De laatste sjah: koning der koningen, middelpunt van het heelal

Keizerrijk Iran

Hoe glorieus het hoogtepunt van de sjah van Iran ook is geweest, zo desastreus was zijn dieptepunt: uitgewezen, verlamd en door kanker verteerd in een rolstoel in ballingschap. Maar zijn eigen leed staat in geen enkele verhouding tot de schade en het verdriet die zijn bewind heeft aangericht. Geldverkwisting, grootsheidswaanzin en gewetenloosheid hebben miljoenen mensen de armoede ingedreven en zelfs de dood ingejaagd. De keizer op de Pauwentroon heeft niet enkel zijn rijk verloren, maar ook twee van zijn kinderen die zich van hun leven beroofd hebben omdat ze niet konden leven met het gewicht van zijn verwoestende nalatenschap.

Een paar weken voor de Iraanse revolutie die de sjah finaal ten val brengt, looft de Amerikaanse president Jimmy Carter hem nog voor zijn ‘stichtend leiderschap’. Op 11 februari 1979 is het definitief afgelopen met de dynastie van de Pahlavi’s, die begonnen is met een militaire staatsgreep van Kozakkenkolonel Reza Khan, de vader van de sjah. Hij stelt de Britten voor om de macht te grijpen. Zij denken aan de olie die het land naar het Westen exporteert en stemmen in met zijn voorstel. Een jonge officier die getuige is van het nieuws, zegt dat de kolonel ‘danste, floot en met zijn vingers knipte van blijdschap’. Met een cavalerie van zeshonderd ruiters rijdt hij de hoofdstad Teheran binnen. Reza Khan zet de premier af, benoemt een nieuwe en stelt zichzelf aan als minister van Oorlog. Hij zet alle opstandige krijgsheren aan de kant en verwerft naast de steun van de Britten ook die van de Amerikanen.

Schaduw van de Almachtige God

Reza Khan is een visionaire hervormer en een paranoïde heerser tegelijk. Tot voor een paar jaar was hij nog de twee meter lange zoon van een soldaat en nu is hij opgeklommen tot monarch van een van de grootste landen van het Midden-Oosten. Vijf jaar na de staatsgreep kroont hij zich tot Reza sjah Pahlavi, koning der koningen, schaduw van de Almachtige God, middelpunt van het heelal. Hij draagt een kroon met twee kilogram diamanten, goud, saffier en parels. Geïnspireerd door de Turkse leider Atatürk verplicht hij zijn volk een achternaam te nemen en westerse kledij te dragen. Hij gaat daarnaast scheldend en slaand door het leven. Ook naar zijn familie.

De sjah zet religieuze leiders aan de kant of wijst ze uit en dringt moslimscholen terug. Hij haalt buitenlandse technici naar het land en bouwt wegen, spoorlijnen, fabrieken, scholen en een universiteit. Zijn zoon Mohammad wijst hij aan als opvolger met de titel ‘Vogel van goed voorteken’. Dat voorteken zal allesbehalve positief zijn.

De jonge Mohammad is de derde van elf kinderen en moet zijn vader aanspreken met ‘Heer’. Hij wordt naar de prestigieuze school Le Rosey in Zwitserland gestuurd, waar ook andere koninklijke kinderen zoals Boudewijn en Bhumibol studeren. Op zijn twintigste wordt hij gekoppeld aan prinses Fawzia, de zus van de Egyptische koning Faroek. Het huwelijk wordt in Caïro gesloten. Na hun huwelijksreis wordt de hele ceremonie nog eens overgedaan in Teheran. Fawzia is opgevoed in de luxe en de verfijning van de Egyptische koninklijke familie. De bekrompenheid en het onbehouwene van het Iraanse hof staan haar tegen. Maar meer nog ergert ze zich aan het pronkerige gedrag van haar man, die in open limousines met zijn maîtresses door de stad rijdt. Na de geboorte van haar dochter Shahnaz scheidt ze voor de Egyptische wet. Officieel ‘omdat het Perzische klimaat schadelijk is voor de gezondheid van de koningin’.

Na met een aantal voorwaarden in te stemmen, kan ze ook in Iran scheiden. Eén daarvan is dat hun dochter aan het Iraanse hof zal worden opgevoed. De sjah toont zich naar de buitenwereld zeer verdrietig over de scheiding, maar zegt dat het de bevriende relaties met Egypte niet zal verstoren. Hij koestert goede banden met de meeste grootmachten: het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Saoedi-Arabië, Turkije en zelfs nazi-Duitsland. Toch wordt in de Tweede Wereldoorlog het noorden van Iran bezet door de Russen en het zuiden door de Britten.

Aan de macht

Mohammad Reza Pahlavi komt op zijn eenentwintigste op de Pauwentroon. Hij is dan nog een zachtaardige en wat verlegen jongen, getraumatiseerd door zijn scheldende en foeterende vader die door de Brits-Russische bezetter in ballingschap naar Johannesburg is gestuurd, omdat hij de geallieerden geen doorgang wil verlenen door de Perzische corridor. Op dat moment is het Iraanse koningschap een constitutionele monarchie met beperkte macht voor de vorst. Bij een eerstvolgende staatsgreep zet zoon Reza zijn concurrent, premier Mohammad Mossadeq, buitenspel.

De flair en de scherpzinnigheid van de jonge sjah spelen in zijn voordeel, evenals de steun die hij krijgt van de CIA en MI5. Bovendien helpt zijn goede relatie met Israël en Saoedi-Arabië. Zij zijn de steunpunten van het Amerikaanse imperialistische beleid in het Midden-Oosten. De nieuwe sjah wordt geholpen door 24.000 Amerikaanse ‘militaire adviseurs’, lees: soldaten. De sjah richt de geheime Iraanse politie Savak op, die tegenstanders martelt en ombrengt. Het Iraanse militaire apparaat is de grootste wapenafnemer van de wereld. De sjah voert de Witte Revolutie door: algemeen stemrecht, ook voor vrouwen, leerplicht en nationalisering van de waterbronnen.

De keizer wil van zijn land een kapitalistisch geavanceerde staat maken, geschoeid op westerse leest. Een kleine elite leeft op grote voet, de rest van de bevolking crepeert van armoede. De sjah is doof en blind voor kritiek. Steeds meer Iraniërs vinden hem een meedogenloze dictator, maar die beeldvorming ontgaat hem. Soraya wordt zijn tweede vrouw. Ze wordt op haar achttiende met een foto geïntroduceerd aan het hof. Zij is de dochter van een Perzische arts en een Duitse. Haar vader wordt na het huwelijk ambassadeur in West-Duitsland. De sjah vindt rust in de liefde die hij met Soraya bedrijft, en ook in het besturen van vliegtuigen. Hopelijk niet tezelfdertijd. Het sprookje zal zeven jaar duren. Er is sprake van echte liefde. Ze willen helemaal niet uit elkaar, maar omdat het gezin kinderloos blijft, moet er een oplossing gevonden worden voor de opvolging. De sjah kondigt de scheiding huilend op radio en televisie aan. Het liedje Je veux pleurer comme Soraya (Ik wil huilen zoals Soraya) wordt een hit.

‘De prinses met de droeve ogen’ verhuist naar Frankrijk en begint daar een niet zo succesvolle carrière als actrice. Ze schrijft ook haar memoires, Autobiography of an Imperial Highness en Het Paleis van de eenzaamheid. Allebei bestsellers. Een jaar na de echtscheiding trouwt Reza voor de derde en laatste keer met de Iraanse Farah Diba, die hij leert kennen in Parijs, waar ze architectuur studeert. Farah is beeldschoon, intelligent en de perfecte kruising tussen twee werelden: Perzisch en westers. In december 1959 treden ze met indrukwekkend vertoon in het huwelijk. Op haar hoofd de kroon met de grootste roze diamant ter wereld, ontworpen door Harry Winston. Ze draagt een jurk van Dior, gemaakt door Yves Saint Laurent. Farah Diba wordt een fenomeen op het wereldtoneel.

Niemand is zo rijk en zo behangen met juwelen. Tien maanden na het huwelijk is ze zwanger van een zoon, waardoor meteen de hele dynastieke kwestie is opgelost. Ze zal ook nog drie andere kinderen krijgen. De keizerlijke familie woont in somptueuze marmeren paleizen, terwijl de bevolking in grote delen van het land omkomt van de honger. In 1967 kroont Reza zichzelf tot shah-in-shah, keizer. Zij wordt shabanou, keizerin. Hij voelt dat zijn positie stevig genoeg is om nog meer macht te verwerven en met zijn vele kinderen is de opvolging geregeld.

Farah probeert voorzichtig liberale veranderingen in zijn oor te fluisteren, maar hij reageert negatief: ‘Ga jij nu ook een revolutionair worden?’ Hij wil absoluut internationaal de allure van een grote oude beschaving uitdragen, maar in de hoofdstad valt de stroom constant uit en kan de watervoorziening niet gegarandeerd worden. ‘Het enige wat er mis is,’ betoogt hij, ‘is dat de economie te snel groeit.’ Maar het volk mist materiële vooruitgang, zelfbeschikking en rechtvaardigheid. De keizer op de Pauwentroon voelt zich beschermd door God en de voorzienigheid. ‘Al wie mij bekampt, verliest’, zegt hij. ‘Kijk naar Kennedy, Nasser en Chroesjtsjov.’ Zijn volgende project is de viering van 2500 jaar Perzië. ‘Een grote Iraanse renaissance’, noemt Farah het bewind van haar man in haar dagboeken.

De voorbereiding voor de feestelijkheden duren een jaar. Op de resten van het oude Persepolis moet een feeërieke feeststad komen in de sfeer van 1001 nacht. Groene parken, spetterende fonteinen, exotische vogels.

De feestarchitect is het Franse Maison Jansen. Er komt een golfbaan, 5000 cipressen, 50.000 anjers en petunia’s en 50.000 zangvogels uit Europa. Drie dagen voor het evenement zijn alle vogels dood, omdat ze niet tegen het grote temperatuurverschil kunnen in de woestijn: overdag +40 °C, ’s nachts -5 °C. Er wordt een nieuwe snelweg van 1000 kilometer aangelegd van Teheran naar Persepolis. Restaurant Maxim’s uit Parijs doet de catering, drie dagen lang: 2700 kilogram rund, lam en varken, 1200 kilogram gevogelte en 150 kilogram kaviaar, het enige product dat uit Iran zelf komt. Alle andere voeding wordt uit Parijs aangevlogen. Voor de 600 gasten worden 205 nieuwe Mercedes-limousines klaargezet om hen van de luchthaven naar Persepolis te brengen. De viering draagt een prijskaartje van 650 miljoen dollar.

Voor de keizer die leeft van de buitenlandse bevestiging is het een harde dobber dat noch de president van de Verenigde Staten, Richard Nixon, komt, noch de Franse president, Georges Pompidou, noch de Britse koningin, Elizabeth II. Maar er zijn wel negen andere koningen, vijf koninginnen, zestien presidenten, negen sjeiks, twee sultans en dertien prinsen. Het Belgische vorstenpaar Boudewijn en Fabiola eet uit porseleinen borden van Limoges aan 70 meter lange tafels en drinkt Dom Pérignon. Probleem: er is maar één koffiemachine voor de zeshonderd gasten, die maar twee kopjes tegelijk kan schenken. De hoge genodigden hebben niet door dat ze Nescafé uit grote bidons geserveerd krijgen.

In het buitenland is er groot Iraans protest. Op het consulaat van San Francisco wordt een bom gegooid. Farah heeft het later in haar memoires over ‘dat afschuwelijke feest’, maar de sjah vindt:

Moet ik staatshoofden dan broodjes en radijzen serveren?

Andere kritische vragen worden ook gesteld: ‘Welke monarchie draagt Lanvin en eet bij Maxim’s, terwijl het volk niet naar school kan en crepeert?’ Uit Irak reageert de verbannen geestelijke leider ayatollah Khomeini woest tegen het duivelse feest. Hij noemt de sjah ‘een Amerikaans serpent waarvan de kop moet worden verbrijzeld met een steen’. Khomeini en zijn sjiitische medestanders willen de terugkeer van de zuivere islam, ontdaan van alle westerse invloed. De sjah zegt:

Niemand kan mij omverwerpen. Ik heb een leger van zevenhonderdduizend man, ik heb het volk achter mij en alle arbeiders.

De CIA meldt op dat moment in een officieel overheidsrapport dat ‘het land bestuurd wordt door een stabiele dynastie die nog jaren sterk in het zadel zal zitten’.

Een langdurige vakantie

Vier maanden later moet de sjah noodgedwongen vertrekken. Miljoenen Iraniërs komen in Teheran op straat tegen ongelijkheid, onderdrukking en onrechtvaardigheid. Studenten, scholieren, communisten en intellectuelen. Eerst vragen ze het recht op vrije meningsuiting en de vrijlating van politieke gevangenen, maar al snel klinkt het: ‘Dood aan de sjah!’ Op 7 september 1978 betogen twee miljoen mensen in de straten van Teheran. De sjah kondigt de staat van beleg af. Er vallen tweeduizend doden. Het Westen haakt af en ook de soldaten beginnen te muiten. Ook de Amerikaanse president Jimmy Carter schort zijn steun op. De volgelingen van Khomeini zweren vanuit hun ballingschap de westerse belangen te zullen blijven verdedigen. De sjah en zijn gezin vullen op 16 september 1979 een zakje met Iraanse grond en verlaten het land voor ‘een langdurige vakantie’. Voor de sjah aan boord van zijn vliegtuig stapt, valt een jonge officier voor hem neer op de grond en kust zijn hand.

Het keizerlijke gezin reist naar Egypte. Het is het enige land dat hen asiel wil verlenen. In Iran breekt een explosie van vreugde uit na hun vertrek. Auto’s rijden toeterend door de straten, mensen lopen dansend over de trottoirs, standbeelden van de keizer worden neergehaald. Khomeini komt triomfantelijk als overwinnaar terug. Zes miljoen mensen vullen de straten van Teheran om te vieren. Op een bepaald moment moet Khomeini zelfs ontzet worden door een helikopter om uit de massa weg te raken. Aan de telefoon vraagt iemand hem om de executie van de premier van de sjah uit te stellen. Khomeini loopt weg van de telefoon, lost een schot, komt terug aan de lijn en zegt: ‘Sorry, het vonnis is al uitgevoerd.’ De geestelijke leider gaat er uiteindelijk prat op vijfhonderd mensen uit de omgeving van de sjah te hebben omgebracht.

Op 11 februari 1979 wordt de Fundamentalistische Islamitische Republiek gesticht. De ene dictator gaat, de andere komt. Vrouwen moeten sluiers dragen en zich voegen naar aangescherpte islamregels. Zestigduizend leraren worden weggezuiverd, honderdduizenden arbeiders worden opgesloten of vermoord. De Communistische Partij die Khomeini heeft verwelkomd, wordt verboden. In het najaar van 1979 gaat de sjah naar de Cornell University NY voor een behandeling tegen zijn lymfeklierkanker. Iran start de ‘Dood aan Amerika’-campagne. Vierhonderd studenten bezetten de Amerikaanse ambassade en gijzelen zesenzestig Amerikanen. De opperste leider Khomeini maakt van de situatie gebruik om zich als ‘heilige vorst’ boven de gekozen president en het parlement uit te tillen. De koning der koningen eindigt na omzwervingen in een rolstoel, in Caïro. Het enige wat hem nog interesseert, is goed nieuws uit Iran. Maar dat komt er niet. Hij overlijdt op 27 juli 1980. De Egyptische president Sadat laat zijn weduwe Farah toe om in het paleis in Caïro te blijven, maar na de moordaanslag op Sadat, trekt ze met haar gezin naar de Verenigde Staten, waar president Ronald Reagan haar warm welkom heet.

In 2001 berooft haar dochter Leila zich in een hotel in Londen van het leven met een overdosis slaappillen. Ook haar zoon Ali maakt zich in Boston van kant met een kogel door het hoofd. Farah wordt door alle koninklijke huizen behandeld alsof er niets veranderd is. Ze is aanwezig bij het huwelijk van de Deense kroonprins en ook bij het huwelijk van Albert van Monaco. Haar oudste zoon Reza is hoofd van de Iraanse regering in ballingschap. Hij doet nog een poging tot staatsgreep met de steun van de Verenigde Staten en Israël, maar die twee landen trekken zich op het laatste moment terug. Als hoofd van de Nationale Raad voor Iran wacht hij in Parijs tot hij geroepen wordt. De oproep is nog niet gekomen. De met bladgoud bezette Pauwentroon wordt bewaard in een museum in Teheran. De pauw is het symbool van onsterfelijkheid, een zeer wrang teken voor een troon waaronder zovelen geleden hebben en zovelen gestorven zijn.