Hoe Vlamingen eeuwenlang hun sporen achterlieten in Engeland

In de zestiende eeuw was Engeland een culturele kolonie van de Nederlanden, aldus de Britse historicus Eric Ives, specialist in Tudor-Engeland. Zo groeide de Britse koningin Anna Boleyn, moeder van Elizabeth I, op aan het hof van landvoogdes Margaretha van Oostenrijk in Mechelen. Margaretha hechtte veel belang aan de culturele vorming van de jonge dames aan haar hof. Als koningin stimuleerde Anna de kunsten.

Tot 1685 werden de Lage Landen als één geheel beschouwd. De Britten noemden hen soms ‘Hollanders’, soms ‘Vlamingen’ – al bleven het Strangers. De anglofiele geschiedenisleraar Harry De Paepe, Engeland-duider in Belgische media, schreef een boek over de invloed van de Lage Landen op Engeland, Flemings.

Van Mathilde van Vlaanderen tot stadhouder Willem III

De Paepe geeft veel voorbeelden van economische, politieke, culturele en zelfs religieuze wederzijdse beïnvloeding. Engeland produceerde wol, Vlaamse wevers maakten daar laken van, dat vervolgens door Vlaamse handelaren werd verkocht. In de Middeleeuwen waren het graafschap Vlaanderen en het hertogdom Brabant verder ontwikkeld dan gebieden in de noordelijke Nederlanden.

In 1066 won de Normandische Willem de Veroveraar de Slag bij Hastings en werd koning van Engeland. Daarmee begon een periode waarin de Franse en de Engelse elites versmolten (nog altijd lijken veel Engelse en Franse woorden op elkaar). Willems echtgenote Mathilde was dochter van de graaf van Vlaanderen. Naast Normandische kwamen ook Vlaamse edelen naar Engeland.

Aan die Brits-Franse vermenging kwam een einde na de Honderdjarige Oorlog. Thea Beckmans trilogie over die strijd begint in Vlaanderen. Wie De Bourgondiërs van Bart Van Loo heeft gelezen, weet dat de Bourgondische machtsopbouw moeilijk denkbaar was geweest zonder de verzwakking van de Franse kroon tijdens dat langdurige conflict. De laatste ‘Bourgondiër’, Karel de Stoute, huwde een Engelse prinses.

Engeland werd ruim dertig jaar voor het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog protestants. Protestanten uit de Lage Landen weken uit naar Engeland. Toen het katholicisme in de negentiende eeuw weer meer ruimte kreeg in Groot-Brittannië, hielpen Belgische katholieken bij het herstel van de katholieke kerk.

Door de Tachtigjarige Oorlog verschoof de Engelse aandacht naar de noordelijke Nederlanden. Stadhouder Willem III, gehuwd met een Engelse koningsdochter, schopte het tijdens de Glorieuze Revolutie tot koning van Engeland. Volgens de eveneens Britse historicus David Starkey legde Willem III de basis voor het Britse Rijk.

Hercule Poirot en het V-teken

In 1815 werden de Nederlanden herenigd onder koning Willem I, tot het zuidelijke deel zich in 1830 afscheidde. Dat had ook anders kunnen aflopen. De Britse conservatieve premier was tegen de afscheiding, maar de liberalen wonnen de verkiezingen en erkenden België. Daarmee werd België in zekere zin een product van het liberalisme.

De eerste Belgische koning, Leopold I, was weduwnaar van een Britse prinses (Willem II dong vergeefs naar haar hand). Hij bleef corresponderen met zijn nichtje, de latere koningin Victoria, voor wie hij een vaderfiguur was.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog schoot Engeland ‘poor little Belgium’ te hulp. Schrijfster Agatha Christie baseerde haar personage Hercule Poirot op een naar Engeland gevluchte Belgische oud-politieman. Churchill maakte het V-teken beroemd, maar het idee kwam van de Belg Victor de Laveleye. Als directeur van de Franstalige Belgische uitzendingen op de BBC riep hij in januari 1941 zijn landgenoten via de radio op de letter ‘V’ als teken van verzet te gebruiken. Die stond voor zowel het Franse ‘victoire’ als het Nederlandse ‘vrijheid’. Al snel verschenen overal in België, Nederland en Noord-Frankrijk V-tekens op muren.

Dit is slechts een kleine selectie uit de vele voorbeelden van contacten en wederzijdse beïnvloeding die De Paepe aanhaalt. Al waren de verhoudingen niet altijd goed. Eeuwenlang waren ambachtslieden en handelaren uit de Lage landen actief in Engeland. Helaas verging het hen periodiek net als andere migrantengroeperingen die te succesvol zijn: ze werden zondebokken.

‘Harry in Engeland’

De Paepe publiceerde meer boeken over Engeland, zoals God Save King Charles, naar aanleiding van de troonsbestijging van huidig koning Charles III, en De twee kanten van het kanaal, een geschiedschrijving van Engeland.

De twee kanten van het kanaal en Flemings verschillen in opzet. Het eerste boek begint al bij de Romeinse tijd, het tweede in de Middeleeuwen. De invalshoeken zijn ook anders. Het eerdere boek is een beknopte geschiedschrijving, terwijl de auteur in het huidige boek persoonlijke ervaringen deelt. Vrij naar Lewis Carroll: Harry in Engeland. Ieder hoofdstuk begint met een bezoek van de auteur aan Engeland. De meeste hoofdstukken worden afgesloten met een interview van de auteur met hedendaagse ‘Flemings’ in Engeland’. Een daarvan is de Nederlandse auteur Benno Barnard, die ook in België woonde.

De twee boeken verschillen voldoende om allebei gelezen te kunnen worden. De persoonlijke invalshoek van Flemings is misschien onhandig voor wie De Paepe niet van eerder werk kent. Gezien het succes van Belgische auteurs als Bart Van Loo en Johan Op de Beeck kan hij bij een volgend boek wellicht ook een Nederlands lezerspubliek aanspreken.

De auteur legt niet uit waarom hij de naoorlogse periode buiten beschouwing laat. Misschien maar beter ook: zo hoeft hij niet te vermelden dat Belgische premiers die voorzitter van de Europese Commissie wilden worden op Britse veto’s stuitten. Vraag vanwege de Belgische taalstrijd: hoe vinden Vlamingen het dat ’s werelds beroemdste fictieve Belg Poirot Franstalig is?