Fascisme: ontstaan, betekenis en kenmerken

Het fascisme is een politiek stelsel dat zich kenmerkt door een autoritair nationalisme en sterk antidemocratisch karakter heeft. Het systeem is vooral bekend geworden door het leiderschap van Benito Mussolini in Italië in de jaren 1922-1945 en het optreden van Adolf Hitler in diezelfde periode.

Portret van Beniro Mussolini uit 1936 (Publiek Domein - wiki)
Portret van Beniro Mussolini uit 1936 (Publiek Domein – wiki)
Het fascisme ontwikkelde zich echter al in de negentiende eeuw, vanaf 1815. Dit gebeurde onder invloed van de veroveringsoorlogen van de Franse keizer Napoleon Bonaparte – die in de Duitse gebieden en Italië het nationalisme aanwakkerden -, en onder invloed van de Romantiek en filosofen als Jean-Jacques Rousseau, Georg Hegel, Friedrich Nietzsche en Houston Stewart Chamberlain.

Het fascisme is dus niet een stroming die pas in het interbellum ontstond, zoals velen denken

Het fascisme is ook niet ‘voorbehouden’ aan Italië, maar heeft ook bestaan in andere landen, zoals in Portugal (onder António de Oliveira Salazar vanaf 1933), Spanje onder dictator Francisco Franco in de jaren 1930 en in Duitsland onder de nazi’s), maar ook Polen en Griekenland waren fascistisch. Ook vandaag bestaan er in diverse landen nog fascistische regimes.

- advertentie -

Het begrip fascisme: betekenis en definitie

Het begrip fascisme kan gedefinieerd worden als ….

…een politiek stelsel dat zich kenmerkt door een sterk van bovenaf opgelegd nationalisme, een autoritaire gezagsuitoefening kent, dat de democratie verwerpt.

In de term zit het Latijnse woord fasces, wat bundel (of politieke groepering) kan betekening. Deze term verwijst naar Mussolini’s politieke partij Fasci di Combattimento (opgericht in 1919), maar ook naar de fasces uit de tijd van het Romeinse Rijk. Deze fasces was een ‘roedenbundel’: een bijl, ingesloten met houten roden en aan elkaar verbonden via leren riemen. Deze roedenstok symboliseerde de ‘macht om te straffen’ van de Romeinse magistraten.

Oorlogsvlag van de Italiaanse Sociale Republiek (1943–45) met daarop de fasces - wiki
Oorlogsvlag van de Italiaanse Sociale Republiek (1943–45) met daarop de fasces – wiki

Kenmerken van het fascisme & overeenkomsten en verschillen met het nationaalsocialisme

Net als het nationaalsocialisme, het Duitse politieke systeem onder dictator Adolf Hitler van 1933 tot 1945, is het fascisme een extreemrechtse beweging met een totalitair karakter: een systeem dat het complete leven van de onderdanen wil beheersen. Beide politieke stromingen zijn sterk nationalistisch (waarbij de gemeenschap en staat belangrijker zijn dan het individu), verheerlijken één leider en partij, zijn sterk militaristisch, anti-liberaal, anti-communistisch – hoewel het fascisme organisatorisch socialistisch kenmerken had) en anti-rationeel (het idealisme is leidend: wensdromen zijn bepalend en niet de realiteit).

Ingekleurde portretfoto van Adolf Hitler in 1933
Ingekleurde portretfoto van Adolf Hitler in 1933
Niet de wil van de meerderheid, maar dat wat ‘goed is voor de staat en gemeenschap’, de volonté générale van de filosoof Jean-Jacques Rousseau, moet in een fascistische staat gedaan worden. Die ‘volkswil’ wordt verpersoonlijkt door een krachtige leider, die de personificatie van de lotsbestemming van het volk is.

Belangrijke verschillen tussen fascisme en nationaalsocialisme zijn dat het fascisme niet ideologisch antisemitisch was, terwijl het nationaalsocialisme dit wel was. Ook de organisatiestructuur verschilde. Het fascisme was corporatistisch en sterk georganiseerd vanuit bedrijven en economische planningen, terwijl het nationaalsocialisme minder op die manier georganiseerd was.

Lees ook: Het Nederlandse fascisme 1923-1945
…en: Wie was Benito Mussolini?
Boekentip: Wat is fascisme? – Oorsprong en ideologie

Bronnen

Boeken

-Robin te Slaa, Wat is fascisme? Oorsprong en ideologie (Amsterdam 2017).
– Simonetta Falasca-Zamponi, Fascist Spectacle: The Aesthetics of Power in Mussolini’s Italy (Berkeley 1997).

Internet
-http://www.go2war2.nl/dictionary.asp?id=F
-https://www.ensie.nl/redactie-ensie/fascisme
-https://www.encyclo.nl/begrip/fascisme
-http://www.blikopdewereld.nl/geschiedenis/europa/duitsland/989-fascisme-en-nationaal-socialisme
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Fasces

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

Gelijk naar geschiedenisboeken over: