De kracht van een (achter)naam doet veel. Zo ook in verkiezingen, zoals onder andere de Kennedy-familie in de VS en Marine Le Pen in Frankrijk bewezen. Een beroemde achternaam of associatie leverde mensen al vaker een voordeel op, en dat was in de negentiende eeuw niet anders. In 1831 verscheen een jonge prins uit het niets als kandidaat om de eerste koning der Belgen te worden, vanwege zijn link met een van de bekendste mensen uit de geschiedenis: Napoleon Bonaparte.
Onafhankelijkheid
Die kandidatuur kwam niet uit het niets. In de zomer van 1830 brak in Brussel een opstand uit, die een einde maakte aan het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) en tot de onafhankelijke staat België leidde. Het nieuw land stond meteen voor een fundamentele keuze: welke staatsvorm moest België aannemen? Het Nationaal Congres, de eerste wetgevende vergadering van het land, boog zich over die vraag. Een nieuwe despoot zoals koning Willem I van Nederland, van wie ze zich hadden losgescheurd, wilden ze absoluut vermijden. Gelijkertijd vonden ze ook een republiek te gevaarlijk, onder andere vanwege de macht van de lagere klassen. Daarom koos het Congres voor een tussenoplossing: de constitutionele monarchie.
De kandidaten
Aanvankelijk zagen de Europese grootmachten, die voor de Belgische onafhankelijkheid instonden, de prins van Oranje als geschikte kandidaat voor de troon. Met de zoon van koning Willem zou er een elegante oplossing komen voor de breuk tussen Noord en Zuid. Dat idee strookte echter niet met de opvattingen in Brussel. De Nederlandse kroonprins had zich tijdens de Belgische opstand met zijn bombardement op Antwerpen erg onpopulair gemaakt. Vele Congresleden gingen dan ook in tegen de druk om hem te aanvaarden. Terwijl Oranje werd verworpen kwamen er nieuwe namen naar voren, waaronder die van de hertog van Leuchtenberg.
Leuchtenberg
Auguste de Beauharnais, hertog van Leuchtenberg, was de zoon van Eugène de Beauharnais en kleinzoon van Joséphine de Beauharnais, Napoleons eerste echtgenote. Hij was dus verwant aan de Bonapartes. Daarbij was hij liberaal en katholiek, het tegenovergestelde van koning Willem. Al snel kreeg Leuchtenberg steun van prominente politici, waaronder Goswin de Stassart, de invloedrijke gouverneur van Namen. Die groepering stond tegenover de aanhangers van de hertog van Nemours, de zoon van de Franse koning Louis-Philippe. Hij werd gesteund door de Belgen die naar een hereniging met Frankrijk streefden.
Het Napoleoneffect
De kandidatuur van Leuchtenberg wekte in de straten van Brussel veel enthousiasme op. Zo werd in januari 1831 een met lauwerkrans bekroond portret van de hertog rondgedragen. In dezelfde maand werd zijn buste in De Munt, waar de Belgische opstand was gestart, boven de koninklijke loge geheven en gekroond. Het gebeuren werd volgens een getuige onthaald op waanzinnig enthousiasme en geschreeuw. Op straat klonk het als volgt:
Vive Auguste de Beauharnais! Vive le fils d’Eugène! A bas le prince d’Orange!1 (Leve Auguste de Beauharnais! Leve de zoon van Eugène! Weg met de prins van Oranje!)
De rol van de pers
Kranten speelden in de periode van de Belgische onafhankelijkheid een belangrijke rol. Hun aantal was toegenomen en ze bereikten een redelijk breed publiek aan lezers en toehoorders. Die macht gebruikten sommige kranten om zich volop achter Leuchtenberg te scharen. L’Emancipation beschreef de hertog als “kleinzoon van de grote Napoleon en de deugdzame Joséphine” en volgens een ander blad had hij ongetwijfeld het genie van de keizer geërfd.2 De band met Napoleon werd erg vaak aangehaald om de kandidatuur te steunen, ook in zittingen van het Congres. Zo omschreef Joseph Lebeau, toekomstig premier van België, hem als verwant aan “de grote bevelhebber van onze eeuw”.3
Europese interventie
In februari kwam het tot een stemming in het Congres, waar Leuchtenberg met 74 stemmen als tweede uitkwam, achter de hertog van Nemours met 97 stemmen. Toch werd geen van beiden aanvaard. Parijs weigerde Leuchtenberg, alweer omwille van de link met Napoleon, en Londen wilde geen Franse invloed in het nieuwe koninkrijk. Enkele weken later werd compromisfiguur Leopold van Saken-Coburg verkozen tot eerste koning der Belgen.
De magie van de naam
Leuchtenbergs kandidatuur was dan wel mislukt, maar de aanzienlijke steun die hij verwierf, zowel in het Congres als op straat, waren geen toeval. Het was een teken van de kracht die uitging van de Napoleontische erfenis. In 1848 bleek dat opnieuw in Frankrijk, ditmaal met succes. Na alweer een revolutie in Parijs won Louis-Napoléon, neef van de keizer, de presidentsverkiezingen. Dat deed hij op kracht van de Napoleontische mythe. Enkele jaren later werd hij de tweede keizer der Fransen. Een historicus noemde het treffend “the magic of the name”.
Waarom werd België in 1830 geen republiek?
Leopold I, de niet erg machtige maar wel invloedrijke eerste koning van België
De Belg die koning wilde worden
Hoe koning Willem I in 1830 eigenzinnig België verspeelde1 – “Nachtman aan Van Maanen, 29 januari 1831” in GAGN 1830-1840 IV, red. H.T. Colenbrander (’s-Gravenhage: Nijhoff, 1918-1922), 420-21.
2 – “Auguste Beauharnais, Duc de Leuchtenberg”, in L’Emancipation, 11 januari 1831. (mijn vertaling); Le Courrier: ancien Courrier des Pays-Bas, 20 januari 1831.
3 – Journal des Flandres, 21 januari 1831.
Bronnen
– “Nachtman aan Van Maanen, 29 januari 1831” in GAGN 1830-1840 IV, red. H.T. Colenbrander (’s-Gravenhage: Nijhoff, 1918-1922), 420-21.
– “Auguste Beauharnais, Duc de Leuchtenberg”, in L’Emancipation, 11 januari 1831. (mijn vertaling)
– Le Courrier: ancien Courrier des Pays-Bas, 20 januari 1831.
– Journal des Flandres, 21 januari 1831. (mijn vertaling)
De Nieuwstraat, een Brusselse winkelstraat met geschiedenis
Alexandra David-Néel, oriëntaliste zoekend naar grote hoogten
Kongo: Belgische avonturen in een Afrikaans land