Complotten tegen machthebbers zijn van alle tijden. Dat bleek recent nog maar eens bij de verijdelde aanslag op onder andere de Belgische premier Bart De Wever. Ook twee eeuwen geleden wemelde het in onze contreien van samenzweringen. Een daarvan was een bijzonder stoutmoedig plan uit 1818 van enkele Belgische oud-militairen om de tsaar van Rusland te ontvoeren tijdens zijn reis van Aken naar Brussel. Hun doel? De terugkeer van Napoleon en het herstel van diens Keizerrijk.
Restauratie
Dat plan kwam niet uit het niets. Toen Napoleon in 1815 bij Waterloo definitief ten onder ging, stortte zijn rijk ineen en werd hij in ballingschap naar het eiland Sint-Helena gestuurd. Zijn zaak was dus verloren, maar toch had de Franse keizer nog heel wat aanhangers, ook in België. Het land bestond nog niet, maar was na twintig jaar Franse heerschappij toegevoegd aan Nederland. Zo maakte het deel uit van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Die staat was een van de creaties van de Restauratie, de periode na Waterloo.
De overwinnaars van Napoleon wilden met de Restauratie de rust in Europa herstellen, maar kregen al snel met nieuwe onrust te maken. Ook in de Zuidelijke Nederlanden, zoals België toen werd genoemd, kwamen de frustraties over het conservatieve bewind al snel aan de oppervlakte. De overgebleven aanhangers van Napoleon gingen over tot actie en beraamden talloze samenzweringen. Een daarvan was wel erg ambitieus.
Het complot
De spilfiguur van de samenzwering was een zekere Alexandre Laborde. Hij leidde een groep oud-militairen die heimwee koesterde naar de tijd van Napoleon. Dat gevoel leefde in de jaren na 1815 bij wel meer veteranen, die niet alleen hadden afgezien maar ook een groot avontuur hadden beleefd. Dit ontevreden groepje stortte zich dus in een nieuw avontuur: ze wilden tsaar Alexander I van Rusland ontvoeren. Ze zouden hem vervolgens dwingen tot het ondertekenen van een proclamatie. Als hij meewerkte, stond er volgens de samenzweerders in Frankrijk een massa klaar om het complot te ondersteunen. Weigerde de tsaar, dan zouden ze hem doden.
In de proclamatie formuleerden de oud-militairen drie doelen:
- De geallieerde bezetting van Frankrijk moet worden beëindigd.
- Napoleon moet door de Engelsen van Sint-Helena worden teruggebracht naar Frankrijk.
- Napoleons zoon moet worden uitgeroepen tot Keizer der Fransen, met zijn moeder als regent.1
De praktische voorbereiding van het complot vond plaats in Turnhout. Ze kochten wapens, zochten extra samenzweerders en regelden een schuilplaats in Henegouwen, dicht bij de geplande route van de tsaar. De financiering bleek echter een struikelblok. Daardoor bleef het project afhankelijk van enthousiaste, maar slecht georganiseerde militairen.
De mislukking
Voor de samenzweerders konden toeslaan werden ze verraden. Geruchten over Napoleons terugkeer deden al de ronde in Bergen en Antwerpen en verklikkers brachten de autoriteiten op de hoogte van het plan.2 De veiligheidsdiensten van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden reageerden snel. Alle betrokkenen, op spilfiguur Laborde na, werden opgepakt en veroordeeld tot gevangenisstraffen.
De Europese grootmachten werden op de hoogte gebracht en er werd aangedrongen op extra maatregelen voor de veiligheid van de tsaar. Op zijn reisroute werden in allerhaast extra troepen ingezet, waaronder zware cavalerie. De Nederlandse autoriteiten letten er goed op dat alle troepen die onder Napoleon hadden gediend uit de buurt werden gehouden. De Russische tsaar werd bovendien bewaakt door een lijfwacht van vijftig Zwitserse ruiters.
De gevolgen
De vorst van de Nederlanden, koning Willem I, en zijn beruchte justitieminister Van Maanen zagen in dit complot een kans om enkele vrijheden in het koninkrijk in te perken. Zo werden de teugels strakker aangetrokken waar het bijvoorbeeld de verspreiding van subversieve literatuur betrof. Het complot droeg zo bij aan het groeiende wantrouwen tussen overheid en burgers, zeker in het toekomstige België. De blijvende nostalgie naar Napoleon was een van de vele uitingen van de ontevredenheid onder delen van de Zuidelijke bevolking. Die onvrede mondde uiteindelijk uit in de Belgische Revolutie van 1830.
Restauratie (1815-1830) – Betekenis van het historische begrip
‘Napoleon maakte aanvalsplannen op Sint-Helena’
Willem Merk – De Nederlandse smokkelkapitein die van Sint-Helena ontsnapte1 – Van Maanen aan den koning, 15 november 1818”, in Gedenkstukken der algemene geschiedenis van Nederland 1815-1825 II, onder redactie van Herman Theodoor Colenbrander, (’s-Gravenhage: Nijhoff, 1915-1916), 200.
2 – “Royaume des Pays-Bas: Bruxelles”, in Le Journal de la Belgique, 19 november 1818.
Bronnen
– “Van Maanen aan den koning, 15 november 1818”, in Gedenkstukken der algemene geschiedenis van Nederland 1815-1825 II, onder redactie van Herman Theodoor Colenbrander, (’s-Gravenhage: Nijhoff, 1915-1916), 200.
– “Royaume des Pays-Bas: Bruxelles”, in Le Journal de la Belgique, 19 november 1818.
1917 – Romanovs & Revolutie
Boris Godoenov (ca. 1551-1605) – Russische tsaar
Ervaringen van een Nederlandse diplomaat aan het Russische hof (1787-1791)