De Bourgondiërs zijn de afgelopen jaren dankzij enkele veel verkochte publicaties flink in de belangstelling gekomen. Het was voor het Limburgs Museum in Venlo de aanleiding voor een boeiende expo ‘Bourgondiërs in Limburg’. In de tentoonstelling staan drie generaties Bourgondiërs centraal: de hertogen Filips de Goede, Karel de Stoute en hertogin Maria van Bourgondië.
De titel van de expo op zich zet al aan tot nadenken. Limburg is immers een term die meerdere ladingen dekt. Er zijn de huidige provincies Belgisch- en Nederlands Limburg. Maar er is ook het historische hertogdom Limburg. Dit bestond van 1288 tot 1795 en was gelegen tussen de steden Verviers en Eupen.
De titel maakt dus eigenlijk al duidelijk dat deze expo handelt over een complex en veelzijdig onderwerp. Het geheel begint dan ook met een kaart van de beide huidige Limburgen, maar dan in de tijd van de Bourgondiërs (de vijftiende eeuw). Dit gebied was toen namelijk onderverdeeld in heel wat verschillende territoria die vielen onder verschillende heersers.
Gulden Vlies
De hertogen van Bourgondië behoorden daar zeker toe. In 1430 erfde Filips de Goede (1396-1467) de hertogdommen Brabant en Limburg. Zo breidde hij zijn hertogdom uit naar het oosten. De Limburgse leeuw prijkt dan ook in zijn wapenschild zoals te zien is. Met deze hertog begint de expo.
Veel aandacht gaat naar de Orde van het Gulden Vlies die Filips oprichtte in 1430. In een aan hem gewijde ‘kapel’ wordt een keten van de Orde van het Gulden Vlies getoond, afkomstig uit de collectie van prinses Beatrix. Ook is er een portret van de hertog te zien. Andere verwijzingen naar het Gulden Vlies zijn portretten van leden en hun wapenschilden.
Banket van de Fazant
Bij de Bourgondiërs hoorde een overdadig hofleven. Filips creëerde hiermee doelbewust een cultus rond zijn persoon. Het spraakmakende Banket van de Fazant in 1453 was de kroon op diens grootheidswaanzin. Het wordt in de tentoonstelling mooi in scène gezet. Met veel flair kondigde de hertog er zijn kruistocht tegen de Turken aan na hun aanval op Constantinopel, enthousiaste ridders zwoeren hun trouw. Maar zijn tijd liep toen stilaan op zijn einde.
Zoon Karel de Stoute (1433-1477) was zijn opvolger. Hij gold als een oorlogszuchtige heerser, onder wie oorlog een constante factor was. Zo liet hij in 1468 de opstandige stad Luik platbranden en maakte hij het bisdom én het graafschap Loon (vandaag Belgisch Limburg) Bourgondisch. In het huidige Limburg liet hij zich nadrukkelijk gelden. In 1473 kon hij Gelre toevoegen aan zijn hertogdom. Toen alle landen langs de Maas eenmaal Bourgondisch waren, ontstond een nieuwe eengemaakte provincie, met Maastricht als hoofdstad. Karel sneuvelde voor de Franse stad Nancy. ‘Hoogmoed komt voor de val’, zo concluderen de samenstellers treffend.
In de aan Karel gewijde ‘kapel’ hangen zijn portret en een reliekhouder waarop de hertog samen met Sint-Joris is afgebeeld. Het toont hoe hoog hij zichzelf inschatte. Het geloof was in de Nederlanden een bepalende factor. De Bourgondische hertogen regeerden naar Brabants gebruik ‘bij gratie Gods’.
Daarnaast waren de Bourgondiërs belangrijke kunstmecenassen. Dit onderstreept hun dubbele rol als krijgsheren en beschermers van de kunsten. Ze trokken kunstenaars aan voor hun hof uit alle windstreken, ook uit het Maasland. Elke regio behield zijn eigenheid. In het Maasland ontstond een mix van Gelderse, Brabantse en Luikse invloeden. In de wederopbouw van Luik, Loon en Gelre na Karel de Stoute zochten kunstenaars zelfs naar een eigen ‘Limburgse’ identiteit. Heiligenbeelden en andere kunstuitingen waren de concrete resultaten.
Tragisch jachtongeval
Na het sneuvelen van Karel de Stoute kwam diens negentienjarige dochter Maria van Bourgondië (1457-1482) aan de macht. In de expo heet ze overigens Maria de Rijke. Ze erfde chaos in de Nederlanden, maar wist in korte tijd met de steun van haar echtgenoot Maximiliaan van Habsburg stabiliteit te brengen.
Met haar tragische overlijden eindigde de heerschappij van de Bourgondiërs over de Nederlanden abrupt. Met Maximiliaan begon het tijdperk van de Habsburgers. Ook hij had heel wat moeilijkheden te overwinnen. Het Maasland viel na Maria’s dood compleet uiteen, Luik en Gelre splitsten zich af en slechts de (Zuid-Limburgse) Landen Overmaas en het Hertogdom Limburg bleven Bourgondisch. Maar tegelijk was er toch een eenheidsgevoel gegroeid in deze kort verenigde Maaslanden.
Nieuw tijdvak
Het laatste deel van de tentoonstelling heeft als titel ‘De Bourgondiërs voorbij’. Het belicht wat na hen kwam en het leven in die tijd. De wereld veranderde immers grondig tijdens de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd. Het was net de periode dat de Bourgondiërs hun glorietijd kenden. De expo toont belangrijke innovaties zoals de vroege boekdrukkunst, de eerste primitieve vuurwapens, de opkomst van bankwezen en ook de spiegel.
De geschiedschrijving bloeide dankzij de boekdrukkunst. Kaarten en lokale geschiedenissen van schrijvers zoals Herbenus, Treckpoel en Bormans werden gretig gelezen. Hun geschriften zijn te zien in de tentoonstelling. Ook latere telgen van de familie komen aan bod, zoals Margaretha van York. Een schilderij toont verder Maria’s kleinzoon keizer Karel V.
Topstukken
De tentoonstelling in Venlo toont heel wat topstukken en is goed gedocumenteerd. Er komen stukken voorbij uit de collecties van onder meer het Louvre in Parijs, de Gemäldegalerie in Berlijn, het Kunsthistorisches Museum in Wenen en Châteaux de Versailles: kunstschatten die nooit eerder in Nederland te zien waren.
De expositie plaatst de Bourgondiërs opnieuw in de schijnwerpers, met een duidelijke focus op de Limburgse context. Bourgondiërs in Limburg loopt nog tot 1 februari.
De Bourgondiërs – Aartsvaders van de Lage Landen
Banket van de Fazant (1454) – Filips de Goede als redder van het christendom
De Bourgondiërs, Attila en het Nibelungenlied
Hoe dichter bij Dordt, hoe rotter het wordt
Het Gruuthusehandschrift, 1395-1408
Lingua franca – Betekenis en voorbeelden