Ontdekkingsreiziger George Forster was zijn tijd ver vooruit

Volgens Andrea Wulf was de Duitse ontdekkingsreiziger en onderzoeker George Forster (1754-1794) zijn tijd ver vooruit. Terwijl de meeste denkers in zijn tijd de mensheid nog indeelden op huidskleur nam Forster hier afstand van. “Wit, zwart, geel, koper, wie denkt er tegenwoordig nog in zulke achterhaalde termen”, schreef hij als reactie op een gerespecteerd historicus die mensen met een donkere huidskleur als minderwaardig omschreef.

Forsters wereldbeeld werd voor een groot deel gevormd aan boord van de Resolution, het schip waarmee kapitein James Cook van 1772 tot 1775 op zoek was naar wat later Antarctica is genoemd.

Alexander von Humboldt

Andrea Wulf (1972) is een Duits-Britse historicus wier boeken internationaal succesvol zijn. In de persoon George Forster raakte ze geïnteresseerd tijdens het schrijven van haar boeken, die in het Nederlands werden uitgebracht als Rebelse genieën (2022) en De uitvinder van de natuur (2016).

De hoofdpersoon in het laatstgenoemde boek is de Duitse ontdekkingsreiziger en natuurvorser Alexander von Humboldt (1769-1859), van wie Forster een soort mentor was. De twee maakten in 1790 een reis die hen via de Nederlanden naar Engeland bracht. Na daar twee maanden te hebben verbleven, keerden ze via Frankrijk terug naar Duitsland. De tijd die ze samen doorbrachten, zou Humboldt hebben aangezet tot zijn belangrijkste expeditie naar Zuid-Amerika in 1799.

Terwijl Alexander von Humboldt nog steeds bekend is vanwege zijn betekenis voor de wetenschap, geldt dat veel minder voor George Forster. In haar meeslepend geschreven biografie brengt Wulf zijn leven voor het voetlicht van een breed publiek. Tijdens haar uitvoerige archiefonderzoek bestudeerde ze de boeken, artikelen en brieven die haar hoofdpersoon schreef. Ze reisde daarnaast ook in zijn voetsporen, niet alleen naar de Europese steden waar hij woonde en die hij bezocht, maar ook naar de Stille Zuidzee, waar ze de eilanden aandeed waar hij met de Resolution ook voor anker ging.

Duitse kolonisten

De expeditie met de Resolution was niet de eerste verre reis van George Forster. Hij werd geboren in 1754 in de buurt van het tegenwoordige Gdansk in Polen, als de zoon van de lutherse predikant Reinhold Forster. Een voorvader van de familie was in de zeventiende eeuw vanuit Yorkshire naar Pruisen gevlucht. Al op tienjarige leeftijd ging hij met zijn vader mee op reis naar Rusland. Zijn vader deed in Rusland in opdracht van Catharina de Grote onderzoek naar Duitse nederzettingen aan de oevers van de Wolga. Deze Duitse kolonisten hadden zich aan de Wolga gevestigd om de hongersnood in hun eigen land na de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) te ontvluchten.

Terwijl hen grote beloften waren gedaan, waren de omstandigheden waaronder de Duitse kolonisten hier leefden erbarmelijk; velen leefden in gaten in de grond die ze hadden afgedekt met takken en aarde. Russische functionarissen en soldaten intimideerden hen om te voorkomen dat hun klachten Sint Petersburg bereikten. De gevoelige George werd volgens Wulf geraakt door het leed waarvan hij getuige was. Ze schrijft:

Langs de oevers van de Wolga zag George de harde realiteit van ongelijkheid en depotisme, thema’s die hem zijn leven lang zouden bezighouden.

Dominante en narcistische man

In 1766 vestigden vader en zoon Forster zich in Engeland, waar Reinhold als leraar ging werken. Moeder Justina Elisabeth zou later met de zes andere kinderen volgen. George, een bijzonder intelligente jongen die thuisonderwijs van zijn vader had gekregen en al op jonge leeftijd vele boeken las, werd door een koopman in Londen aangenomen als leerjongen. Toen zijn vader, die bekend stond als een dominante en narcistische man, werd ontslagen, verdiende George als tiener geld voor het gezin met het vertalen van Duitse en Engelse reisboeken in het Engels. Zo maakte hij vanuit huis voor het eerst kennis met avontuurlijke locaties, vreemde culturen en exotische planten en dieren. Ondertussen schreef zijn vader, die in 1772 werd gekozen als lid van de Royal Society, publicaties over de natuur.

Op 26 mei 1772 werd Reinhold gevraagd of hij als naturalist meewilde op de tweede reis om de wereld van kapitein James Cook. Op voorwaarde dat zijn zeventienjarige zoon meeging, als zijn assistent en tekenaar, ging Reinhold akkoord. Op 13 juli 1772 vertrok het schip, de Resolution, tegelijk met zijn konvooischip de Adventure, uit Plymouth met de opdracht om “het mythische zuidelijke continent te vinden, Terra Australis Incognito.” De reis duurde van 1772 tot 1775 en behalve dat de kust van Antarctica werd bereikt, deed het schip ook verschillende bewoonde eilanden aan in de Stille Oceaan, zoals Nieuw-Zeeland, Tahiti en Nieuw-Caledonië.

Onbevooroordeelde observator

Overal waar hij kwam, genoot George van de rijkdom in de natuur. Verder was hij gefascineerd door de bewoners van de eilanden, onder wie de Maori. Hij was geïnteresseerd in hun taal en levenswijze en beschouwde hun culturen niet als minderwaardig zoals toen vrij gebruikelijk was. Waar destijds algemeen werd aangenomen dat westerlingen ‘beschaving’ brachten, concludeerde de jongeman al snel dat hun betrekkingen “tot dusver geheel en al nadelig zijn geweest voor de volken van de zuidelijke zeeën”. Volgens Wulf was dit “een uitzonderlijke uitspraak voor die tijd”, want anderen zagen de Maori bijvoorbeeld als woeste kannibalen. aan wie beschaving moest worden bijgebracht.

Wulf omschrijft haar hoofdpersoon als een nieuwsgierige, onbevooroordeelde observator. “Officieel was George aangenomen als tekenaar en naturalist,” legt ze uit, “maar anders dan eerdere ontdekkingsreizigers, die vaak hun toevlucht namen tot clichés en te grote simplificaties, was hij een intuïtieve etnograaf.” George pende notitieboekjes vol met zijn waarnemingen, zowel over mensen als over dieren. “Zijn beschrijvingen spatten van het papier af”, aldus de schrijfster. Ze noemt hem, ondanks zijn jonge leeftijd, “empathisch en fijngevoelig” en vindt “zijn vermogen om vreemde culturen in woorden te vangen […] uitzonderlijk”.

Vrijheid en gelijkheid

Het was tijdens de reis met de Resolution dat Georges geloof in gelijkheid zich ontwikkelde. In plaats van minderwaardigheid, zag hij overal verwantschap. Hij wilde zijn waarden niet aan andere volkeren opleggen. “Niemand mag een volk veroordelen zonder na te denken over de morele beginselen die voor hen een leidraad zijn”, concludeerde hij.

Waarmee hij ook opviel, was zijn kritische houding ten opzichte van het gedrag van zijn mede-Europeanen, die op de eilanden in de Stille Oceaan seksueel contact onderhielden met lokale meisjes en vrouwen en meermaals dodelijk geweld toepasten tegen de eilandbewoners. George concludeerde: “In alle samenlevingen kom je verdorven figuren tegen, maar voor één slechterik op deze eilanden, kunnen we er in Engeland, of elk ander beschaafd land, minstens vijftig aanwijzen.”

A Voyage Round the World

De reis met de Resolution duurde drie jaar en achttien dagen; Cook berekende dat ze in die tijd 120.000 kilometer hadden gezeild, “grofweg dezelfde afstand als wanneer ze drie keer rond de evenaar waren gevaren”. Over de reis schreef George in 1776 het boek A Voyage Round the World, dat een groot succes werd. Wulf uit haar verbazing dat hij hierin ook al schreef over de algemene rechten van de mensheid. Daarmee kwam hij volgens haar “veel dichter bij de latere ‘mensenrechten’ [dan] de kort daarvoor verkondigde Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring.” Waar de Amerikaanse revolutionairen zowel vrouwen als slaven geen gelijke rechten toekenden, maakte George geen voorbehoud. In hetzelfde boek schreef hij dat hij evenmin geloofde dat de witte mens aan de top van de hiërarchie stond.

In een essay dat George in 1789 publiceerde, keerde hij zich ook tegen de trans-Atlantische slavenhandel. Hij veroordeelde het leed dat Afrikanen werd aangedaan, enkel zodat Europeanen konden genieten van “een paar lekkernijen als suiker en koffie”. Wulf beschouwt Georges antiracistische kijk op de mensheid als “een lichtpunt in de duisternis van de koloniale geschiedenis”. De schrijfster geeft enkele mogelijke verklaringen voor zijn openheid van geest, waaronder het feit dat hij al van jongs af aan met andere culturen in contact kwam en dat hij geen universitaire opleiding had genoten, waardoor zijn denken niet was beïnvloed door het dominerende westerse wereldbeeld. Ze suggereert ook dat zijn verdraagzaamheid een tegenreactie was op het narcisme van zijn altijd ruziemakende vader.

Polynesische migratie

George verkreeg in eigen land en daarbuiten grote populariteit, omdat iedereen benieuwd was naar zijn ervaringen tijdens de wereldreis. Dat hij een vooruitstrevend denker was bewees ook zijn conclusie dat Polynesiërs vanuit Zuidoost-Azië over de Stille Oceaan waren gemigreerd. Hij deed dat op basis van zijn waarneming dat de broodboom (Artocarpus altilis) zich over verschillende eilanden had verspreid, terwijl de plant geen zaden heeft waarmee hij zich kan verspreiden. George concludeerde dat de boom met zijn voedzame vruchten door mensen was aangeplant met stekken die ze in hun kano’s hadden meegenomen. Pas tweehonderd jaar later werd zijn theorie over de Polynesische migratie bevestigd door DNA-onderzoek en archeologisch onderzoek.

Franse revolutie

Georges leven na de reis met de Resolution kende zeker niet alleen maar hoogtepunten. Hij had een ongelukkig huwelijk met zijn echtgenote Therese die er openlijk minnaars op nahield. De Franse revolutie (1789-1799) deed hem echter opbloeien en hij volgde het nieuws hierover vanuit zijn woonplaats Mainz op de voet. Tijdens zijn Europese reis met Alexander von Humboldt proefde hij in 1790 de verwachtingsvolle sfeer in Frankrijk. De principes van vrijheid, gelijkheid en broederschap sloten aan bij zijn eigen denkbeelden. “Vrijheid en gelijkheid had hij altijd belangrijk gevonden,” schrijft Wulf, maar nu “werden die begrippen werkelijkheid, op slechts zo’n 100 kilometer van de Rijn aan de Franse grens.”

Wulf beschrijft hoe de Franse revolutie George uiteindelijk geen geluk bracht. Nadat Mainz op 21 oktober 1792 tijdens de Eerste Coalitieoorlog (1792-1797) in Franse handen was gevallen, sloot hij zich aan bij de revolutionaire Jakobinerklub, waarvan hij al snel de voorzitter werd. “Zo werd een van de bekendste intellectuelen van Duitsland de woordvoerder en het publieke boegbeeld van de revolutie”, schrijft Wulf.

George werd bovendien door de Franse bevelhebber benoemd tot vicevoorzitter van het voorlopige bestuur. Veel van zijn tijdgenoten zagen hem vanwege zijn samenwerking met de buitenlandse bezetter als een verrader. Een groot deel van de inwoners van Mainz was evenmin enthousiast over de revolutie. Bij de eerste verkiezingen op 24 februari 1793 was de opkomst slechts 8 procent. Desondanks werd op 18 maart 1793 de Republiek Mainz opgericht, “de eerste onafhankelijke republiek in Duitsland”.

Guillotine

De republiek hield slechts enkele maanden stand. Toen de keurvorst de macht weer terugnam, was George naar Frankrijk gevlucht, waar de revolutie was uitgemond in een dagelijks bloedvergieten. Het republikeinse regime liet dagelijks vele (vermeende) tegenstanders executeren door middel van de guillotine. “Wat gebeurt, móét gebeuren”, schreef George op 28 december over de revolutie aan zijn vrouw en haar minnares. Van een gevierd denker was hij veranderd in een eenzame banneling. Niet lang na het schrijven van deze brief, op 10 januari 1794, stierf hij op negendertigjarige leeftijd. Volgens het overlijdensbericht in een Franse krant aan de chronische gevolgen van scheurbuik en persoonlijk leed.

Verbeeldingskracht

Door zich aan de zijde van de Franse revolutionairen te scharen, verdampte Georges aanzien in eigen land. In De reiziger plaatst Andrea Wulf George Forster terug op het voetstuk dat hij verdient. Daarbij laat ze ook de problematische kanten van zijn leven niet onbesproken, zoals zijn onvoorwaardelijke steun aan het Franse revolutionaire regime. Wulf weet het denken van haar hoofdpersoon knap in historisch perspectief te plaatsen. “Met zijn ideeën zette hij de eerste stappen van de Verlichting naar de Romantiek”, concludeert ze.

Terwijl de aanhangers van de Verlichting de natuur reduceerden tot iets wat meetbaar en uit te buiten was, zag George hierin de schoonheid en poëtische waarde. Door niet enkel waar te nemen, maar ook zijn verbeeldingskracht te laten spreken, toonde hij zich volgens de schrijfster een voorloper van de romantici.

Onwankelbaar geloof

De schrijfster sluit af met de boodschap dat ze het “onwankelbare geloof in de mensheid” de belangrijkste nalatenschap van George Forster vindt. Zijn kijk op de mens is volgens haar nog immer relevant, “in tijden als deze, waarin de wereld zich terug lijkt te trekken achter landsgrenzen, waarin tweedracht wordt aangewakkerd en verdeeldheid wordt benadrukt”. Hoe toepasselijk deze verbinding tussen heden en verleden ook is, De reiziger is bovenal een heel fijn leesbaar boek dat de lezer meeneemt op de avontuurlijke reizen en in het denken van een bijzonder inspirerende man.

Het boek werd vloeiend vertaald door Nannie de Nijs Bik-Plasman en Arjanne van Luipen, bevat een fotokatern en is voorzien van notenapparaat, bibliografie en register.