering van Muscat door sultan Ibn-Saif I (?-1679) voltooid werd. Zijn opvolger joeg hen zelfs na tot aan de kusten van Oost-Afrika, waar de Omani’s zich vervolgens zelf vestigden na verovering van Mombassa, Zanzibar en andere havensteden.

Vanuit de talrijke handelsposten die de Omani’s vanaf de zeventiende eeuw bezetten kwam een stroom van rijkdommen naar de haven van Muscat op gang. Daarmee begon een bloeitijd waarvan de drukte op de Bazaar vandaag de dag nog altijd getuigt. Mensen uit alle uithoeken van het land komen ernaartoe voor kleding, gebruiksvoorwerpen en sieraden.

Heropleving van het sultanaat

Eind negentiende eeuw werd het land door de Britten onderworpen en kwam er aan deze gouden tijd een einde. Pas in de zestiger jaren herrees het sultanaat door de vondst van aardolie en aardgas weer als een feniks uit haar as. Ook de eeuwenoude zeevaarttraditie beleefde sindsdien een revival. Dat is goed te zien in Sour, tweehonderd kilometer ten zuiden van Muscat gelegen en nog altijd een centrum van visserij en handel. Hier is de herinnering aan de legendarische dhow’s bewaard gebleven en Sour is een van de weinige plaatsen waar het scheepsbouwambacht nog in stand wordt gehouden. De schepen die er gebouwd worden dienen niet alleen voor de visserij en handel, maar ook voor de pleziervaart.