Operation Eagle Claw: een mislukte reddingsoperatie in Iran (1980)

Een Amerikaanse tragedie in de Iraanse woestijn

Mensen plannen dagelijks. Of het nu gaat om een feestje, een huwelijk, een verhuizing of anderszins, een goede voorbereiding is het halve werk. Sommige evenementen vergen een gedegen voorbereiding. Niemand wil het risico lopen dat de zaak in het honderd loopt. Toch kunnen onverwachte dingen roet in het eten gooien. Op sommige tegenvallers kun je anticiperen, op andere niet, dat bekent domme pech.

In de krijgsmacht is het niet anders. Militairen zijn meesters in het plannen. Of het nu gaat om een parade op prinsjesdag, een grote militaire operatie of een operatie met chirurgische precisie door “special forces“: alles wordt gepland. Plannen maken voor een evenement in een rustige vredessituatie verloopt doorgaans redelijk goed. Maar bij een complexe, geheime en risicovolle militaire operatie liggen de zaken toch wel wat anders.

Nou kun je plannen maken wat je wilt, maar vrijwel geen enkele militaire operatie volgt precies het plan. Je hoopt dat de uitkomst zo wordt als je bedoelt, maar vaak ligt het plan na het eerste schot of na de eerste gesneuvelde al aan duigen. Je houdt rekening met het “onvermijdelijke onverwachte”. Planning is geen exacte wetenschap met een wiskundige uitkomst. Tal van onverwachte factoren kunnen de operatie beïnvloeden, zoals slecht weer, geen goede uitvoering, incompetentie, het falen van nieuwe technologie, een ernstige blunder, een briljante zet van de tegenstander, of simpelweg de onverwachte aanwezigheid van een overmachtige vijand. Dan mislukt de operatie vaak. De lijst van militaire mislukkingen door de eeuwen heen is lang. Een van die mislukkingen gold een Amerikaanse operatie in Iran in 1980.

Doel van die operatie – “Operation Eagle Claw” – was om gegijzeld personeel van de Amerikaanse ambassade in Teheran te bevrijden. Maar de operatie liep op een volledige mislukking uit, waarbij acht Amerikaanse militairen om het leven kwamen.

De islamitische revolutie

Midden jaren zeventig van de twintigste eeuw begonnen islamitische fundamentalisten onder leiding van de verbannen ayatollah Khomeini zich te verzetten tegen de pro-Amerikaanse Iraanse regering onder sjah Mohammed Reza Pahlavi. In november 1978 begon de feitelijke anti-Amerikaanse en anti-kapitalistische revolutie. Na zevenendertig jaar van heerschappij, die door veel Iraniërs als seculier, immoreel en repressief werd beschouwd, zorgde de toenemende onrust begin januari 1979 ervoor dat de sjah naar Egypte vluchtte. Kort daarna keerde Khomeini op 1 februari 1979 terug uit ballingschap in Frankrijk. Hij benoemde vier dagen later een regering en begon Iran te transformeren tot een theocratisch geregeerde islamitische staat. Naast draconische binnenlandse maatregelen liet hij de pro-westerse oriëntatie van de sjah volledig varen en voerde hij een buitenlands beleid van absolute vijandigheid jegens de Verenigde Staten.

In augustus 1978 woonden er ongeveer 44.000 Amerikanen in Iran. Begin december 1978, toen anti-regeringsdemonstraties in Iran de veiligheid van Amerikanen in het land begonnen te bedreigen, werden gezinsleden die Iran wilden verlaten, geëvacueerd. De US Air Force voerde op 8 en 9 december 1978 speciale transportmissies uit vanaf de luchthaven Mehrabad bij Teheran naar bases in de Verenigde Staten en Duitsland. In het verloop van december namen het geweld en de wanorde toe. Dit leidde ertoe dat alle gezinsleden van Amerikanen het land moesten verlaten. De luchtbrug ging de hele maand januari 1979 door, te midden van verdere demonstraties, stakingen en algemene onrust.

Ondertussen vroeg de aan kanker lijdende sjah om een ​​behandeling in de Verenigde Staten. Tegen het advies van bijna al zijn adviseurs in stond president Jimmy Carter op 22 oktober 1979 de sjah een operatie en bestraling in New York toe. Dit maakte veel Iraniërs woedend. De frustratie bereikte een kookpunt toen op 4 november 1979 de Amerikaanse ambassade en het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken werden bezet en 66 Amerikaanse medewerkers werden gegijzeld. Dertien gijzelaars werden later vrijgelaten, waardoor er nog 53 in Iraanse hechtenis overbleven. Gedurende de rest van zijn presidentschap werkte Carter aan de vrijlating van deze burgers.

Welke opties had president Carter?

De Verenigde Staten probeerden diplomatieke initiatieven, de inbeslagname van Iraanse bezittingen, economische sancties en passieve militaire lucht- en zee-inzet, maar tevergeefs.

Vanaf de eerste dag van de crisis besprak de Amerikaanse Veiligheidsraad militaire opties zoals de inbeslagname van Iraanse olievelden, vergeldingsbombardementen, het leggen van mijnen in havens, een totale blokkade, diverse geheime operaties en een reddingspoging. President Carter besloot uiteindelijk tot een militaire reddingspoging. Deze beslissing verraste de top van Defensie. De Verenigde Staten hadden geen bases en andere middelen in het gebied en inlichtingenbronnen in Iran waren na de revolutie schaars. Carter had het inlichtingennetwerk van de CIA verder grotendeels ontmanteld. Bovendien stonden de Amerikaanse strijdkrachten na het einde van de de Vietnamoorlog (1975) er in alle opzichten niet al te best voor.

Nasleep Vietnamoorlog

Het langdurige conflict in Zuidoost-Azië leidde tot ontgoocheling over het militaire avontuur en tot de daaropvolgende drastische inkrimping van de Amerikaanse strijdkrachten. Het leger kreeg grotendeels de schuld. Dit vertaalde zich in een reductie van personeel en materieel. Hierbij werden de “Special Operations Forces” (SOF) zeker niet gespaard.

In het bijzonder de SOF van de US Air Force (USAF) kregen na de Vietnamoorlog te maken met een aanzienlijke reductie in materieel en personeel. Om over het verlies van prestige maar niet te spreken. Veel van de vliegtuigen die door SOF in Vietnam werden gebruikt, bleven achter in Zuidoost-Azië. Naast de vliegtuigen die in Vietnam achterbleven, werden er vele andere op opslagplaatsen of vliegtuigkerkhoven (aircraft boneyards) gestald. Bovendien hadden ervaren helikopterbemanningen, gespecialiseerd in operaties diep in vijandelijk gebied, hun eenheden verlaten en elders in de luchtvaart werk gevonden. Daar kwam bij dat er een gevoel onder vliegers en bemanningsleden van de USAF heerste, dat de Special Operations Force niet bevorderlijk was voor de carrière. Het personeelsbestand van SOF-eenheden in 1979 was gedaald van 10.000 naar 3.000. Voor SOF van de USAF was het een kwestie van wel of niet overleven na de Vietnamoorlog.

Ook de SOF van de US Army (de Green Berets) ontkwamen niet aan reducties. De Green Berets fungeerden als adviseurs voor lokale strijdkrachten, eerst in Laos en vervolgens in Vietnam. Tijdens de Vietnamoorlog trainden en vochten zij samen met de Zuid-Vietnamese strijdkrachten, waarbij ze ook spectaculaire acties uitvoerden. Van de zeven eenheden die in Vietnam actief waren, bleven er drie over.

Toen de Vietnamoorlog eindigde, verkeerde het Amerikaanse leger in een slechte staat. Slecht gedisciplineerd, verscheurd door raciale spanningen, ontmoedigd en vernederd door de nederlaag en verguisd door de burgermaatschappij. Veel veteranen waren gedemoraliseerd, voelden zich verschoppelingen en raakten aan de drank en drugs.

Elk krijgsmachtdeel moest zijn eigen zaken op orde brengen tijdens een periode van inkrimping, financiële beperkingen en veranderende missies. De problemen met het gezamenlijk optreden die het Amerikaanse leger gedurende de hele Vietnamoorlog teisterden, verbeterden daarna nauwelijks. Het kwam er in het kort op neer dat na de Vietnamoorlog leger, luchtmacht, marine en de mariniers ieder een ​​andere visie had ten aanzien van SOF-missies. Al deze factoren leidden tot de “hollow forces” van eind jaren zeventig. Militaire strijdkrachten die op papier klaar leken voor hun missie, maar in werkelijkheid kampten met tekorten aan personeel en uitrusting, of met achterstanden in onderhoud en training. Tegen deze achtergrond moest een nieuwe complexe operatie uit de grond worden gestampt.

De planning

Zbigniew Brzezinski, Carters nationale veiligheidsadviseur, startte de militaire planning al op de eerste dag van de gijzeling. De planningsoperatie werd “Operation Rice Bowl” gedoopt. De afzonderlijke bevelhebbers van leger, luchtmacht, marine en het korps mariniers beschikten echter niet over een uitgewerkt plan voor een reddingsmissie of een operatie van welke aard dan ook. De vermindering van militair personeel en materieel na Vietnam, in combinatie met een krimpend defensiebudget, werd nu duidelijk zichtbaar. Naast de beperkte mogelijkheden was het hele leger volledig gefocust op de nucleaire dreiging van de Sovjet-Unie en volstrekt onvoorbereid op de opkomst van radicalen in Iran. Het werd al snel duidelijk hoe moeilijk het zou worden.

Het eerste obstakel was de locatie. Teheran was geïsoleerd, omgeven door woestijn en bergen in alle richtingen. Bovendien bevond de ambassade zich in het hart van de stad met miljoenen inwoners die zeker niet Amerikaans gezind waren. Een groter probleem was echter de status van de SOF. Nu werd duidelijk wat met de eens zo machtige Special Operations Force van het leger en de luchtmacht was gedaan.

De enige uitzondering was een elite-eenheid die recentelijk was opgericht om het gevaar van internationaal terrorisme te bestrijden. Deze eenheid, “Delta Force”, was net operationeel verklaard na een oefening in het bevrijden van gijzelaars. Delta Force kreeg de opdracht om zich voor te bereiden op de daadwerkelijke operatie in Teheran. Deze eenheid stond onder bevel van kolonel Charles Beckwith van de SOF van de US Army, een door de strijd geharde officier.

De inzet van parachutisten werd overwogen, maar uitgesloten. Ondanks twijfels werden helikopters als beste optie gezien om Teheran te bereiken. Gekozen werd voor de Sikorsky RH-53D Sea Stallion helikopters van de US Navy, vanwege hun superieure bereik en laadvermogen en hun vermogen om vanaf een vliegdekschip te opereren. De leiding van de helikoptereenheid werd toegewezen aan luitenant-kolonel Edward Seiffert van de mariniers, een ervaren vlieger die reddingsmissies in Vietnam had gevlogen. De toestellen van de marine konden echter niet de afstand van de Indische Oceaan naar Teheran vliegen zonder bij te tanken. Men koos ervoor om C-130 Hercules-transportvliegtuigen van de luchtmacht, uitgerust met tijdelijke grote rubber brandstoftanks in te zetten om de helikopters onderweg bij te tanken. Daarvoor moest in de Iraanse woestijn een geschikte plek worden gevonden om bij te tanken. Hiervoor was een terrein nodig dat het gewicht van de volgepropte Hercules kon dragen. In de weken voorafgaand aan de missie werden SOF van de USAF in het geheim naar Iran gestuurd om een landingsplaats voor te bereiden. Er werd een locatie op ongeveer 320 kilometer ten zuidoosten van Teheran gevonden. Deze locatie kreeg de codenaam “Desert One”.

De hele operatie werd aangestuurd door een ad-hoc samengesteld team in Washington, waarin ieder vanwege het extreem geheime karakter van de operatie, geïsoleerd zijn eigen ding deed. Dit gold ook voor de deelnemende eenheden. Delta Force behoorde tot het leger. De transportvliegtuigen, de C-130 “Hercules”, waren van de luchtmacht. De helikopters, de RH-53D “Sea Stallions”, behoorden tot de marine. Ze werden gekozen vanwege hun aanzienlijke vliegbereik, maar moesten grotendeels door mariniers worden bestuurd, omdat marinevliegers er niet aan gewend waren om er lange afstanden mee over land te vliegen.

De helikopters die de mariniers gebruikten waren hetzelfde model (de CH-53), maar minder geavanceerd dan die van de marine. Terwijl de helikopterbemanningen vanuit Yuma, Arizona opereerden, trainden de leden van Delta Force voornamelijk in de bossen van North Carolina. Ander legerpersoneel oefende in Europa. De luchtmachtbemanningen die aan de missie zouden deelnemen, trainden in Florida of Guam, duizenden kilometers verderop in de Stille Oceaan. Van coördinatie was nauwelijks sprake.

Het team was naarstig op zoek naar gedetailleerde informatie over de plattegrond van de ambassade, het aantal en de locaties van de Iraanse bewakers en, het allerbelangrijkste, de verblijfplaats van de gijzelaars. Zonder die gegevens moest Delta Force plannen maken om tot zes gebouwen op het ambassadeterrein te doorzoeken waar de gijzelaars zich mogelijk bevonden. De CIA moest de nodige inlichtingen verzamelen in Iran, met name over de situatie van de gijzelaars en hun exacte verblijfplaats. Toevallig was de kok van de ambassade, een Pakistaan, kort voor de start van de operatie uit Iran vertrokken. Hij meldde dat alle gijzelaars zich in het ambassadecomplex bevonden, dat uit meerdere gebouwen bestond. Deze informatie was cruciaal.

Ondanks alle obstakels had Delta Force na intensieve voorbereiding een complex reddingsplan ontwikkeld dat als uitvoerbaar werd beschouwd. Ook de overige deelnemende onderdelen hadden vertrouwen in de uitvoering. Het reddingsplan omvatte een gezamenlijke actie van leger, marine, luchtmacht, het korps mariniers en de CIA. Het was een uiterst complexe en gedurfde operatie, die volledig afhankelijk was van een perfect verloop. Elke afwijking kon de hele operatie doen mislukken.

De president en zijn militaire adviseurs keurden het plan goed en gaven opdracht tot de uitvoering ervan. Carter noemde naderhand de missie in zijn memoires de “meest complexe amfibische aanval in de militaire geschiedenis”. Maar de operatie eindigde in een tragedie op een afgelegen plek in de Iraanse woestijn.

Operatie Eagle Claw

In de avond van 24 april 1980 vlogen drie USAF C-130 Hercules-transporttoestellen, met aan boord 132 Delta Force-militairen en Army Rangers, op lage hoogte Iran binnen. (De Rangers zijn infanteristen, gespecialiseerd in snelle interventies, invallen en het veiligstellen van vliegvelden.) De toestellen moesten circa 1600 kilometer vliegen van het eiland Masirah bij Oman in de Perzische Golf, naar de onbewoonde afgelegen plek in Iran,“Desert One”.

De drie C-130’s werden gevolgd door de drie C-130 Hercules toestellen met communicatie-en navigatieapparatuur, camouflagenetten, een Jeep, vijf motorfietsen, voeding en extra brandstoftanks. Na de landing in de woestijn zouden de transporttoestellen wachten op de acht Sikorsky helikopters om bij te tanken. Deze acht helikopters kwamen van het vliegdekschip USS Nimitz dat zich in de Golf van Oman bevond. De helikopters zouden ongeveer dertig minuten na de landing van het laatste transporttoestel arriveren. De commandanten en planners waren het erover eens dat er minimaal zes helikopters nodig waren om de missie uit te voeren. Problemen met de helikopters waren niet voorzien, hoewel kolonel Beckwith, de commandant van de Delta Force, had gevraagd om tien in plaats van acht helikopters. De schatting was dat zes het minimum aantal was dat nodig was om de operatie uit te voeren. De marine had echter laten weten dat acht het maximum was dat in de hangar van de Nimitz kon worden gestald zonder andere vliegtuigen die daar normaal gesproken stonden, weg te halen. Ze stuurden acht helikopters. Mocht er met twee helikopters iets misgaan, dan hadden ze nog steeds het minimum aantal.

De helikopters zouden na bijtanken bij Desert One, de Delta’s aan boord nemen. De transporttoestellen zouden terugkeren naar Masirah, terwijl de helikopters met de Delta’s moesten doorvliegen naar een schuilplaats met de codenaam Desert Two, op zo’n 100 kilometer van Teheran. De helikopters zouden de Delta’s afzetten en vervolgens doorvliegen naar een aparte locatie, 24 kilometer noordelijker in de heuvels, waar ze zich overdag werden verborgen.

Ondertussen moesten twee CIA-agenten, chauffeurs en tolken zich bij de Delta’s voegen en hen over land naar een afgelegen schuilplaats leiden. Daar zouden ze zich schuilhouden tot het weer donker werd. In het geheim moesten dan vrachtwagens in Teheran worden opgehaald om de Delta’s op te halen en naar Teheran te rijden. De meeste Delta’s zouden naar de ambassade rijden en de gijzelaars bevrijden, terwijl een dertiental Delta’s drie gijzelaars in het gebouw van het Ministerie van Buitenlandse Zaken moest bevrijden.

Na de bestorming van de ambassade zouden de Delta’s en de bevrijde gijzelaars zich verzamelen op het ambassadecomplex of in een nabijgelegen voetbalstadion om te worden opgehaald door de helikopters. Die moesten hen vervolgens naar een verlaten vliegveld in Manzariyeh brengen, zo’n 50 kilometer zuidwaarts. Terwijl de reddingsoperaties in Teheran gaande waren, zouden de Rangers het vliegveld bij Manzariyeh innemen, waarna de helikopters uit Teheran daar zouden arriveren. Eenmaal in Manzariyeh zou een groot transportvliegtuig, een USAF Lockheed C-141 Starlifter de Delta’s en de gijzelaars oppikken en naar Egypte brengen. De Rangers moesten de resterende uitrusting vernietigen en zich voorbereidden op hun eigen vertrek per helikopter. De rest van de helikopters moest worden vernietigd.

De tragedie

De missie begon op 24 april 1980, toen de eerste C-130 aankwam op de landingsplaats. Kort na aankomst begonnen de problemen. Eerst naderde een bus vol passagiers op de snelweg die de landingszone doorsneed. De bus werd gedwongen te stoppen en de 45 passagiers werden vastgehouden. Al snel volgde er een tankwagen over de snelweg. Toen deze niet stopte werd een licht antitankwapen op de wagen afgeschoten, waardoor de tankwagen in brand vloog en de ruime nachtelijke omgeving werd verlicht. Vlak daarachter reed een pick-up truck, maar de chauffeur keerde samen met de chauffeur van de tankwagen om en verliet snel de plek. Besloten werd de missie voort te zetten.

Al snel arriveerden de andere vijf transportvliegtuigen bij Desert One om op de helikopters te wachten. Deze vertrokken vanaf de Nimitz en waren onderweg naar Desert One. Tijdens de vlucht moesten twee helikopters de vlucht afbreken vanwege problemen met instrumenten en mechanische onderdelen. Een andere helikopter had hydraulische problemen, maar besloot door te vliegen naar Desert One. De overgebleven zes helikopters kwamen op hun weg naar Desert One onverwacht in een hevige stof- en zandstorm terecht. De vliegers konden vanaf een hoogte van zo’n twintig meter de grond en de andere helikopters niet meer zien. Toch vervolgden ze hun reis – individueel – naar Desert One. Daar kwamen ze ruim een uur later aan dan gepland.

Eenmaal aangekomen bij Desert One bleek de helikopter met hydraulische problemen niet te repareren, waardoor het team één helikopter minder had dan nodig was om de gijzelaars te vervoeren. Met slechts vijf beschikbare helikopters werd besloten de missie af te breken. De Delta’s moesten terug in de transporttoestellen, terwijl de helikopters na bijtanken terug zouden vliegen naar de Nimitz. Het oorspronkelijke plan lag al in duigen, maar het werd nog erger.

Een van de rotorbladen van een helikopter botste per ongeluk tegen een met brandstof geladen C-130. Beide vliegtuigen explodeerden, waarbij vijf bemanningsleden van de C-130 en drie bemanningsleden van de helikopter om het leven kwamen. Er werd opdracht gegeven de resterende helikopters achter te laten en weer naar Masirah Island terug te keren. Operatie Eagle Claw was afgelopen. President Carter werd op de hoogte gebracht van het mislukken van de missie. De Iraanse regering zond beelden van het wrak bij Desert One de wereld in. De stoffelijke overschotten van de omgekomen militairen werden op 6 mei 1980 naar de Verenigde Staten teruggevlogen.

In de resterende maanden van zijn presidentschap bleef president Carter zich inzetten voor de vrijlating van de gijzelaars. De Iraanse regering liet de gijzelaars op 20 januari 1981, een uur na de inauguratie van president Ronald Reagan, vrij. Daarmee kwam na 444 dagen een einde aan hun gevangenschap. De vernedering voor Jimmy Carter was compleet. De mislukking zou het Amerikaanse leger nog jarenlang achtervolgen en sommige van de belangrijkste betrokkenen de rest van hun leven blijven kwellen.

De kritiek

Toen het nieuws bekend werd, vielen critici alles aan, van het plan tot het onderhoud van de helikopters, maar de belangrijkste factoren die bijdroegen aan het mislukken waren de onverwachte stofstorm en het gebrek aan reservehelikopters. Ook op deze punten waren er verzachtende omstandigheden.De Verenigde Staten hadden geen mogelijkheid om meteorologen in de Iraanse woestijn te plaatsen om stof- of zandstormen te voorspellen of ervoor te waarschuwen. De Nimitz kon geen helikopters meer in de hangar meenemen, noch konden er helikopters op het dek worden vervoerd uit angst dat Sovjet-satellieten ze zouden ontdekken en de Iraniërs zouden waarschuwen.

Maar ondanks verzachtende omstandigheden bracht onderzoek door een commissie onder leiding van admiraal Holloway meerdere problemen aan het licht. De belangrijkste kritiekpunten betroffen de ontoereikende selectie en onderhoud van helikopters. De helikopters van de marine waren niet geschikt voor langeafstandsvluchten in de woestijn. Er was onvoldoende training van vliegers voor extreme omstandigheden. Er was volgens de commissie een een ad-hoc planningsteam samengesteld met een onduidelijke commandostructuur en een te grote nadruk op operationele geheimhouding, waardoor externe expertise nauwelijks kon worden ingeroepen. Voorts was er een gebrekkige coördinatie tussen de verschillende krijgsmachtdelen, waardoor risico’s over het hoofd werden gezien. De helikopters van de marine en vliegtuigen van de luchtmacht opereerden volgens verschillende protocollen.

De commissie stelde verder dat de kans op succes groter was geweest bij de beschikbaarheid van meer reservehelikopters, een volledige oefening van alle onderdelen van de missie en betere toegang voor de helikoptervliegers tot weersinformatie en waarschuwingssystemen.

Kolonel Beckwith gaf de helikopterpiloten direct na de missie openlijk de schuld. Hij verdacht hen zelfs van obstructie. Later, in zijn kritiek voor de Senaatscommissie voor Defensie, schreef hij het falen echter toe aan de wet van Murphy en het samenstellen van een ad-hoc organisatie voor zo’n moeilijke missie. “We gingen op pad, zochten wat losse onderdelen, mensen en materieel, brachten ze af en toe bij elkaar en vroegen ze vervolgens een zeer complexe missie uit te voeren,” aldus Beckwith. “De onderdelen functioneerden allemaal, maar ze functioneerden niet per se als een team.”

Lessons learned

Operatie Eagle Claw leverde een aantal belangrijke lessen op. De operatie benadrukte de noodzaak van gezamenlijke planning en training, het zogenaamde “joint opereren”. Dit leidde tot de oprichting van het United States Special Operations Command (USSOCOM) en de bijbehorende luchtmachteenheid, het Air Force Special Operations Command (AFSOC). Defensie had geleerd dat, met name bij operaties van dit type, waarbij personeel afkomstig was van het leger, de marine, de luchtmacht en het korps mariniers, gezamenlijke planning en training cruciaal waren.

Bronnen