De Nassau’s en Breda

Op drie verschillende locaties in de binnenstad van Breda openden tijdelijke tentoonstellingen rond het thema ‘De Nassau’s en Breda’. Vooral via René van Chalon en Willem van Oranje heeft deze familie immers een vooraanstaande band met de Brabantse stad.

Het belang van Breda voor de Nassau’s valt niet te onderschatten. Vanaf 1404 was een Nassau heer van Breda. De familie zou deze titel blijven voeren tot het einde van de achttiende eeuw. Willem van Oranje woonde aanvankelijk in Brussel, maar verbleef van 1551 tot 1567 in het kasteel van Breda.

René van Chalon (1519-1544) is een minder bekende maar daarom niet minder belangrijke telg van de familie. René was namelijk de eerste Nassau die zich een prins van Oranje mocht noemen en door bezit van dit Franse prinsdom een soevereine vorst werd. Hij sneuvelde op amper vijfentwintigjarige leeftijd op het slagveld. Zijn elfjarige neef Willem erfde zijn titel Prins van Oranje, de Heer van Breda.

Willem – De prijs van vrijheid

Eerst bezochten we Stedelijk Museum Breda voor een bezoek aan ‘Willem – De prijs van vrijheid’. De zogenoemde Vader des Vaderlands betaalde immers met zijn leven voor zijn verzet tegen de Spaanse overheersing en pleidooi voor godsdienstverdraagzaamheid. Deze expositie is samengesteld in samenwerking met het tijdelijk gesloten Museum Prinsenhof Delft, de plaats waar op 10 juli 1584 Willem van Oranje op eenenvijftigjarige leeftijd werd vermoord. Ook andere instellingen gaven stukken in bruikleen.

Deze expositie brengt een omgekeerd chronologisch verhaal. Het eerste deel behandelt de moord op De Zwijger door de katholieke scherpslijper Balthasar Gerards. Het is een indrukwekkend deel van de tentoonstelling, met onder meer een soortgelijk pistool als waarmee de fatale schoten zijn afgevuurd. Ook twee eerdere aanslagen op Willem komen aan bod.

Tekeningen en schilderijen brengen de begrafenisplechtigheid en de verschillende grafmonumenten in beeld. Zo is bijvoorbeeld een ontwerp voor Willems praalgraf te zien. Ook de marteling en terechtstelling van Gerards worden getoond. Willem wenste in de huidige Grote Kerk Breda te worden begraven. Maar door de Spaanse verovering van de stad ging dit niet door. Hij werd daardoor begraven in de Nieuwe Kerk in Delft, sindsdien een laatste rustplaats voor heel wat Oranje-Nassau’s. Willems graf werd al snel een belangrijke toeristische trekpleister. Niets nieuws onder de zon dus.

Het tweede deel van de tentoonstelling belicht de opstand en de band van Willem van Oranje met Delft. Hij trok zich na het uitbreken van de opstand tegen de Spanjaarden terug in deze voor hem veiligere stad en vestigde er zijn hoofdkwartier, in het katholieke Agathaklooster. Huisraad, tekeningen, artefacten en schilderijen tonen het leven aldaar en diverse facetten van de Opstand. Er liggen verschillende versies van Willems Apologie, het verdedigingsschrift waarin hij zijn optreden tegen koning Filips II rechtvaardigde. Ook het bloedige optreden van de hertog van Alva komt aan bod, een periode die diepe sporen naliet in de Nederlanden. Dat blijkt duidelijk uit de tentoongestelde stukken.

Het volgende deel gaat over Willem en Breda en het prille begin van het conflict. Aanvankelijk was Willem een vertrouweling van keizer Karel V en woonde hij met zijn eerste echtgenote in het Kasteel van Breda. Maar na het aantreden van Karels zoon Filips II in 1555 veranderde alles. Willem werd de grote opstandeling.

Door de hele tentoonstelling zijn schilderijen te zien van zijn vier echtgenotes en verschillende kinderen. Portretten tonen eveneens de jonge en oudere Willem, maar ook zijn grote opponent Filips II en zijn eerdere mentor Karel V. Een tekening toont de onthoofding van Egmont en Hoorn, een gebeurtenis die de Spaanse repressie symboliseert en de opstand verder aanwakkerde.

De tentoonstelling belicht ook wat er na Willem van Oranje volgde. De Oranjes bleven nadien een prominente rol spelen. Ook het beleg van Oostende, de Slag bij Nieuwpoort en het beleg van Breda komen aan bod. Eindpunt van de strijd was de Vrede van Münster van 1648, toen Spanje de Republiek der Nederlanden erkende. Een schilderij van de ontvangst van de Spaanse gezanten in Antwerpen na de ondertekening van de vrede vormt het logische eindpunt. De Oranjes waren nadien lang niet altijd aan de macht, maar maken sinds 1813 in Nederland als staatshoofd ononderbroken de dienst uit.

We zagen een boeiende, mooie en rijk gedocumenteerde expo. De begeleidende teksten waren helder en niet te lang. Een Engelse vertaling is voorzien. In samenwerking met Amnesty International worden er per deel twee hedendaagse getuigenissen vertoond. Velen betalen ook vandaag immers nog de prijs van de vrijheid.

In het museum is er overigens nog veel meer te zien in verband met de Nassau’s. Een deel van de vaste opstelling, verspreid over drie zalen, is eraan gewijd. Het sluit goed aan bij de tijdelijke expositie. In de museumshop zijn diverse standaardwerken te koop rond de Tachtigjarige Oorlog.

Grote Kerk Breda

Onze tweede halte was de Grote Kerk Breda. De geschiedenis ligt daar bijna letterlijk voor het oprapen. Voor het eerst is in de Prinsenkapel een afgietsel te zien van het bizarre grafmonument van René van Chalon. Het heet ‘Le Squelette’ en toont René’s lichaam in staat van ontbinding. Het origineel bevindt zich in de Saint-Etiennekerk in het Franse Bar-le-Duc, waar zijn hart werd begraven. Het overige deel van zijn stoffelijk overschot rust onder een sluitsteen in de kapel in Breda. Ernaast bevinden zich de graven van nog andere Nassau’s waaronder dat van Willems eerste echtgenote Anna van Buren en het praalgraf van Engelbrecht II van Nassau (1451-1504).

Tijdens onze rondgang ontdekten we nog andere historische bezienswaardigheden, zoals een relict van de Beeldenstorm uit 1566, grote grafstenen in de vloer, een gemummificeerde kat als bouwoffer, eeuwenoude muurschilderingen, een doopvont en een koorgestoelte.

Parallel loopt een tentoonstelling over liefde en verlies onder de titel ‘René I’m Still Standing’. “Twaalf kunstenaars van nu en vroeger reageren met hun werken op gevoelens als verdriet, vreugde, verlangen, verliefdheid en hoop”, lezen we in de begeleidende publicatie. Het levert erg uiteenlopende kunstwerken op, verspreid over de hele kerk.

De geschiedenis rijmt

Een derde kleinere expositie ‘De geschiedenis rijmt’ loopt buiten op het Kasteelplein en is een initiatief van Royal Roots. Zeven hedendaagse afbeeldingen van de hand van fotograaf Nick Franken zijn geïnspireerd op scènes uit de levens van Willem van Oranje en René van Chalon. Deze buitenexpositie verbindt verleden en heden op een originele wijze en laat zien hoe oude verhalen verrassend veel zeggen over vrijheid, identiteit en de keuzes van vandaag de dag.

Tot slot kunnen bezoekers de Royal Route volgen, een stadswandeling langs plaatsen die eeuwenlang het decor vormden voor de Nassau’s in Breda. Bezoekers krijgen zo een uitgebreid traject aangeboden over een onderwerp dat het regionale niveau duidelijk overstijgt. In de historische binnenstad van Breda is het bovendien aangenaam vertoeven.