De dubbele levens van Poetins ‘illegalen’

Illegalen

In december 2022 werd er in de Sloveense hoofdstad Ljubljana met veel politievertoon een echtpaar gearresteerd. Man en vrouw leidden een alledaags en wat teruggetrokken bestaan en de arrestatie kwam voor de omgeving volkomen onverwacht. Hun twee kinderen, een meisje van 11 en een jongetje van 8, waren op het moment van de politie-inval op school in de Sloveense hoofdstad en werden tijdens de detentie van hun ouders die zo’n kleine twee jaar zou duren, bij een pleeggezin ondergebracht. Wat was hier aan de hand?

Het ging om een Rus en een Russin die op dat moment door het leven gingen als het Argentijnse echtpaar Ludwig Gisch en Maria Mayer Muños. Beiden waren in werkelijkheid officieren van de Russische inlichtingendienst SVR, een afkorting die staat voor ‘buitenlandse inlichtingendienst’. Ze waren zogeheten ‘illegalen’, Russisch jargon voor inlichtingenpersoneel dat buiten de eigen ambassade om opereert, meestal met een valse, niet-Russische identiteit. Die categorie personeel wordt vanuit Moskou aangestuurd door Directoraat S van de SVR en zet normaal gesproken geen voet binnen een Russische ambassade, want dat zou alleen maar verdenking opwekken.

Het pseudo-Argentijnse echtpaar uit Ljubljana heette eigenlijk Doeltsev. Thuis werd consequent Spaans gesproken en de twee kinderen wisten niet beter dan dat ze zelf ook Argentijns waren. Van de ware achtergrond van hun ouders wisten ze niets. Pas kort voordat het echtpaar Doeltsev in augustus 2024 op het vliegveld van Ankara werd uitgewisseld samen met een reeks andere gearresteerde Russische spionnen werden de kinderen weer met hun ouders herenigd en kon ze duidelijk worden gemaakt wat er echt aan de hand was.

Duidelijk wordt vooral uit The Illegals van Shaun Walker dat dergelijke operaties vanaf het begin van de sovjetperiode een belangrijk onderdeel waren van de werkzaamheden van de inlichtingendiensten van de USSR. Daarbij ging het om de militaire inlichtingendienst GROe en het Comité voor Staatsveiligheid, de KGB, en diens voorlopers. (De Russische afkorting GROe staat voor ‘hoofddirectoraat voor inlichtingen’; de KGB heeft formeel bestaan van 1954 tot 1991.)

Voor het gebruik van illegalen voor spionage worden doorgaans twee redenen genoemd. Allereerst weigerden tal van westerse landen na de machtsovername door de bolsjewieken in 1917 geruime tijd het revolutionaire sovjetregime te erkennen. Dat betekende dat er geen sovjetambassades waren van waaruit reguliere spionageoperaties konden worden uitgevoerd. Vrijwel de enige optie was daarom het werken met illegalen die op geen enkele manier met de Sovjet-Unie in verband konden worden gebracht. Groot nadeel was wel dat dergelijk inlichtingenpersoneel geen diplomatieke onschendbaarheid genoot en dus kon worden gearresteerd en berecht. Vandaar dat die niet-Russische identiteit waarvan zij zich in de jaren van de Koude Oorlog bedienden een bittere noodzaak was, want alleen op die manier konden zij als grijze muizen in westerse landen onderduiken.

Als tweede reden voor het werken met illegalen wordt vaak genoemd dat de conspiratieve en paranoïde instelling die daarmee onvermijdelijk gepaard gaat, feilloos aansloot bij de mentaliteit van de nieuwe heersers van na oktober 1917, die immers zelf onder het tsarisme grotendeels ondergronds actief waren geweest.

Creatie van een legende

Uit Walkers The Illegals en andere bronnen wordt duidelijk hoe de constructie van zo’n niet-Russische identiteit vaak in zijn werk gaat. Meestal is er een periode van doorgaans meerdere jaren waarin voor iemand die van huis uit Rus is, een ‘legende’ moet worden gecreëerd. Dat is een levensloop bestaande uit grotendeels fictieve elementen die de pseudo-afkomst van de illegaal moet ondersteunen, bij voorkeur ook met behulp van een echt paspoort dat op slinkse wijze, bijvoorbeeld via omkoping of geknoei met een geboortebewijs, is verkregen. Een illegaal heeft in een bepaalde stad zijn jonge jaren doorgebracht met die-en-die als ouders. Hij heeft daar een bepaalde school bezocht en opleidingen genoten. De meeste van die dingen zijn niet waar, maar de illegaal moet ze wel als details uit zijn levensloop in zijn hoofd prenten en er ’s nachts bij wijze van spreken over dromen. Zo mogelijk verkent hij ook de fysieke locaties, een school of de wijk uit zijn ‘jeugd’ bijvoorbeeld, die deel uitmaken van zijn fictieve biografie.

Om veiligheidsredenen is de illegaal in de jaren dat hij zijn legende opbouwt, meestal niet operationeel actief. Hij doet dus in dit stadium nog niet echt aan spionage. Pas als hij bijvoorbeeld in Latijns-Amerika elementen uit zijn werkelijke leven aldaar met zijn pseudo-biografie heeft gecombineerd, kan de volgende stap worden gezet. De illegaal – een Rus dus eigenlijk – reist dan vaak af naar een ander continent, waar hij met zijn legende arriveert en operationeel actief wordt. Overigens kunnen vrouwen ook als illegaal worden ingezet, maar in de sovjetperiode was het overgrote deel van de illegalen man. Pas in de laatste decennia zijn Russische diensten ertoe overgegaan echtparen zoals de Doeltsevs als illegalen in te zetten.

Het zal duidelijk zijn dat een dergelijk op leugens en bedrog gebaseerd bestaan van betrokkenen vaak grote psychologische offers vraagt. Dat wordt uit beide hier besproken boeken duidelijk en het gold natuurlijk ook voor de kinderen van de Doeltsevs. Eerst was er de schok van de arrestatie van hun ouders, gevolgd door het verblijf bij het pleeggezin. Zij moeten nauwelijks geweten hebben wat hen overkwam, toen zij ook nog eens plotseling op 1 augustus 2024, de dag van de vrijlating van hun ouders, op een Moskous vliegveld oog in oog kwamen te staan met de Russische president Poetin. Het welzijn van kinderen en trouwens ook van de illegalen zelf komt echter bij dergelijke operaties duidelijk op het tweede plan. Er is nauwelijks een mooiere dekmantel voor spionage dan een onopvallend echtpaar met jonge kinderen en daar gaat het om.

Het bijzondere van het zeer leesbare boek van Walker, The Illegals, is dat het de hele sovjet-periode, maar ook het postcommunistische Rusland vanaf 1991 tot heden bestrijkt. De meeste westerse literatuur over dit thema beperkt zich doorgaans tot één casus. De auteur van The Illegals heeft het onderwerp bovendien zeer grondig uitgezocht en tal van archieven, ook in het voormalige communistische Oost-Europa, doorgespit. Hij heeft ook diverse voormalige Russische illegalen geïnterviewd.

Josif Grigoelevitsj

Een van de meest kleurrijke historische figuren uit zijn boek is ongetwijfeld Josif Grigoelevitsj. Over diens loopbaan als illegaal was al wel het een en ander bekend, maar Walker heeft nog veel meer details achterhaald. Grigoelevitsj was in 1913 in Litouwen geboren als lid van een kleine etnische groep die het joodse geloof praktiseerde. Hij sloot zich aan bij de communistische beweging en kwam na allerlei omzwervingen uiteindelijk in Parijs in contact met de NKVD, een van de voorlopers van de KGB. Na een verblijf in Argentinië van enkele jaren ging het in 1936 richting Spanje, waar Grigoelevitsj onder meer een rol speelde bij de liquidatie van anticommunistische tegenstanders tijdens de burgeroorlog. Het hoogtepunt van zijn carrière komt in 1950 in Rome wanneer hij, voorzien deze keer van een paspoort op naam van de Costa Ricaanse staatsburger Teodoro Castro, het op miraculeuze wijze brengt tot ambassadeur van zijn ‘vaderland’ bij het Vaticaan. In die hoedanigheid is hij ook geaccrediteerd bij het Joegoslavië van Tito, met wie Stalin op dat moment een hooglopend politiek conflict uitvecht. Grigoelevitsj heeft door zijn rol als diplomaat van tijd tot tijd een persoonlijke ontmoeting met Tito en krijgt daarom van Moskou de opdracht een moordaanslag op de Joegoslavische leider voor te bereiden.

Daarbij is het overigens volkomen onduidelijk hoe hij na het plegen van een aanslag zelf het vege lijf zou moeten redden, maar dat is waarschijnlijk voor het Kremlin van ondergeschikt belang. Een voor Grigoelevitsj gelukkig toeval wil echter dat Stalin begin maart 1953 plotseling overlijdt, waarna de operatie tegen Tito abrupt wordt afgelast. Als uitvloeisel van de ingrijpende reorganisaties die na de dood van de dictator in het veiligheidsapparaat van de USSR worden doorgevoerd, wordt Grigoelevitsj vervolgens naar de Sovjet-Unie teruggeroepen. Daar brengt hij de rest van zijn leven door als een gevierd wetenschapper met als specialisatie, u raadt het al, Latijns-Amerika. Het leven van Grigoelevitsj kleurrijk noemen, is nogal een understatement.

De grote ‘spionnenruil’

Drew Hinshaw en Joe Parkinson, beiden als journalist werkzaam bij The Wall Street Journal, richten in Swap hun aandacht vooral op de grote spionnenruil tussen Rusland en een aantal westerse landen, die op 1 augustus 2024 plaatsvond op het vliegveld van Ankara. Daarbij werd ook zoals gezegd het echtpaar Doeltsev uitgewisseld. De term ‘spionnenruil’ is misplaatst want de gevangen Amerikanen die Rusland inbracht, hadden zich niet aan spionage schuldig gemaakt. Ze waren in opdracht van het Kremlin in feite als gijzelaars opgepakt met de vooropgezette bedoeling ze in te wisselen voor personen die om valide redenen in westerse landen gevangen zaten.

Een Russisch vliegtuig voerde zestien van zulke gijzelaars aan, terwijl machines uit de Verenigde Staten, Duitsland, Slovenië, Noorwegen en Polen zes gevangenen en de twee eerdergenoemde kinderen naar Ankara vlogen. Het bekendste voorbeeld van die Amerikaanse gijzelaars was de journalist van The Wall Street Journal Evan Gershkovich, wiens arrestatie in maart 2023 volgens de auteurs door president Poetin persoonlijk was goedgekeurd. De arrestaties van de gijzelaars werden uitgevoerd door een speciale afdeling van de FSB, in het Russisch afgekort als DKRO, wat staat voor ‘departement voor contra-inlichtingenoperaties’.

De auteurs van Swap maken duidelijk dat het Poetin c.s. vooral was te doen om de vrijlating van een zekere ‘Vadim Sokolov’, die in Duitsland tot levenslang was veroordeeld voor de moord op de Tsjetsjeen Zelimkhan Khangoshvili in de Kleiner Tiergarten in Berlijn in de zomer van 2019. Deze Sokolov was in werkelijkheid Vadim Krasikov, kolonel van de FSB en een sleutelfiguur in een geheime eenheid die als opdracht heeft tegenstanders van Vladimir Poetin in Rusland en daarbuiten uit de weg te ruimen.

Hinshaw en Parkinson weten te melden dat de Russische president en Krasikov elkaar persoonlijk kenden en ooit samen een schietbaan hadden bezocht. De president is ‘een goede schutter’, zo had Krasikov zijn familie destijds laten weten. Vooral de Duitse regering had, begrijpelijk genoeg, moeite in te stemmen met zijn vrijlating, maar ging uiteindelijk overstag. Daaraan ging uitvoerig diplomatiek overleg met de Amerikaanse regering vooraf.

Swap besteedt veel aandacht aan de vaak ingewikkelde diplomatieke manoeuvres die voorafgingen aan de gevangenenruil waarbij zoveel landen met vaak uiteenlopende belangen waren betrokken. De pogingen van vaak wanhopige familieleden van de Amerikaanse gegijzelden om de eigen regering onder druk te zetten, komen ook uitvoerig in beeld. De auteurs van Swap hebben vaak boeiende details boven tafel gekregen. Ze schetsen een intrigerend profiel van de onbuigzame sleutelfiguur bij de onderhandelingen aan Russische kant, de FSB-generaal Sergej Beseda. Hij beweegt zich in sjieke Italiaanse maatpakken, drinkt bij voorkeur dure Franse wijnen en pronkt met Zwitserse horloges. Gewone Russische diplomaten kijken bij de onderhandelingen eerbiedig naar hem op.

Nog een interessant gegeven: Poetin bestuurt zijn land voornamelijk vanuit enkele vertrekken zonder vensters – volgens de CIA zijn het er waarschijnlijk drie – die volkomen identiek zijn ingericht maar zich op uiteenlopende locaties bevinden. In alle drie vertrekken staat bijvoorbeeld een presidentiële potloodhouder, versierd met de Russische tweekoppige adelaar, op precies dezelfde plek. Vanuit zo’n vertrek communiceert Poetin op afstand via een groot scherm met naaste medewerkers en het idee hierachter is natuurlijk dat de gesprekspartner of een mogelijke televisiekijker geen enkele indicatie heeft over de werkelijke verblijfplaats van de president als hij in beeld komt. Alles voor de veiligheid van het staatshoofd!

Wat heeft al dit extreem conspiratieve gedoe met illegalen voor de Russische staat nu eigenlijk voor nut, gegeven de vaak lange voorbereidingstijd en omvangrijke investeringen aan geld en personeel die daarbij nodig zijn? Daarover is vooral Shaun Walker in The Illegals terecht zeer sceptisch, maar zeker weten dat het Poetin en de zijnen weinig oplevert, dat doet hij ook niet. Hoeveel van die grijze muizen er nog in westerse hoofdsteden vrij rondlopen, is immers onbekend.