Katsushika Hokusai – Grootser dan zijn Grote golf

Niet bij iedereen zal de naam Hokusai (1760-1849) meteen een belletje doen rinkelen, toch kent bijna iedereen zijn Grote golf van Kanagawa. Dit iconische werk staat inmiddels op gelijke hoogte met de Mona Lisa en Van Goghs Zonnebloemen. Lang niet gek voor een ‘oude man, gek op schilderen’, zoals hij zichzelf noemde.

Hokusai wordt op 31 oktober 1760 geboren in Edo, het huidige Tokio.¹ Hij groeit op in de wijk Honjō aan de Sumida-rivier, als oudste zoon van een gerespecteerde ambachtsfamilie. Zijn vader levert geslepen koperen spiegels aan Ieharu, de tiende shogun van de Tokugawa-dynastie. Deze familie van militaire heersers regeert over Japan in de Edo-periode (1603-1868).

De jonge Tokitarō, zoals hij dan nog heet, stuurt het talent in zijn vingers al snel in een eigen richting. In een terugblik schrijft hij:

Sinds mijn zesde jaar heb ik me toegelegd op het tekenen van de levende wereld om mij heen.

Als tiener werkt hij een tijdje bij boekhandels en gaat in de leer als houtsnijder. De houtsnedes vormen de basis van allerlei prentboeken, waar in het bloeiende Edo (dat toen al een miljoen inwoners telde) veel vraag naar is.

Ukiyo-e

Rond zijn achttiende lukt het hem om leerling te worden in het atelier van Katsukawa Shunshō, een van de toonaangevende Japanse kunstenaars van die tijd. Katsukawa produceert op grote schaal ukiyo-e, ‘afbeeldingen van de zwevende of vluchtige wereld’: houtsnedes gericht op de smaak van de stedelijke middenklasse. Populair zijn vooral portretten van theateracteurs (kabuki), mooie vrouwen (Bijin-ga), geisha’s en sumoworstelaars, maar ook afbeeldingen van het stadsleven.

Hokusai ontwikkelt zich bij Katsukawa vooral als kunstenaar die de ontwerpen voor de houtsnedes maakt, waarna een ingewikkeld productieproces volgt. Eerst wordt het ontwerp met inkt op dun rijstpapier getekend en daarna overgebracht op een gladgeschuurd houtblok van kersenhout. Vervolgens snijdt de graveur de afbeelding zorgvuldig uit, waarbij voor elke kleur een exact gelijk uitgesneden houtblok nodig is. Ten slotte wordt een blanco papier op het ingekleurde blok gelegd en met een behulp van een ronde schijf met handvat (een baren) afgedrukt. Dit alles onder streng toezicht van de kunstenaar. Hoewel er rond 1780 al lang drukpersen bestaan, houdt Japan nog tot ver in de negentiende eeuw vast aan deze traditie.

Westerse wereld

Wat hierbij meespeelt is het Japanse beleid van afsluiting (sakoku) van buitenlandse invloeden, dat begint in 1633. Na 1641 mogen alleen Nederlanders nog handel drijven met Japan via het eilandje Dejima in de baai van Nagasaki. Via Dejima houdt het geïsoleerde Japan een klein venster op de westerse wereld en kennis over wetenschappelijke en culturele ontwikkelingen in Europa. Zeker als in 1720 het verbod op Nederlandse boeken wordt opgeheven.

Op deze manier sijpelen er ook Europese kunstinvloeden naar het atelier van Hokusai, waar hij gaat experimenteren met zijn penseelstreek, perspectief en het gebruik van licht en schaduw. Zijn ideeën, die tegen de heersende esthetische normen ingaan, brengen hem in conflict met de opvolger van zijn meester, die in 1793 is overleden. Korte tijd later verlaat Hokusai het Katsuwaka-atelier om zijn eigen weg te kiezen.

In deze overgangsperiode, waarin ook zijn eerste vrouw overlijdt, gaat hij werken in het atelier van Tawaraya Sōri. Onder de naam Sōri II zet werkt hij verder aan een vernieuwing van de ukiyo-e stijl, door er ook andere onderwerpen (landschappen) en technieken (perspectief, compositie) op los te laten.

Schildergek

Niet lang nadat hij hertrouwd is met zijn tweede vrouw Koto in 1797, begint hij definitief voor zichzelf en kiest zijn beroemde artiestennaam: Hokusai. De naam drukt een sterke verbondenheid uit met de poolster, voor hem een baken om zijn eigen artistieke koers te varen. Rond de eeuwwisseling is hij op zijn veertigste een gevestigde naam die zijn werk vaak signeert met: ‘Gakyōjin Hokusai ga’, wat zoiets betekent als: “geschilderd door de schildergek Hokusai”. Het is een vorm van humor die aansluit bij zijn speelse tekeningen voor satirische dichtbundels (kyōka ehon) die in die tijd razend populair zijn.

Naast zijn enorme tekentalent weet Hokusai zich ook goed te verkopen met opvallende acties. Zo schildert hij in 1804 voor een groot publiek een enorm portret van Daruma (Bodhidharma), de legendarische grondlegger van het zenboeddisme. Hokusai gebruikt daarbij een bezem als kwast om een papier van 20 bij 10 meter te beschilderen. In 1817 herhaalt hij deze stunt in Nagoya, maar dit werk gaat verloren bij het Amerikaanse bombardement op deze stad in 1945.

Poten in rode verf

Andere verhalen over zijn kunde en creativiteit uit de periode moeten met een korreltje zout (of rijst) genomen worden. Hij zou bijvoorbeeld twee vliegende vogeltjes op een rijstkorrel geschilderd hebben. Beroemder nog is het verhaal dat shogun Ienari (1773-1841) hem samen met een andere gerenommeerde kunstenaar uitnodigt om hun meesterschap te tonen. De twee beginnen met tekenen en schilderen, allebei even kundig als prachtig. Op een gegeven moment neemt Hokusai een nieuw vel papier en schildert met blauwe verf de vorm van een rivier. Daarna pakt hij een levende kip of haan, doopt de poten in rode verf en laat de vogel over de het papier lopen. Als het klaar is, zegt hij: “Esdoornbladeren die in de herfst op de rivier drijven.” De verblufte shogun is verrukt over deze even geniale als geestige zet, waarna de winnaar vaststaat.

Shunga en manga

Ook na zijn vijftigste blijft Hokusai zich ontwikkelen. Zo maakt hij vooral in de jaren 1810-1820 veel erotische prenten (shunga) onder de naam Taito, met als beroemdste voorbeeld De droom van de vissersvrouw uit 1814.

In hetzelfde jaar verschijnt de eerste uitgave van zijn Manga-serie van ‘grappige’ of ‘losse schetsen’ wat het letterlijk betekent. De in totaal vijftien boekjes staan vol met dieren, planten, landschappen, mythologische figuren en alledaagse scènes. Het zijn kleine, invloedrijke studies ter inspiratie en oefening voor (beginnende) kunstenaars, maar al snel ook een verkoopsucces. Dat laatste komt goed uit, want Hokusai zit ondanks zijn populariteit vaak in geldnood. Zijn inkomen is wisselend en afhankelijk van de opdrachten, waarbij geld verdienen ondergeschikt is aan artistieke ontwikkeling. Typerend voor zijn werkwijze en karakter zijn ook zijn vele verhuizingen binnen Edo, negentig keer naar het schijnt. Het verhaal gaat dat door zijn intense werkwijze alles zo vervuild, overvol en uitgewoond raakt, waardoor het op gegeven moment eenvoudiger is om te verkassen dan op te ruimen.

Eind jaren 1820 worstelt Hokusai niet alleen met financiële problemen, maar ook met zijn gezondheid vanwege een beroerte. Hoewel hij daarnaast ook het verlies van zijn tweede vrouw moet verwerken, blijft zijn ambitie ongebroken om zich als kunstenaar te ontwikkelen en te verbeteren.

De Golf en Fuji-san

Hokusai is al over de zeventig als hij een artistiek hoogtepunt bereikt met zijn werk Onder de golf voor de kust van Kanagawa, of kortweg De Grote golf van Kanagawa (het huidige Yokohama) uit 1831. Het is de eerste en beroemdste prent uit de serie 36 gezichten op de berg Fuji, later uitgebreid tot 46. Hier smelten talent, techniek en thematiek samen tot een meesterwerk. In deze prent wordt de machtige natuur als een klauwende golf neergezet tegenover de kleine, maar moedige mens in kwetsbare bootjes. Het werk sluit aan bij de Japanse traditie van strakke en krachtige composities, maar tegelijk verrijkt met Europese invloeden. Vooral zichtbaar is dit in het perspectief en het gebruik van het schitterende Pruisisch blauw, een pigment dat kort tevoren via Nederlandse kooplui in Japan was geïntroduceerd. Om deze nieuwe fase te onderstrepen ondertekent hij De Grote golf met: ‘Hokusai aratame Iitsu hitsu’, “getekend door Iitsu (‘één penseel’), voorheen Hokusai.”

Na het grote succes van deze serie blijft Fuji-san, de vulkaan die zo belangrijk is voor de Japanse cultuur en spiritualiteit, een voortdurende inspiratie. Om die monumentale kracht te benadrukken beeldt Hokusai de berg Fuji meestal puntiger af dan hij in werkelijkheid is. Zo ook in de driedelige bundel Honderd gezichten op de berg Fuji, waarvan de eerste twee delen in 1834-1835 verschijnen. In deze periode maakt hij ook een indrukwekkende serie prenten van watervallen. Ook uit dit werk spreekt zijn verbondenheid met het Nichiren-boeddhisme en het Japanse Shinto-geloof, waarin geesten (kami) onderdeel zijn van de natuur in de vorm van een berg, een waterval, golven of de wind.

Vooruitgang boeken als 80-plusser

Zijn in 1800 geboren dochter Oi (of Eijo) assisteert hem in deze fase en schijnt zelf ook een excentrieke persoonlijkheid en kunstenaar te zijn geweest. Waarschijnlijk heeft Hokusai meer kinderen gehad – één of twee zoons en twee of drie dochters – maar daarover is nagenoeg niets bekend.

In 1839 gaan veel werken verloren als zijn atelier afbrandt, maar het zal Hokusai niet weerhouden om nog tot op hoge leeftijd door te werken en te streven naar het hoogst haalbare:

Op mijn 73ste begon ik de aard van de natuur te begrijpen, dieren, planten, bomen, vogels, vissen en insecten. Op mijn 80ste zal ik meer vooruitgang hebben geboekt en als ik 90 ben zal ik diep zijn doorgedrongen in het mysterie van het leven. Tegen mijn 100ste zal ik misschien een wonderbaarlijk niveau bereikt hebben, en met 110 zal alles wat ik teken, elke punt en elke lijn, tot leven komen als nooit tevoren.

Tot zijn spijt is dat niet gelukt. Hokusai overlijdt op 10 mei 1849, op 88-jarige leeftijd. Dat jaar maakt hij nog hele fraaie schilderijen op zijden canvas, van een tijger in de sneeuw en een draakvormige rookpluim die opstijgt uit de berg Fuji. Tekenend voor zijn humorvolle bescheidenheid is het grafschrift: Gakyo Rojin Manji, ‘Oude man gek op schilderen’. En dat was hij: naar schatting maakte hij tijdens zijn leven meer dan 30.000 werken.

Nalatenschap en Invloed

Vijf jaar na Hokusai’s overlijden komt in 1854 een einde aan de Japanse periode van isolement. Al snel komt er niet alleen een economische maar ook culturele uitwisseling met de westerse wereld op gang. Na een bredere kennismaking met de Japanse prentkunst via de Parijse Wereldtentoonstelling van 1878 raken steeds meer Europese kunstenaars in de ban van Hokusai en Japanse houtsnedes. Eind negentiende eeuw is het ‘Japonisme’ van grote invloed op het impressionisme. Zo haalt Edgar Degas veel inspiratie uit de manga-schetsboeken en is diep onder de indruk van de Japanse kunstenaar:

Hokusai is niet zomaar één kunstenaar te midden van anderen in de Zwevende Wereld (ukiyo-e). Hij is een eiland, een continent, een complete wereld op zich.

Claude Monet heeft een verzameling Japanse prenten (waaronder ruim twintig van Hokusai), net als Vincent van Gogh, die in 1888 vol bewondering over De Grote golf schrijft:

Deze golven zijn klauwen, de boot is gevangen in ze, en je voelt het. Hokusai laat je schreeuwen […], alleen doet hij het met lijnen.

Ook andere kunstenaars laten zich inspireren door De Grote golf, waarin Hokusai’s dynamische en vernieuwende gebruik van perspectief, kleur en lijnvoering allemaal samenkomt. De invloed is zichtbaar in Camille Claudels sculptuur De Golf uit 1897. En componist Claude Debussy gebruikt het voor het titelblad van zijn partituur voor La Mer (1905).

Nadat ook popart-kunstenaars als Roy Lichtenstein en Andy Warhol – The Great Wave (After Hokusai) – zich in de jaren 1960 en 1980 door de Japanse meester laten inspireren, krijgt Hokusai steeds grotere bekendheid en erkenning als een van de grootste kunstenaars. De Grote golf is tegenwoordig een van de meest gereproduceerde werken ooit en onderwerp van vele artistieke referenties, maar ook van een tsunami aan merchandise producten.

Bij de Japanse LEGO-kunstenaar Jumpei Mitsui komen kunst en commercie samen in zijn 3D-versie van De Grote golf uit 2020, gemaakt van 50.000 LEGO-blokjes. Ook zijn er verschillende emoji’s op dit werk geïnspireerd, met name de golf-emoji 🌊 van techgigant Apple.

Hokusai wordt ook gerespecteerd als de oervader van de manga en de evolutie ervan tot beeldverhaal. Zoals Osamu Tezuka, de bedenker van de mangastrip Astro Boy, ooit zei: “Wat Hokusai deed met zijn manga, was de wereld leren kijken door tekeningen. Wij doen dat nog steeds – alleen met verhalen erbij.”

In Tokio, op zijn geboortegrond in de wijk Sumida, heeft Hokusai niet alleen een eigen straat (Hokusai‑dōri), maar ook een sculptuur en kunstmuseum. In Nederland heeft het Rijksmuseum een aantal Hokusai-werken, als onderdeel van een grote collectie van 5.000 Japanse prenten. Sinds 2020 is Hokusai’s werk ook opgenomen in het Japanse paspoort. En vanaf 2024 is zijn Grote golf ook afgebeeld op het 1000-yen biljet. Destijds ging de prent, waarvan er duizenden gedrukt zijn, voor de prijs van een lichte lunch over de toonbank – omgerekend naar nu: drie biljetten van duizend yen. Hokusai zou de ironie ervan wel hebben kunnen waarderen.

Noot en bronnen