Het turbulente leven van de rebelse Romanov

De Britse historica en schrijfster Helen Rappaport maakte internationaal naam met verschillende werken over de Romanovs, de Russische tsarenfamilie. In haar nieuwe opus De Rebelse Romanov vertelt ze het levensverhaal van een aangetrouwd lid, Juliana ‘Julie’ van Saksen-Coburg (1781-1860). Het levert een beklijvend en tragisch relaas op.

Spectaculaire huwelijken

Julie, zoals haar familie haar steeds bleef noemen, was een telg van de Duitse adellijke familie van Saksen-Coburg. Deze familie resideerde in een klein en verarmd hertogdom op het platteland in de huidige deelstaat Beieren. Maar de familiale status veranderde totaal door een aantal spectaculaire huwelijken sinds 1796. Nakomelingen zouden deel gaan uitmaken van zowat alle belangrijke vorstenhuizen.

Sleutelmoment kwam toen telg prins Leopold (1790-1865) op 2 mei 1816 uit liefde huwde met de Britse kroonprinses Charlotte Augusta (1796-1817). Daarom begint de auteur haar boek met een proloog over dit huwelijk tussen een ‘obscure Duitse prins’ en de ‘meest begerenswaardige koninklijke bruid van Europa’ (p. 19)

Een prominente aanwezige tijdens de plechtigheid was Leopolds oudere zuster prinses Julie, die met haar eerdere politiek strategische huwelijk de familie ‘veel eer en voorrechten’ had bezorgd en ook de steun van het Russische tsarenrijk. Ze was in 1796 namelijk gehuwd met grootvorst Constantijn, kleinzoon van keizerin Catharina de Grote en toen derde in de lijn van de troonopvolging.

Maar het huwelijk werd een ramp en ze ging na een tragisch, turbulent maar luxueus leven de geschiedenis in als de ‘verloren’ zuster van onder andere Leopold. Deze verloor trouwens zijn geliefde Charlotte in het kraambed, maar zou in 1830 de eerste koning der Belgen worden.

Blik op Rusland

Daarna gaat het over naar het hoofdpersonage van het boek. Een eerste hoofdstuk beschrijft de familiegeschiedenis en de korte jeugdjaren van Julie. Juliana zoals ze officieel heette, werd geboren in 1781 als het derde kind van hertog Frans van Saksen-Coburg en Sophia van Sachsen. Over haar jeugdjaren is nagenoeg niets bekend. Wel had ze een moeizame relatie met haar dominante moeder.

Al snel keken de ouders uit naar een geschikte echtgenoot voor hun dochter. Ze verruimden hun blikveld daarbij naar Rusland, waar al meer Duitse prinsessen waren terechtgekomen. Bovendien was keizerin Catharina de Grote op zoek naar een geschikte bruid voor haar kleinzoon Constantijn. Deze was geboren in 1779 als de tweede zoon van tsarevitsj Paul, de latere Paul I. Een gezant kwam daarvoor aankloppen bij Sophia. Ze kon haar geluk niet op.

Selectieproces

Zo kwam Julie terecht in het oogverblindend mooie Sint-Petersburg. “Het moet hoe dan ook een schok zijn geweest na de in zichzelf gekeerde wereld van Coburg.” (p. 57) Ze werd door Catharina ontvangen in het majestueuze Winterpaleis. Het Russische hof stond bekend om zijn onvoorstelbare pracht en praal.

Toekomstig echtgenoot Constantijn was amper zestien en stond aangeschreven als “onhandelbaar en een ruziezoeker.” (p. 62) Ook was er sprake van baldadig gedrag en had hij enkel interesse in militaire aangelegenheden. Kortom, het “was een getroebleerde ziel.” (p. 79) Het beloofde weinig goeds.

Een selectieproces voltrok zich met een aantal ontmoetingen met diverse jongedames, maar Constantijn kon maar geen keuze maken. Toch geraakte hij langzaam maar zeker in de ban van Julie. En hij vroeg moeder Augusta uiteindelijk om de hand van haar dochter. Julie kon niet anders dan “dankbaar in te gaan op Constantijns verzoek.” (p. 73) Het zou de verkeerde verbinding blijken te zijn.

Zware overgang

Het afscheid van moeder Augusta was hartverscheurend. Al snel ervoer de moederziel alleen achtergebleven Julie de beperkingen van haar nieuwe leven. “Ze zou grondig tot Russin worden getransformeerd in voorbereiding op haar nieuwe, verheven status als grootvorstin uit de familie Romanov.” (p. 83) Verplichte lessen godsdienst- en taallessen waren daar een onderdeel van. Bovendien toonde haar toekomstige echtgenoot amper affectie en een totaal gebrek aan fijngevoeligheid. Ze moest een bekeringsplechtigheid en een proces van russificatie ondergaan. Julie werd grootvorstin Anna Feodorovna.

In februari 1796 werd het huwelijk voltrokken. De grootse festiviteiten duurden meerdere dagen. Maar Constantijn begon zich steeds extremer en agressiever te gedragen.

In de loop van 1796 werd Julie dagelijks vernederd door haar man. (p. 103)

Kortom, het huwelijk was al mislukt voor het goed en wel was begonnen.

In november 1796 overleed Catharina de Grote en werd zoon Paul I de nieuwe tsaar. Deze haatte zijn moeder. De veranderingen aan het hof waren na zijn aantreden enorm. Voor zijn twee schoondochters had hij amper belangstelling. Het leven werd enorm saai, de bals in het Winterpaleis brachten wel wat leven in de brouwerij. Met haar schoonzus Elise was Julie wel goed bevriend.

Julie kreeg geen kind (wel een miskraam) en kampte met voortdurende gezondheidsproblemen. Bovendien ging het hardnekkige gerucht dat de zwangerschap het gevolg was geweest van een affaire. De sfeer geraakte zo totaal verziekt. Ze moest van de Romanovs Rusland dan ook verlaten na vijf ongelukkige jaren.

Terugkeer naar Coburg

In augustus-september keerde Julie met een stoet van acht voertuigen terug naar Coburg, waar haar vader inmiddels was overleden. Ze werd er door haar familie feestelijk ontvangen. Begin 1802 beviel ze mogelijk na een geheime zwangerschap. Constantijn was zeker niet de vader en hun scheiding zou pas vele jaren later officieel worden. Cultuur, reizen en muziek werden haar grote passies.

Maar haar rol in het openbare leven was grotendeels uitgespeeld. Bovendien kwamen vele monarchieën in grote problemen door het optreden van Napoleon. Ook Coburg was veranderd in een slagveld. Toch behield het vorstendom zijn soevereiniteit. Vanaf 1808 kon de familie stilaan weer een gewoon leven leiden.

Zwitserland

In 1808 was Julie zwanger. Op 28 oktober 1808 werd zoon Eduard Edgar Schmidt-Löw geboren. Ze verbleef toen in Zwitserland. Daar kreeg ze in 1812 een tweede kind, Louise Hilda Aglaë d’Aubert. In Bern vond Julie meer rust in haar leven. Ze kocht er een mooi huis dat ze liet verbouwen met een ruim park. Het kostte veel geld. Leopold probeerde zijn zus te overtuigen naar Rusland terug te keren, maar dat wilde ze niet. De Coburgs breidden verder uit en kregen steeds meer invloed.

In 1818 gaf tsaar Alexander eindelijk groen licht voor de echtscheiding, een opluchting voor Julie. Ze herleefde. Haar domein Elfenau…

…groeide uit tot een Russisch minihof op vreemde bodem, de plaats bij uitstek waar leden van het Europese corps diplomatique elkaar discreet konden treffen. Er ontstonden geheime politieke facties en er waren zelfs spionnen. (p. 223)

Zo verstreken de jaren. Julie legde een kostbare verzameling bladmuziek aan, maar haar gezondheid begon achteruit te gaan. Ze verhuisde naar een huis net buiten Genève en trok zich meer en meer terug. Ze onderhield nog goede contacten met haar ‘lieve nicht’ koningin Victoria.

De laatste jaren

Naarmate de jaren verstreken, vereenzaamde Julie doordat meer en meer bekenden wegvielen. Muziek werd haar enige troost. Toch kwam broer Leopold zeker nog op bezoek. Op 18 augustus 1860 overleed ze op haar landgoed Elfenau. Ze was 78 jaar oud geworden. Een beroerte maakte vermoedelijk een einde aan haar leven. Ze werd begraven in Bern. Daarna verdween Julie snel in de vergetelheid. Leopold I was diep bedroefd door het overlijden van zijn geliefde zuster. Hij was er steeds van overtuigd gebleven dat haar leven in Rusland ‘schitterend had kunnen zijn’. (p. 275)

Julie liet maar weinig sporen achter. Haar graf bestaat niet meer. Het is verdwenen tijdens een grondverzakking. Vlakbij is er tegenwoordig een kleine gedenkplaat. Er bestaat opmerkelijk genoeg ook geen foto van haar. Veel van haar correspondentie blijkt te zijn vernietigd. Gelukkig was in andere bronnen zoals het dagboek van haar moeder Augusta het nodige te vinden.

Vervlogen wereld

Helen Rappaport spaarde kosten noch moeite voor haar research. Ze consulteerde tal van archieven in zowat heel Europa. Het leverde onverwacht veel op. Ze reisde ook naar de plaatsen die verband hielden met het leven van Julie. Het resultaat mag er zijn. Het boek is onderhoudend geschreven en vertelt een boeiend verhaal over een opmerkelijke persoonlijkheid, over twee van de meest vooraanstaande families die er in Europa zijn geweest en in het algemeen over de geschiedenis van de periode 1790-1860.

Echt wegen op de loop van de geschiedenis deed onze hoofdpersoon Julie wel niet. Prominentere Romanovs en Saksen-Coburgs deelden de lakens uit. Julie had keizerin kunnen worden, want Alexander I overleed in 1825. Julies echtgenoot Constantijn was zijn potentiële opvolger, maar deed om de echtscheiding van Julie afstand van zijn rechten op de Russische troon. Hij werd wel nog gouverneur van Polen. Zijn jongere broer Nicolaas I (1796-1855) was de nieuwe tsaar. Deze was de overgrootvader van de laatste tsaar, Nicolaas II.

Het boek vertelt over een nu totaal vervlogen wereld. De tsaar is al lang verdreven. De Duitse vorstendommen hebben opgehouden te bestaan. De overblijvende Europese vorsten hebben nu geen concrete politieke macht meer. Charles III is via zijn moeder Elizabeth een telg van de Saksen-Coburgs. Julie was een tante van Albert (1819-1861), echtgenoot van stammoeder koningin Victoria. In België is koning Filip dan weer een rechtstreekse afstammeling van Leopold I.

Een bibliografie, kaarten, stambomen en een register vervolledigen het geheel. Illustraties ontbreken. Jammer, want ze hadden het verhaal toch aanschouwelijker kunnen maken.