De schipbreuk van La Blanche Nef: de Titanic van de twaalfde eeuw

De schipbreuk van La Blanche Nef

De verdrinkingsdood van William the Ætheling op 25 november 1120, de enige wettige zoon en beoogde opvolger van Henry I van Engeland, maakte een einde aan diens droom van een rechtvaardig Normandisch Engeland.

De boodschapper

27 november 1120. Toen het verschrikkelijke nieuws het hof in Winchester bereikte, durfde niemand van de hovelingen het de koning te vertellen. Hoe zou Henry reageren op het desastreuze bericht uit Normandië? De Normandisch/Engelse vorsten stonden bepaald niet te boek als zachtzinnig. De represailles voor de brenger van het nieuws, dat de toekomst van het land als het meest geëmancipeerde van Europa in groot gevaar bracht, zouden rampzalig kunnen uitpakken.

Opeens moesten sommige van de hovelingen, diegenen die samen met Henry twee dagen eerder de oversteek van Het Kanaal op diens galeischip Royal Tigre gemaakt hadden, terugdenken aan een vreemd voorval, enkele uren na het verlaten van de haven van Barfleur.

De nacht was koud en stil geweest. Het water van Het Kanaal was zo vlak als een spiegel. Het waren ideale omstandigheden om geluid ver te doen dragen. Op zeker moment werd het kalme dompelen en spatten van de roeispanen onderbroken door een zacht geluid, ver weg in de nacht: een kakofonie van stemmen, geroep, gegil. Het had enkele minuten geduurd. Daarna was de stilte van de nacht weer ingevallen. Nu rezen de haren hen te berge toen ze zich realiseerden wat er die nacht gebeurd was.

Ten einde raad stuurden ze een jonge page de Koninklijke vertrekken in om de koning van het gebeuren op de hoogte te brengen. Dat zou Henry’s hart misschien iets milder stemmen. En het had gewerkt. Zodra de koning begreep wat het hakkelende, huilende jongetje bedoelde en de enorme reikwijdte van de kinderlijke woorden hem langzaam duidelijk werd, zeeg hij krachteloos ineen, niet in staat om te spreken. Zijn kamerheer liet hem naar zijn slaapvertrek brengen waar hij op bed werd gelegd. ‘Since that day King Henry never smiled again…’

House of Normandy

Henry, bijgenaamd Beauclerc (De Professor), was de jongste zoon van William I, The Conqueror (De Veroveraar). Bij diens overlijden in 1087 bestond Henry’s erfenis slechts uit een geldbedrag, terwijl zijn twee oudere broers Robert Curthose (Korte Broek) en William Rufus (Rooie), respectievelijk het hertogdom Normandië en het koninkrijk Engeland kregen. Deze verdeling van het Normandische rijk over de twee broers, tussen wie geen liefde verloren was gegaan, zorgde voor een hoop onrust.

William I had zijn handen vol gehad aan het neerslaan van Angelsaksische opstanden. Hij plantte het land vol massieve stenen kastelen, waaronder The White Tower aan de Thames in Londen. Hij verdreef op grote schaal dorpelingen uit bosrijke streken waarop hij het oog had laten vallen voor luxueuze jachtpartijen. Het New Forest nabij hoofdstad Winchester komt aldus aan zijn naam. De Koninklijke jachtdomeinen besloegen op het hoogtepunt een derde van zuidelijk Engeland. De impact op de boerenbevolking, die mede van de jacht afhankelijk was en uit hun leefomgeving gedeporteerd werd, was immens.

Yorkshire, bron van onafgebroken opstanden tegen het Normandische regiem, werd getroffen door een campagne van verschroeide aarde. Als gevolg van deze ‘harrying of the north’ veranderde het landschap in een zwartgeblakerde leegte, waar kadavers niet meer begraven werden, het land niet meer bewerkt werd en roofdieren gedurende een decennium de dienst uitmaakten.

Onder het regiem van William Rufus, van 1087 tot 1100, was het niet veel beter. De kerk werd uitgezogen, aartsbisschoppen vernederd en het Angelsaksische volk ging gebukt onder zware heffingen om zijn oorlogen tegen Robert Curthose en decadente leefstijl te bekostigen. Was zijn vader de organisator van het nieuwe wingewest, William II was er de exploitant van.

…al hetgeen juist was voor God was onjuist voor deze koning en zijn jaknikkers, noch beoefende hij zijn beruchte losbandigheid in het geheim, maar openlijk in het daglicht.Historia Anglorum (History of the English people), Henry of Huntingdon (1129)

Rufus’ dood in 1100 in het New Forest wordt algemeen beschouwd als het gevolg van een jachtincident. Maar er gaan steeds meer stemmen op die beweren dat Beauclerc achter het ongeval zat. Die had er groot belang bij zijn oudere broer te doden: zijn visie van een nieuw Engeland, dat het uitgebuite wingewest van zijn vader en broer als een strak gereguleerde en rechtvaardige Normandische/Angelsaksische natie verre zou overstijgen. Bovendien is Henry’s gedrag direct na de gebeurtenis uitermate verdacht. Het voert te ver om alle circumstantial evidence uit de doeken te doen, maar geïnteresseerden zullen veel opsteken van Duncan Grinnell-Milne’s fascinerende studie The Killing of William Rufus – An Investigation in The New Forest (1968).

Beauclerc

Met intellectueel Beauclerc op de troon veranderde Engeland snel. Zijn vele hervormingen leverden hem bij de van nieuwe hoop vervulde Angelsaksen de naam The Lyon of Justice op. Hij huwde Matilda van Schotland, dochter van Malcolm III van Schotland en Margaret van Wessex. Het trouwen met een Angelsaksische prinses was een welbewuste keuze. Het was een signaal aan het volk, dat in angst en haat leefde en alle vertrouwen in het Normandische regiem verloren had.

Kinderen waren er plenty. Henry verwekte in totaal 22 buitenechtelijke kinderen en slechts twee wettige: Matilda in 1102, uitgehuwelijkt aan keizer Henry V van Het Heilige Roomse Rijk (Empress Matilda), en een jaar later William. Opvallend is dat Henry liefdevol openstond voor hen allemaal. Hij ontving ze in openheid aan het hof en zocht gunstige huwelijken voor ze en lucratieve regelingen voor hun moeders. Hij beschouwde ze als een investering in een generatie loyale aristocraten en een voorspoedige voortzetting van zijn nieuwe Engeland met William III aan het roer.

Frankrijk

In 1106 versloeg Henry Robert Curthose, de dwarse, zelfgenoegzame en chaotische Hertog van Normandië, tijdens de Slag van Tinchebrai. Hij had schoon genoeg van zijn lastige broer en sloot hem voor de rest van zijn leven op. Maar nu diende
zich een nieuwe bedreiging aan: Frankrijk. Lodewijk de Dikke beschouwde alle graafschappen van westelijk Frankrijk als zijn vazallen. Hij eiste hommage en om zijn eis kracht bij te zetten, bestookte hij de Normandische grens met invallen. Henry, gesteund door zijn leger van hevig geïrriteerd geraakte Angelsaksen, weigerde en in 1119 tijdens de Slag van Brémule werd Lodewijk verslagen.

Na jaren van onafgebroken strijd heerste er eindelijk duurzame vrede in het door oorlog geteisterde Normandië. Het was tijd om terug naar huis te gaan. Om voor de kerstviering van 1120 met al zijn hovelingen en kinderen in Winchester Castle bijeen te kunnen zijn, liet Henry een vloot galeien gereedmaken in de Koninklijke haven van Barfleur, op de punt van landtong Cotentin.

Herberg

Barfleur is een verbastering van het Oud-Deense ‘Barmrfloth’ (‘Steile Vloed’). De haven, die in de prehistorie al gebruikt werd voor het transport van tin en koper uit de mijnen in Cornwall en Devon, staat bij eb zo goed als droog. Het stadje is na de ramp tot tweemaal toe verwoest. Hoe het er in 1120 bij lag is dus gissen, maar naast witgekalkte lemen vakbouwhuisjes en talloze winkeltjes en werkplaatsen aan kronkelige straatjes zal er ongetwijfeld aan de haven een koninklijke herberg geweest zijn.

Kronieken vermelden een feestelijke maaltijd op de 25ste november, waaraan naast Henry’s hovelingen en ambtenaren – Henry voerde efficiënte administratieve veranderingen door in zowel Engeland als Normandië – zo’n tweehonderdvijftig overwegend jeugdige aristocraten deelnamen die de koning en zijn kroonprins zouden begeleiden tijdens de oversteek naar Southampton. Daarbij waren ook Henry’s buitenechtelijke zoons Robert FitzRoy en Richard of Lincoln, zijn commandanten in de strijd tegen Lodewijk. Richard viel op door: wearing clothes so fine… a princely peacock, happy to dazzle, proud of the admiring glances he attracted, schrijft historicus Charles Spencer, jongere broer van Princess Diana.

De sfeer zal feestelijk geweest zijn want Henry’s Engeland had de jongelui veel te bieden. Allen waren op de een of andere manier verweven met het hof, ‘some of whom he proposed to raise to high honours and ample wealth in England,’ schreef kroniekschrijver Orderic Vitalis.

Lastdieren

In het centrum van de belangstelling stond William the Ætheling. Ætheling was een in onbruik geraakte Angelsaksische titel voor wat later ‘The Prince of Wales’ werd, de kroonprins. De glamoureuze tiener was recentelijk door zijn vader tot ridder geslagen en tot Hertog van Normandië uitgeroepen. Hij was zeventien en blaakte van jeugdige arrogantie.

Iedereen die ertoe deed, of het nu een ridder was, kapelaan of jonge edelman, waar hij ook vandaan kwam, haastte zich er heen in de verwachting zijn reputatie te verhogen door de jonge prins hetzij te amuseren, of hem zijn devotie te tonen. Gesta Regum Anglorum (Deeds of the English Kings), William of Malmesbury (1125)

Kroniekschrijver Henry of Huntingdon kende William persoonlijk. Hij was opgegroeid aan het hof van de Bisschop van Lincoln, die een raadgever van zowel de Veroveraar als Rufus en Beauclerc was geweest. Hij vertoefde regelmatig aan Henry’s hoven. William was…

Een uiterst zelfverzekerd en welgevormd persoon in magnifieke kostuums die aan het hof, ondanks zijn gebrek aan eigen landerijen of toegang tot aanzienlijke eigen middelen, een centrale rol speelde.

Dat zijn moeder Matilde van Schotland met haar Angelsaksische bloed twee jaar ervoor overleden was, deerde de jongen niet in het minst, hoezeer zijn vader ook van haar gehouden had. Hij keek neer op de Angelsaksen en achtte ze inferieur aan de Normandiërs:

Als ik koning ben zal ik de Angelsaksische nekken over de ploeg buigen en ze als lastdieren behandelen. William of Malmesbury

Bubble

Tijdgenoot Orderic Vitalis schreef meer in het algemeen over Williams generatie jonge edellieden. Hij was een monnik van de abdij van Saint Evroult in Normandië, die hij hoogst zelden verliet. Maar via zijn Angelsaksische moeder bezat hij een Engels georiënteerde mindset. Dat uitte zich regelmatig in een afkeer van wereldse Franse modes, zoals puntige schoenen met opkrullende neuzen, die hem aan schorpioenen deden denken. Maar het schoeisel was niet alles. Ook de haardracht van de jongelui viel niet bij hem in de smaak.

Onze jongemannen zijn verzonken in verwijfdheid. Ze scheiden hun haar bovenop het hoofd zodat het aan beide zijden van het voorhoofd valt en hun lokken zijn lang uitgegroeid zoals bij vrouwen en worden gekruld met warme ijzeren staven…

Dat was dus het in zijde geklede jonge volkje dat naast de elite op 25 november in Barfleur verzameld was. Tegen de kou droegen ze met bont afgezette mantels, gebrocheerd met goud- of zilverdraad. Een bubble van geprivilegieerde zoons en dochters, die zich gedurende de middag in paviljoens onder leiding van de Ætheling overgaf aan uitbundig feestvieren. Hier en daar valt in de kronieken over die dag het woord sodomie.

Slager

Volgens Charles Spencer is er in de twaalfde eeuw over de ramp met La Blanche Nef en de gigantische impact die de verdrinkingsdood van de Ætheling had op de ontwikkeling van Engeland heel veel geschreven. Zelf deed hij dat in The White Ship – Conquest, Anarchy and the Wrecking of Henry I’s Dream (2020).

De ene middeleeuwse bron beschrijft het drama iets anders dan de andere. Maar overwegend vertellen ze hetzelfde verhaal. Het is gebaseerd op het relaas van de enige overlevende van de schipbreuk, de slager Berold uit Rouen, aan boord om rekeningen te innen en verrast door het plotselinge vertrek. Hij werd tegen het ochtendgloren aangetroffen door vissers, gezeten op een stuk mast en wat wrakhout, en naar land gebracht. Dat hij het overleefde was waarschijnlijk te danken aan zijn primitieve winterkleding van binnenstebuiten gekeerde schapenvacht. Zijn relaas is een eigen leven gaan leiden, maar het is zoals de Engelse dichter Dante Gabriel Rossetti in zijn ballade The White Ship (1880) schrijft:

By none but me can the tale be told, the butcher of Rouen, poor Berold.

Partyship

Sinds de Veroveraar zijn invasie van 1066 aanving vanuit Barfleur, waar zijn persoonlijke galei Mora gebouwd was, had het havenstadje Koninklijke status. De oversteek naar de haven van Southampton bedroeg ongeveer honderd kilometer en Barfleur was dus ideaal gelegen voor verkeer tussen de beide rijksdelen.

Op de 25ste november van 1120 lag er in de haven opnieuw een ultramodern schip afgemeerd. Het was veel groter dan de gebruikelijke drakar-galeien en zag er met zijn uit lichtbruine inlandse eik bestaande romp en opgesierd met Normandische en Engelse vlaggen schitterend uit. Zijn opvallend lichte kleur had het schip de naam La Blanche Nef, Het Witte Schip, bezorgd. Schipper-eigenaar van La Blanche Nef was Thomas FitzEstienne, zoon van de kapitein van de Mora.

Na het feestmaal benaderde FitzEstienne de koning en nodigde hem uit de oversteek naar Engeland aan boord van zijn superschip te maken. Henry sloeg het aanbod af en vertelde de zeeman dat hij die al geregeld had, met zijn eigen schip de Royal Tigre. ‘Maar waarom neem je mijn zoons niet mee en de jongelui? Die zullen het prachtig vinden.’

Terwijl de schemering inviel verlieten de Royal Tigre en de andere schepen de haven in een lang konvooi en verdrongen de feestvierders zich op de kade bij La Blanche Nef. Ze bewonderden het schitterende witte schip op luidruchtige wijze. Zo iets wonderbaarlijks hadden ze nog nooit gezien. Het was bijna twee keer zo groot als de schepen die ze kenden. Er werden loopplanken uitgelegd en de menigte dromde opgewonden aan boord. De matrozen en roeiers vroegen de prins of ze ook wijn konden krijgen en William gaf ruimhartig opdracht om drie ‘muid’ wijn aan boord van de Blanche Nef te laten brengen, drie vaten van elk zo’n 270 liter.

Het eerste vat werd aangeslagen en meteen werd de sfeer op het dek rumoeriger. Een vierentwintigjarige jongeman genaamd Stephen of Blois – Henry’s neef en vijftien jaar later zijn opvolger King Stephen – observing that it was overcrowded with riotous and headstrong youths, begon zich zorgen te maken. Hij had sinds het feestmaal in de herberg last van diarree en de uitbundigheid van de feestende jongelui stuitte hem tegen de borst. Hoewel het windstil was, voorzag hij problemen als het schip eenmaal op open zee zou zijn en hij besloot voor de zekerheid weer aan wal te gaan en een slaapplaats voor de nacht te zoeken.

Monniken

De zee was voor de middeleeuwse mens het summum van horror en mystiek. Hij werd bewoond door duivels die vanuit de peilloze diepte likkebaardend naar onschuldige zeevaarders loerden om ze naar de diepte te sleuren, waar de bodem bedekt was met de bleke beenderen der verzwolgenen. Het was zaak om voor iedere oversteek Gods zegen te vragen. Het trof dus dat er twee benedictijner monniken van de Abdij van Tiron aanwezig waren, waarschijnlijk vanuit Perche met Gravin Matilda van Perche, halfzuster van de kroonprins, naar Barfleur meegereisd. Met een flacon wijwater kwamen ze aan boord om het schip en zijn rumoerige opvarenden voor onheil te behoeden. Lang duurde de ceremonie niet. Orderic Vitalis:

They even drove away with contempt, amidst shouts of laughter, the priests who came to bless them, with the other ministers who carried the holy water…

Titanic

Ook schipper FitzEstienne en zijn mannen waren aan het zuipen geslagen. De bodyguards van de kroonprins werden rellerig en maakten ruzie met de roeiers. Nadat de tweede muid wijn aangeslagen werd, vielen weldra sociale begrenzingen weg en was er geen houden meer aan. Er werd muziek gemaakt en gedanst, gelachen en betast. De schipper begon tegen de drommen rond William te brallen over zijn fantastische nieuwe schip, het snelste ter wereld. Orderic:

In his drunken folly, Thomas FitzEstienne, confident in his seamanship and the skill of his crew, rashly boasted that he would soon leave behind him all the ships that had started before them.

De Ætheling nam de handschoen meteen op. Hij beval de schipper de trossen los te gooien.

Our speed shall overtake my father’s flight
Though we sail from the harbour at midnight
The rowers made good cheer without check
The lords and ladies obeyed his beck
The night was light, and they danced on the deck
Rossetti, The White Ship (1880)

Feestelijk verlicht voer de Blanche Nef de haven uit, de zee op, een Titanic van de twaalfde eeuw op zijn eerste reis. Het vlakke water weerspiegelde het schijnsel van de olielampen en vanaf de kade werden het geschreeuw en gebral langzaam zachter.

Pandemonium

De enige veilige manier om de haven van Barfleur te verlaten was een paar kilometer in noordoostelijke richting varen. De route voerde vlak langs riffen met namen als ‘Rug der Tanden’, ‘La Grotte’ en ‘Roche à l’Anglais’. Iedereen in Barfleur kende ze. En zeker de zoon van de roemruchte Estienne FitzAirard van Mora-fame zou moeten weten dat afwijken van de route levensgevaarlijk was. Wat bewoog hem dan, anders dan druk van de prins en zijn beide halfbroers, om toch de steven naar het noorden te wenden zodra de haven achter hen in de duisternis verdween? Als ze de Royal Tigre wilden inhalen, mocht er geen tijd verspild worden aan omwegen. Te beschonken om de risico’s van zijn daad te overzien gooide hij het roer om en voer de gevaarlijke kustwateren van de Cotentin binnen.

She flies swifter than the winged arrow, sweeping the rippling surface of the deep. William of Malmesbury

Na anderhalve kilometer, terwijl het door vijftig sterke jonge roeiers voortgedreven vaartuig met duizelingwekkende snelheid de golven doorklieft, komt het schip met een verscheurende klap plotseling tot stilstand. De boeg rijst klagend omhoog en de romp nestelt zich moervast op het scherpe gesteente van de Rochers de Quilleboeuf, een klif die tijdens vloed net onder het water ligt. Passagiers tuimelen omver en het zingen en dansen gaat over in geschrokken schreeuwen en gillen.

In the greatest consternation the crew immediately ran on deck, and with loud outcry got ready their boat-hooks, endeavouring for a considerable time to force the vessel off. William of Malmesbury

Planken aan stuurboord scheuren open en zeewater spuit naar binnen. Het lange schip knakt en meteen vallen de eerste slachtoffers op het overspoelde achterdek. Degenen die overboord vallen, storten te pletter op het rif of verdrinken in het ijskoude water.

Te midden van het pandemonium eist William op hoge toon het reddingsbootje op en laat het door de ridders van zijn bodyguard te water laten. Ze klauteren er in en roeien zo vlug ze kunnen weg van het inferno van krijsende, verzuipende mensen. Maar dan, misschien voor het eerst en zeker voor het laatst, geeft de Ætheling gehoor aan een emotionele impuls. Slager Berold is op zijn stuk wrakhout gekropen en ziet het van dichtbij gebeuren.

William of Malmesbury:

Het relaas van de slager van Rouen vertelt ook over het lot van schipper Thomas FitzEstienne. Dobberend aan Berolds wrakhout hoorde hij de slager aan toen die hem vertelde wat er rond de reddingboot voorgevallen was. Toen hij dat hoorde werd FitzEstienne lijkbleek. Het is niet moeilijk om zijn gedachten te raden. Koning Henry’s wraak op de man die verantwoordelijk was voor zijn zoons dood zou vreselijk zijn, wellicht nog erger dan het lot dat Curthose getroffen had. Zonder nog een woord te uiten liet de schipper het stuk wrakhout los en liet zich de diepte in glijden. Langzaam werd het stil op de Quilleboeuf.

Anarchy

Toen Henry I in 1135 stierf, liet hij ondanks het verlies van zijn elite een grondig hervormd Engeland na, maar aan wie? Zijn neef Stephen of Blois was als eerste in Westminster en werd door de Londense burgerij tot koning gekroond. Maar Henry’s dochter Empress Matilda, inmiddels getrouwd met Geoffrey Plantagenet, Graaf van Anjou, was door haar vader uitgeroepen tot zijn opvolgster. Van 1138 tot 1153 bestreden Matilda en Stephen elkaar te vuur en te zwaard, een gitzwarte periode van wetteloosheid die The Anarchy genoemd wordt.

Toen Matilda en Geoffrey’s zoon Henry FitzEmpress zich in de strijd mengde veranderde de situatie. Stephen had genoeg van de uitzichtloze conflicten en de wetteloosheid en knoopte gesprekken met Henry aan. Die leidden uiteindelijk tot de Treaty of Winchester. Ingewikkelde diplomatieke onderhandelingen hadden tot gevolg dat Stephen ten gunste van Henry afstand deed van de troon. Met Henry II ving de periode van House of Plantagenet aan, die duurde tot de dood van Richard III in 1485.