John James Audubon maakte het beroemdste vogelboek ter wereld

De Frans-Amerikaanse schrijver en natuuronderzoeker John James Audubon (1785-1851) verwierf in de negentiende eeuw wereldfaam met zijn monumentale werk The Birds of America. Dit boek geldt als het beroemdste en kostbaarste vogelboek ter wereld.

Audubon werd geboren op 26 april 1785 in Les Cayes, in de toenmalige Franse kolonie Saint-Domingue (nu Haïti). Hij was de buitenechtelijke zoon van een Franse plantagehouder en een Creoolse vrouw, en werd in 1794 officieel erkend door zijn vader. Audubon groeide grotendeels op in Frankrijk en ontwikkelde daar een grote liefde voor het tekenen van vogels. Op achttienjarige leeftijd verkaste hij naar de Verenigde Staten, vooral om de dienstplicht te ontlopen. Vanaf dat moment begon hij onderzoek te doen naar de Amerikaanse vogels en nam hij de naam aan waaronder hij tegenwoordig bekend is. Voor die tijd ging hij door het leven als Jean-Jacques Fougère Audubon.

Armoede

Tijdens een lange reis door Amerika deed hij onder meer Pennsylvania aan waar hij vogels ging observeren en ook tekende, vaak op ware grootte. Na te zijn getrouwd verkaste Audubon naar Kentucky waar hij een zogeheten ‘dry goods store’ begon, een winkel in textiel, kleding en fournituren. Zakelijk ging het de Audubons niet erg voor de wind, waardoor ze verhuisden naar achtereenvolgens Ohio en Louisiana. Uiteindelijk moest zelfs het faillissement aangevraagd worden en verbleef Audubon vanwege zijn financiële problemen enige tijd in de gevangenis.

Hierna bleef het leven armoeiig. Audubon hield zich financieel maar net staande door portretten te maken van mensen en Franse les te geven. In 1821 besloot hij zijn tekentalent verder te ontplooien en vatte hij het plan op om alle vogelsoorten van Amerika vast te leggen, te beginnen langs de Mississippi. Terwijl zijn vrouw het gezin onderhield, werkte hij aan een portfolio waarmee hij in 1826 naar Engeland vertrok. Daar werd zijn werk enthousiast ontvangen en vond hij een uitgever voor zijn beroemde Birds of America. Hierbij werd samengewerkt met de prominente graveur Robert Havell jr. (1793-1878).

Het resultaat, dat verscheen tussen 1826 en 1838, bevat 435 platen met in totaal 1065 afgebeelde vogels. Bijzonder is het grote formaat waarin het werk werd gedrukt, het zogeheten Dubbel Olifantformaat (64 × 97 cm), waardoor veel vogels op ware grootte konden worden afgebeeld. Om een grote flamingo passend op de pagina te krijgen, moest Audubon deze echter wel in gebogen houding afbeelden… Samen met een vriend, de Schotse ornitholoog William MacGillivray, schreef hij begeleidende teksten.

Kleiner formaat

Dankzij het succes van het vogelboek waren de geldzorgen voor Audubon voorbij. De ornitholoog vestigde zich met zijn gezin in New York en publiceerde in de loop der jaren nog verschillende afgeleide werken. Zo verscheen The Birds of America in 1841 bijvoorbeeld in octavo-formaat, een sterk verkleinde editie waarin de platen ongeveer 25 bij 16 centimeter meten. Een stuk handzamer dus dan het origineel.

Audubon wordt gezien als een van de belangrijkste natuuronderzoekers van zijn tijd. Zijn waarnemingen en beschrijvingen werden ook door tijdgenoten gewaardeerd; Charles Darwin citeerde hem drie keer in zijn invloedrijke boek On the Origin of Species. De beroemde vogelafbeeldingen zijn de laatste decennia ook buiten de wetenschappelijke wereld zeer in trek: ze dienen dan als wanddecoratie en worden als print of poster aan de muur gehangen.

Zeldzaam en kostbaar

Er zijn wereldwijd iets meer dan honderd complete exemplaren van The Birds of America bekend. Daarvan bevinden zich er 108 in musea en universiteiten; slechts elf zijn in particulier bezit. Het werk is door zijn omvang, detail en zeldzaamheid uitzonderlijk kostbaar. In 2010 werd bij Sotheby’s in Londen bijvoorbeeld een exemplaar geveild voor 8,64 miljoen euro, destijds een recordbedrag voor een gedrukt boek. De koper was de Londense kunsthandelaar en vogelliefhebber Michael Tollemache, die het boek na afloop “onbetaalbaar” noemde.

In Nederland is het Teylers Museum in Haarlem voor zover ons bekend de enige instelling in de Benelux met een volledig exemplaar van het beroemde werk.

Digitaal eerbetoon

Ter gelegenheid van Audubons 226e geboortedag verscheen op 26 april 2011 een speciale Google Doodle op de homepage van Google. Het logo werd die dag wereldwijd vervangen door vogelillustraties uit The Birds of America. De laatste jaren wordt soms echter ook kritiek geuit op de kunstenaar, vanwege zijn verleden als slavenhouder en verzet tegen de afschaffing van de slavernij.

Verschillende vogelsoorten dragen de naam van de beroemde ornitholoog, zoals de zwartkoptroepiaal (Audubon’s Oriole) en de Audubons pijlstormvogel. In Amerika zijn verder verschillende natuurbeschermingsorganisaties naar de natuuronderzoeker vernoemd. In 1886 werd bijvoorbeeld de Audubon Society opgericht, een vereniging die een einde wilde maken aan het massaal doden van vogels omwille van hun modieuze veren. De ornitholoog schoot zelf overigens een groot aantal vogels zodat hij ze van dichtbij kon bestuderen (en daarna opeten).

Enkele afbeeldingen uit The Birds of America

Bronnen