Operatie Walküre: de mislukte aanslag op Hitler van 20 juli 1944

Op 20 juli 1944 plaatste de Duitse officier Claus von Stauffenberg een bom in Hitlers hoofdkwartier de Wolfsschanze. De aanslag vormde het begin van Operatie Walküre, een poging van Duitse militairen en burgers om Adolf Hitler uit de weg te ruimen en de macht over te nemen. Hitler overleefde de explosie echter en de staatsgreep mislukte. De nazi’s namen vervolgens bloedig wraak op de samenzweerders en hun families.

Operatie Walküre, in het Engels bekend als Operation Valkyrie, geldt als de bekendste van de tientallen mislukte aanslagen op Adolf Hitler. De samenzweerders wilden niet alleen de dictator doden, maar ook het naziregime uitschakelen en een einde maken aan de oorlog. Hun plannen liepen op 20 juli 1944 echter al binnen enkele uren stuk.

Herkomst van de naam Operatie Walküre

In 1943 begonnen enkele hoge Duitse officieren met het smeden van een plan om Adolf Hitler uit de weg te ruimen. Deze operatie gaven ze de codenaam Unternehmen Walküre (Operatie Walküre) mee. Deze naam kaapten ze van een reeds bestaand plan dat al langer in het Duitse leger bestond voor een tegen-operatie mocht er in Duitsland een opstand uitbreken. Wanneer burgers, mensen in concentratiekampen of krijgsgevangenen zich tegen het nationaalsocialistische regime zouden keren, kon de Wehrmacht ingrijpen met het plan-Walküre.

Het cynische was dat een groep hooggeplaatste Duitse militairen die Hitler omver wilde werpen, door Walküre op de hoogte was van de tegenmaatregelen die de Wehrmacht bij een opstand zou nemen. Ze konden de zwakke punten in Unternehmen Walküre analyseren en benutten. Vervolgens namen ze deze codenaam over voor hun eigen plannen om een staatsgreep te plegen.

De complotplegers en het plan achter Walküre

De belangrijkste deelnemers die bij het plan-Walküre betrokken waren, hadden hoge posities in het Duitse leger. De bekendste naam was Claus Schenk von Stauffenberg (1907-1944), een Duitse Wehrmacht-officier. Verder waren reserveofficier Fritz-Dietlof Graf von der Schulenburg, generaal-majoor Henning von Tresckow, Erwin von Witzleben, Carl Friedrich Goerdeler, Ludwig Beck en de chef van de Kriminalpolizei Arthur Nebe prominente namen onder de complotplegers. De motieven van de deelnemers liepen uiteen. Sommigen handelden uit afschuw van het antisemitisme en andere misdaden van het naziregime, anderen vanuit christelijke principes of vanuit het besef dat de oorlog verloren was en voortzetting van de strijd zinloos.

Ook veldmaarschalk Erwin Rommel stond in contact met personen uit de kring rond het complot. In hoeverre hij precies van de aanslagplannen wist, is echter niet helmaal duidelijk. Algemeen aangenomen wordt dat hij het afzetten van Hitler steunde, maar een moordaanslag afwees.

Het doel van bovengenoemde complotplegers, de totale groep bestond uit zo’n tweehonderd personen, was de belangrijkste leiders van het Derde Rijk – Adolf Hitler, Heinrich Himmler en (indien mogelijk ook) Hermann Göring – tegelijkertijd uit de weg te ruimen. Dit moest gebeuren door een bom te gebruiken, die tijdens een militaire briefing in de Wolfsschanze zou ontploffen. De Wolfsschanze was toegankelijk voor Von Stauffenberg, omdat hij door zijn functie binnen het reserveleger deelnam aan militaire besprekingen met Hitler in Oost-Pruisen. Na de aanslag zou Stauffenberg op de vlucht slaan en zouden de complotteurs de macht in Berlijn en Parijs overnemen, met Ludwig Beck als tijdelijke president. Na de machtsovername wilden de samenzweerders onderhandelingen met de geallieerden openen en een einde maken aan de oorlog.

De aanslag op Hitler van 20 juli 1944

Een eerste plan om een bom tot ontploffing te brengen, op 11 juli 1944, werd afgeblazen toen bleek dat Heinrich Himmler (1900-1945) niet op de betreffende bespreking aanwezig zou zijn. Ook een tweede mogelijkheid, op 15 juli, ging vlak voor de uitvoering niet door. Himmler was wederom niet aanwezig. Om te voorkomen dat het plan uitlekte, besloten Von Stauffenberg en consorten op 20 juli 1944 toe te slaan, ook al waren Himmler en Göring die dag niet bij de bespreking in de Wolfsschanze aanwezig.

De bespreking in Hitlers bunker zou om 12.30 uur beginnen. Een half uur voor aanvang prepareerde Claus von Stauffenberg in een kamer, samen met mede-aanslagpleger en Wehrmacht-officier Werner von Haeften, de bommen. Ze wilden de explosieven activeren, in een aktetas verbergen en tijdens de bespreking zo dicht mogelijk bij Hitler plaatsen. Daarna zou Von Stauffenberg onder het mom van een telefoontje de bunker verlaten en op de vlucht slaan.

Operatie Walküre liep echter uit op een deceptie. Om diverse redenen overleefde Adolf Hitler de aanslag en liep hij slechts enkele lichte verwondingen op. Cruciaal was bijvoorbeeld dat Von Stauffenberg eerder naar de briefing werd geroepen. Hitler verwachtte die dag namelijk bezoek van Benito Mussolini, de voorman van het Italiaanse fascisme, en vervroegde daarom de briefing. Hierdoor kon maar één van beide kneedbommen tot ontsteking gebracht worden. Verder was, omdat het erg warm was, de briefing verschoven van de betonnen ruimte naar de kaartenkamer. Dit was een houten gebouw van circa 12 bij 5 meter met drie grote ramen erin. Hierdoor zou de explosie minder impact hebben. Ten derde boog Hitler op het moment dat de bom ontplofte over een zware eikenhouten kaartentafel, die een groot deel van de klap opving. Tot slot speelde mee dat een aanwezige officier, vermoedelijk kolonel Heinz Brandt, de aktetas verplaatste naar de andere kant van een zware tafelpoot omdat deze hem hinderde. Die tafelpoot bood Hitler tijdens de explosie vervolgens enige bescherming.

Bij de explosie op 20 juli 1944, die rond 12.43 uur plaatshad, vielen vier doden. Maar Hitler raakte slechts lichtgewond. Von Stauffenberg was gevlucht, dacht dat Hitler gedood was en ging richting Berlijn om de staatsgreep rond te maken. De samenzweerders in Berlijn wachtten echter uren voordat zij Operatie Walküre daadwerkelijk in gang zetten. Zij hadden geen betrouwbare bevestiging van Hitlers dood en Von Stauffenberg bereikte Berlijn pas ruim drie uur na de explosie. Hierdoor konden Hitlers medestanders zich organiseren en verloren de coupplegers het initiatief.

Tot grote schrik van de complotplegers was rond 19.00 uur op de Duitse radio te horen dat Hitler helemaal niet dood was. Het waren Albert Speer en Joseph Goebbels die dit radiobericht in elkaar draaiden. Om 1.00 uur in de nacht van 20 op 21 juli 1944 richtte Hitler zich vervolgens via de radio zelf tot het publiek. Hij sprak onder meer:

Eine ganz kleine Clique ehrgeiziger, gewissenloser und zugleich verbrecherischer dummer Offiziere hat ein Komplott geschmiedet, um mich zu beseitigen […]. Es ist ein ganz kleiner Klüngel verbrecherischer Elemente, die jetzt ausgerottet werden.

(Een heel klein kliekje van ambitieuze, gewetenloze en tegelijkertijd misdadige, domme officieren heeft een complot gesmeed om mij uit de weg te ruimen […]. Het is een heel klein clubje van misdadige elementen, die nu zullen worden uitgeroeid.)

In Berlijn had generaal Friedrich Fromm zich intussen al tegen de samenzweerders gekeerd. Fromm was van de plannen op de hoogte geweest, maar probeerde zijn eigen positie veilig te stellen nadat hem duidelijk werd dat Hitler nog leefde. Hij liet Stauffenberg en enkele andere leiders – waaronder Werner von Haeften, Friedrich Olbricht en Albrecht Mertz von Quirnheim – arresteren en nog diezelfde nacht executeren. Zelf ontkwam Fromm uiteindelijk overigens ook niet aan vervolging. In maart 1945 werd hij ter dood gebracht.

Represailles na de mislukte staatsgreep

De gevolgen van de mislukte aanslag op Hitler waren ingrijpend. In de maanden na de aanslag arresteerde het naziregime honderden vermeende betrokkenen. Velen van hen werden na showprocessen voor het Volksgerichtshof, onder leiding van opperrechter Roland Freisler, ter dood veroordeeld. De processen tegen de Walküre-aanslagplegers (in het Duits Attentäter genoemd) vonden plaats van 7 augustus 1944 tot maart 1945. Tijdens negen procesdagen, van augustus tot oktober 1944, maakten de nazi’s opnames van de processen.

Op beschuldiging van hoogverraad kregen veel betrokkenen van het Juli-complot de doodstraf. Veldmaarschalk Erwin von Witzleben werd na het showproces – geleid door Roland Freisler – opgehangen aan een pianosnoer, dat via een grote vleeshaak langzaam omhoog getrokken werd. Intussen legden SS’ers Von Witzlebens tragische doodstrijd vast op bewegend beeld. Zo kon Adolf Hitler, die een enorme filmfan was, de video later nog eens terugkijken. Overigens was Von Witzleben niet de enige die met een pianodraad gedood werd: ongeveer tachtig personen overkwam dit trieste lot.

Henning von Tresckow pleegde een dag na de aanslag zelfmoord. Hij ging er van uit aan het licht zou komen wat hij gedaan had om het verzet te mobiliseren. In een laatste gesprek met zijn adjudant zei hij onder meer:

“Nu zal iedereen over ons heen vallen en ons de huid vol schelden. Maar ik ben ervan overtuigd, en nu meer dan ooit, dat we juist hebben gehandeld. Ik geloof dat Hitler de aartsvijand is, niet alleen van Duitsland, maar van de hele wereld.”

Ook de families van de belangrijkste samenzweerders werden vervolgd. Ongeveer honderdvijftig verwanten werden gearresteerd belandden in gevangenissen en concentratiekampen. Hitlers trawanten pakten verder naar schatting nog eens zevenduizend mensen op, die veelal ook in strafkampen terechtkwamen. Ten slotte stuurden de nationaalsocialisten tientallen minderjarige familieleden van de aanslagplegers naar weeshuizen. Daar zouden ze tot het einde van de oorlog vastgehouden worden. Deze maatregel stond bekend als Sippenhaftung (‘bloedwraak’), waarbij ook familieleden van vermeende tegenstanders van het regime vervolgd werden.

Op 2 augustus 1944 kreeg de Wehrmacht een speciale afdeling, de zogenoemde Ehrenhof der Wehrmacht, die potentiële aanslagplegers en dissidenten uit het Duitse leger moest opsporen en uit het leger moest weren om toekomstige aanslagen te voorkomen.

De film Valkyrie (2008)

In 2008 kwam de film Valkyrie uit, onder regie van Bryan Singer. In deze film speelt Tom Cruise de rol van Claus von Stauffenberg en Carice van Houten diens vrouw. De film duurt twee uur en kostte zo’n 80 miljoen dollar. Er was met name kritiek op de keuze voor Cruise als hoofdrolspeler. Toen de film werd opgenomen, was Cruise namelijk 45, terwijl Von Stauffenberg indertijd negen jaar jonger was. Daarbij was Cruise met zijn 1 meter 70 een stuk kleiner dan de historische actor zelf, die 1 meter 85 lang was.

Trailer van de film Valkyrie

Bronnen