Leni Riefenstahl: liegende nazi-sympathisant tot het bittere einde

Als de documentaire Riefenstahl van filmmaker Andres Veiel één ding duidelijk maakt, is het dat de bekende Duitse filmmaakster Leni Riefenstahl tot het einde de nationaalsocialistische politiek bleef verdedigen én haar rol als propagandist daarin probeerde te relativeren.

Leni Riefenstahl (1902-2003) was een mooie jonge sportieve vrouw toen ze in Duitsland bekend werd met haar film Das Blauwe Licht, waarin ze ook de hoofdrol speelde. Zelf verklaart ze in de documentaire dat ze als idool van de nationaalsocialisten kon worden gezien. Toch was ze niet de eerste keuze van Hitler en Goebbels om de bekendste filmmaker van het Derde Rijk te worden. Dat was de veel bekendere expressionistische filmmaker Fritz Lang. Maar direct nadat hij was gevraagd om films voor de NSDAP te maken, vertrok hij uit Duitsland omdat hij aanvoelde dat een weigering hem in de problemen zou brengen.

Onbestaande tegenstelling

Riefenstahl verklaart in de film dat politiek het tegenovergestelde is van wat zij écht belangrijk vindt in het leven: kunst. Daarbij gaat zij voorbij aan de verwevenheid van kunst en politiek in het Derde Rijk. Nationaalsocialisme heeft de overeenkomst met kunst dat het een irrationele, in zekere zin zelfs mythische, basis heeft: nationaalsocialistische politici appelleren net als kunstenaars aan het gevoel van hun publiek. De door Riefenstahl gecreëerde tegenstelling – om zichzelf vrij te pleiten – bestaat dus niet.

Die poging tot verdedigen gaat in de film ook helemaal mis als zij op hoge leeftijd in een fragment boos roept dat de waarheid niet mag worden gezegd, want dan word je als neo-nazi ‘afgemaakt’. Duidelijk wordt dat haar relatie met de nazitop en met name met Hitler en Goebbels niet strikt zakelijk was. Ze verspreekt zich als zij het heeft over de ‘avontuurtjes’ die ze had met Goebbels. Duidelijk is dat de nazi-propagandist zijn handen niet kon thuishouden, maar hoe de relatie precies zat, blijft onduidelijk omdat zij daarover verschillende verhalen vertelde.

Politieke fascinatie speelde in de relatie met de nazitop zonder twijfel een rol. Zelf verklaart de filmmaakster in de film dat ze ‘gemagnetiseerd’ werd toen ze Hitler voor het eerst hoorde spreken. De wijze waarop ze ook na de oorlog over die periode bleef verklaren, maakt duidelijk dat ze het nationaalsocialisme niet als afstandelijke kunstenaar beleefde gedurende het Derde Rijk.

Baanbrekend

Hoe dan ook. Leni Riefenstahl verrichtte baanbrekend cinematografisch werk in de jaren dertig. Haar films Triumph des Willens over de Parteitag in Neurenberg en Olympia over de Olympische Spelen in Berlijn zijn kantelpunten in de filmgeschiedenis. Door de camerastandpunten en -beweging en de montage van de beelden ontstond een dynamiek die op dat moment uniek was. Hoe de inhoud ook politiek wordt gewaardeerd: deze films zijn iconen in de filmgeschiedenis.

Interessant aan de documentaire van Veiel is dat Riefenstahl hierin zelf bepaalde fragmenten uit die films toelicht. De wijze waarop ze daarbij zelf geheel opgaat in de beelden, toont dat ze zelfs jaren na de oorlog geen negatieve associatie had bij het politieke effect dat deze beelden ooit hadden. Dit in combinatie met haar opvattingen over het nazi-regime, waarover ze verklaart dat ze geen negatieve dingen heeft gezien, maakt dat haar opvatting, dat deze films ‘slechts’ kunstuitingen waren, blijft wringen.

Die politiek gevoelloze zelfingenomen houding komt op meerdere plekken duidelijk naar voren in de documentaire. Riefenstahl maakt het helemaal bont als het gaat over haar film Tiefland uit 1940, ook gemaakt in opdracht van het nazi-bewind, waarvoor zij vijftig Roma en Sinti’s, voornamelijk kinderen, uit een concentratiekamp liet figureren. Ze beweert later voor de camera dat dit nooit heeft plaatsgevonden, maar in een ander interview verklaart ze dat al deze figuranten de oorlog overleefden en dat ze hen na de oorlog nog in goede gezondheid heeft gesproken. Die bewering is aantoonbaar onzin, want een groot aantal van hen is in Auschwitz omgekomen. Liegen om haar straatje schoon te vegen, is Riefenstahl niet vreemd.

Fotografie

Na de oorlog legde ze zich vooral toe op fotografie. Ze ondernam diverse expedities naar Afrika waar zij fotoreportages en films maakte van de Soedanese stam de Nuba’s. Ze verbleef daar meerdere maanden. Ook over haar werkwijze daar rijgt ze de leugens aan elkaar. Nadat in een aantal fragmenten zichtbaar is hoe zij allerlei scenes regisseert en zich opvallend en zelfs opdringerig beweegt tussen de stamleden, verklaart ze in een interview zonder blikken of blozen dat die mensen haar helemaal niet opmerkten. Een heel bijzondere constatering als je ziet dat ze letterlijk op de schouders werd genomen en reclamefoto’s voor westerse producten maakte voor haar sponsors. Dit alles omdat ze, zoals ze verklaart, bang was dat de beschaving de Nuba’s zou bereiken.

Al met al is het goed dat deze documentaire op dvd is verschenen. Hij leert kritisch te kijken en luisteren naar politici en hun entourage. Het laat ook zien dat kritisch doorvragen leugenaars uit hun evenwicht brengt. Riefenstahl wordt soms boos en haar non-verbale communicatie is minstens zo veelzeggend als wat ze vertelt. De film schets een ontluisterend beeld van de ondanks haar leugens en bedrog intrigerende en zeer bekwame filmmaakster en fotografe.

Riefenstahl, een film van Andres Veiel, 1 uur en 54 minuten. Verkrijgbaar op dvd