Duitsers bewaren een kopie van hun geschiedenis in een grot in het Zwarte Woud

Oorlogen hebben tot doel de vijand niet alleen militair te verslaan, maar hem ook te beroven van zijn geestkracht, strijdlust en culturele identiteit. Massale verkrachtingen en vernietiging moeten de moraal van de vijand breken. Maar niet alleen dat, ook de geschiedenis van de overwonnen vijand moet door vernietiging of diefstal van het cultureel erfgoed worden uitgewist. Stoffelijke herinneringen bestaan dan niet meer.

Inhoudsopgave [toon]

De Barbarastollen
Roestvrijstalen containers
Wat is er zoal opgeslagen op microfilm?>
Geen absolute bescherming
Korte video over de Barbarastollen

beschermingssymbool cultureel erfgoed — Het beschermingssymbool voor cultureel erfgoed met bijzondere status in de Barbarastollen in het Zwarte Woud (CC BY-SA 3.0 – Jörgens.mi – wiki)

Er is internationaal lang onderhandeld over een verdrag om dit soort excessen tegen te gaan. Bescherming van culturele goederen in een oorlog werd reeds vastgelegd in de Verdragen van Den Haag van 1899 en van 1907 en in het Pact van Washington van 1935. De schok over de vernietiging van bibliotheken, archieven en cultureel erfgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog was groot. Men was ervan overtuigd dat bescherming alleen effectief kon zijn, wanneer er mondiaal maatregelen zouden worden genomen. Deze bescherming zou in vredestijd reeds moeten worden georganiseerd. Daartoe sloten honderddrieëndertig landen in 1954 in Den Haag een verdrag om dit soort bandeloosheid te voorkomen en culturele goederen te beschermen. In 1999 werd dit verdrag vernieuwd en uitgebreid.

Deze Haagse Conventie over de bescherming van culturele goederen tijdens oorlogen (het cultuurgoederenverdrag), plaatst culturele goederen onder de bescherming van het internationaal humanitair recht en schrijft speciale beschermingsmaatregelen voor – zelfs in vredestijd – tegen diefstal, vernietiging, plundering etc. In artikel 1a van het verdrag wordt opgesomd wat onder andere cultureel erfgoed is. Volgens het verdrag zijn dit:

“…roerende of onroerende goederen, welke van groot belang zijn voor het cultureel erfdeel van ieder volk, zoals monumenten van bouwkunst, kunst of geschiedenis, hetzij van godsdienstige, hetzij van wereldlijke aard; terreinen van oudheidkundig belang; groepen gebouwen, welke, als een geheel, uit een oogpunt van geschiedenis of kunst van belang zijn; kunstwerken; handschriften, boeken en andere voorwerpen, welke uit een oogpunt van kunst, geschiedenis of oudheidkunde van belang zijn, en voorts wetenschappelijke verzamelingen en belangrijke verzamelingen boeken, archiefbescheiden of afbeeldingen van de hierboven omschreven goederen.

De ondertekenaars van het Verdrag hebben afgesproken reeds in vredestijd de vereiste maatregelen te nemen om de culturele goederen in hun land te beschermen en zich op de voorzienbare gevolgen van een oorlog voor te bereiden. De Bondsrepubliek Duitsland is hierbij voortvarend aan de slag gegaan.

Barbarastollen - Toegang tot het archief — Barbarastollen – Toegang tot het archief (CC BY-SA 3.0 – Joergens.mi – wiki)

De Barbarastollen

In het Zwarte Woud in Zuidwest Duitsland, dichtbij Freiburg im Breisgau, ligt het dorp Oberried. Het dorp ligt aan de westelijke voet van de berg Schauinsland, ooit een zilver-, zink-, en loodmijn. Met een hoogte van 1.284 meter is het een van de hoogste bergen in het Zwarte Woud. In de mijn bevindt zich een tunnel die oorspronkelijk was bedoeld voor het transport van het erts uit de mijn, de zogenaamde Barbarastollen (Stollen is een onderaardse gang en Barbara was de beschermheilige van de mijnwerkers). Deze Barbarastollen werd in 1903 gegraven. De tunnel had een geplande lengte van ongeveer 3500 meter, maar werd nooit voltooid. Maximaal 700 meter werd uitgegraven en werd in 1954 voor het laatst gebruikt.

Schriftelijke documenten die in archieven worden bewaard, zijn unieke originelen, waarvan er slechts één exemplaar bestaat. Vernietiging ervan zou onherstelbaar verlies betekenen. Archiefmateriaal moet daarom met name worden beschermd tegen alle vormen van verval, beschadiging of vernietiging.

Indachtig het Haags Verdrag, werd de Barbarastollen na een uitgebreide renovatie omgebouwd voor de opslag van cultureel erfgoed van de Bondsrepubliek Duitsland. De tunnel werd bekleed met spuitbeton en voorzien van dikke stalen deuren en werd zo vanaf 1974 een ondergronds archief van microfilms. In de tunnel liggen kopieën van geselecteerde documenten met een grote Duitse cultuurhistorische betekenis in de vorm van microfilm.

Hier kunnen ze gewapende conflicten of natuurrampen overleven en, indien nodig, het originele archiefmateriaal als reproducties vervangen. Het is als het ware de levensverzekering van de Duitse cultuur. Het idee van een tunnel dateert uit de Koude Oorlog, toen Oost en West vijandig tegenover elkaar stonden. De tunnel ligt in een afgelegen deel van het bos. Zelfs de inwoners van Oberried wisten lange tijd niet wat er opgeslagen lag.

Het archief heeft meer dan 32.000 kilometer aan microfilms uit Duitse archieven, musea en bibliotheken. De films zijn verzegeld in speciale containers van roestvrij staal, ontworpen om minstens 500 jaar mee te gaan. In 1978 werd het archief bij UNESCO geregistreerd als “Centrale Opslagplaats van de Bondsrepubliek Duitsland”. Na de Duitse hereniging werden voor het eerst ook microfilms met archiefmateriaal uit de voormalige Duitse Democratische Republiek in de Barbarastollen opgeslagen.

Plattegrond van de Barbarastollen- Bron: BBK – wiki

Roestvrijstalen containers

De hoofdtunnel strekt zich 680 meter uit tot in het binnenste van de berg, 300 meter diep. De eigenlijke opslagplaats bevindt zich in twee parallelle tunnels van elk 50 meter lang, die vanuit het midden van de hoofdtunnel zijdelings aftakken. Momenteel worden er ongeveer ruim 1500 speciale roestvrijstalen containers voor de bescherming van cultureel erfgoed opgeslagen. De microfilms die erin zitten, bevatten meer dan een miljard afbeeldingen. “Er worden jaarlijks 1,5 miljoen foto’s gemaakt”, zegt Martin Luchterhandt, senior archivaris in Berlijn in Der Spiegel. Nieuwe vaten worden tot wel vier keer per jaar in de tunnels opgeslagen.

De archiefgangen met de roestvrijstalen containers worden beschermd door dikke stalen deuren die bestand zijn tegen de zwaarste explosies en veilig voor ongelukken, oorlogen en sabotage. In de tunnel wordt het hele jaar door een constante temperatuur van 10° Celsius en een gemiddelde relatieve luchtvochtigheid van 70% gehandhaafd – zonder enige technische maatregelen of energieverbruik.

Filmrol zoals gebruikt in container type 2. (CC BY-SA 3.0 – Jörgens.mi – wiki)

Deze tunnel is de enige locatie in de Bondsrepubliek Duitsland die speciale bescherming geniet volgens de regels van het Haags Verdrag. Deze beschermde status wordt aangegeven door het driedelige blauw-witte symbool voor cultureel erfgoed bij de tunnelingang. Het Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe (BBK) is verantwoordelijk voor de opslag en voert met ondersteuning van alle deelstaten de opdrachten van het Haags Verdrag uit. Wat wordt opgeslagen bepalen de chef-archivarissen van de deelstaten.

Sindsdien behoort de Barbarastollen tot een van de best beveiligde plekken in Duitsland. De Stollen staat op alle militaire kaarten aangegeven, er geldt een absoluut vliegverbod en de Duitse strijdkrachten mogen zich niet in de buurt ervan bevinden.

Wat is er zoal opgeslagen op microfilm?>

Onder de miljard afbeeldingen in de Barbarastollen zijn kopieën van unieke Duitse documenten opgeslagen waaronder:

een oorkonde van keizer Karel de Grote ten gunste van de abdij St. Emmeram in Regensburg uit het jaar 794 (het zou het oudste bewaard gebleven document zijn).
de kroningsoorkonde van Otto de Grote uit 936.
het commentaar van filosoof en theoloog Albertus Magnus (ca. 1200-1280) op het Evangelie van Mattheus.
de Gouden Bul (Bulla Aurea) uit 1356.
de Keulse oorkonde uit 1396.
de pauselijke bul van excommunicatie (Exsurge Domine) uitgevaardigd door paus Leo X tegen Maarten Luther op 15 juni 1520.
de bouwplannen van de Dom van Keulen.
manuscripten van de componist Johann Sebastian Bach.
de tekst van de Vrede van Westfalen na de Dertigjarige Oorlog van 24 oktober 1648.
de benoemingsbrief van Adolf Hitler tot Rijkskanselier in 1933.
het filmarchief van de DDR (beslaat ongeveer 8.000 km en bewaard in 327 vaten.]
de originele versie van de Grondwet voor de Bondsrepubliek Duitsland met de handtekeningen van de leden van de Parlementaire Raad.

Geen absolute bescherming

Natuurlijk kan niemand voorkomen dat verwoestende militaire eenheden in oorlogstijd alle internationaal afgesproken maatregelen aan hun laars lappen. Ondanks het Haags Verdrag bliezen de Taliban in Afghanistan in 2001 de Boeddhabeelden in Bamiyan op. De Servische leider Radovan Karadzic viel in 1992 de Nationale Bibliotheek in Sarajevo met granaten aan. Ondanks de toen geldende voorlopers van het Haags Verdrag staken de Duitsers tijdens twee wereldoorlogen culturele schatten in de helft van Europa in brand, waaronder de Universiteitsbibliotheek in Leuven in België in 1914.

Korte video over de Barbarastollen

https://youtu.be/zRJBbNz0-44

Barbarastollen Microfilm Archive Bunker (https://youtu.be/zRJBbNz0-44)

Verder lezen:

De mythische oorsprong van Duitsland

Uitzonderlijk oorlogsverhaal: hoe het Duitse marine-archief behouden bleef

Het Duitsland van voor de staalhelmen, hakenkruizen en Auschwitz Boek: Duitsland, een natie en haar geschiedenis

Bronnen

– Flyer aus dem Barbarastollen, Deutschlands unterirdischem kulturhistorischen Archiv mikro-verfilmter Dokumente (2010), veröffentlicht in: German History Intersections, (germanhistory-intersections.org).
– Neue Ordnung im Barbarastollen, Uitgave van Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe, 20 juli 2009.
– Selbst die Bewohner Oberrieds wussten lange nicht, was tief im Berg gelagert wird. In: die welt z.j. (welt.de)
– UNESCO-verdrag 1954. Uitgave van Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed.
– Verdrag inzake de bescherming van culturele goederen in geval van een gewapend conflict, ‘s-Gravenhage, 14-05-1954. In: wetten.overheid.nl.
– Menke, B. Bombensicheres Gedächtnis. In: der Spiegel (spiegel.de), 13 maart 2009.
– Knoll, T. Wertvoller als Fort Knox: Dieser Ort in Baden-Württemberg beherbergt einen unbezahlbaren Schatz. In: baden24.de, 27 maart 2025.
– Das deutsche Grundgesetz auf Mikrofilm. Uitgave van Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe, 30 september 2016.
– Sicherungsverfilmung und Digitalisierung von Kulturgut im Barbarastollen. Antwort der Bundesregierung auf die Kleine Anfrage der Abgeordneten Sigrid Hupach, Nicole Gohlke, Dr. Rosemarie Hein, weiterer Abgeordneter und der Fraktion DIE LINKE. – Drucksache 18/5147 – 29.06.2015.
– Höbel, W. Lesespaß nach dem Atomschlag. In: der Spiegel (spiegel.de), 16 december 2009.

Albert J. Vinke

Albert J. Vinke is luitenant-kolonel b.d. van de Koninklijke Luchtmacht. Hij heeft meerde functies in binnen- en buitenland bekleed, onder andere als militair waarnemer van de UNO in Libanon, Syrië en Israël en op de USAF Airbase Ramstein. Hij studeerde geschiedenis aan de Noordelijke Leergangen en aan de Rijksuniversiteit Groningen.