Riese: het laatste megalomane en geheimzinnige naziproject

Verspreid over het Zuid-Poolse Uilengebergte zijn nog overal restanten en ruïnes te zien van Riese: de codenaam van een van de meest geheime en groteske naziprojecten. Was het Hitlers laatste sinistere poging om het Derde Rijk van de ondergang te redden?

In september 2015, zeventig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog kopt de Volkskrant: ‘Goudkoorts in Polen om nazitrein’. Opeens is een ingeslapen provinciestadje in Zuid-Polen wereldnieuws. Een na de Tweede Wereldoorlog vermiste trein vol met nazigoud zou gevonden zijn in een tunnel bij Wałbrzych in Neder-Silezië, dat tot 1945 Duits grondgebied was. De trein wordt niet gevonden, maar alle media-aandacht zorgt wel voor een toenemende belangstelling voor deze vergeten regio vol mysterieuze verhalen. Verhalen over verborgen nazischatten en ondergrondse complexen voor nazi-ufo’s en andere geheime wapens.

Het artikel in de Volkskrant vat kort samen waarom het de gedroomde locatie is voor een verborgen goudtrein en andere nazigeheimen.

Tijdens de oorlog werd er onder leiding van Albert Speer aan een ondergrondse stad gebouwd, misschien met de bedoeling een of ander geheim wapen te ontwikkelen. Het hele Riese-complex (Reus) zou over 200 kilometer aan tunnels beschikken, maar niemand weet het precies, want de meeste zijn ontoegankelijk.¹

Reusachtig betonverbruik

In zijn Erinnerungen (1969) schrijft Albert Speer, Hitlers vertrouweling, architect en vanaf 1942 rijksminister van Bewapening en Munitie, over deze onderneming: “Alleen Riese verbruikte al meer beton dan er in 1944 aan de gehele bevolking voor schuilkelders kon worden toegewezen.” Dat het hier niet gaat om een kleinigheid mag blijken uit enkele cijfers die hij koppelt aan dit bunkercomplex van 150 miljoen Reichsmark.

Voor dit laatste bouwproject was […] 257.000 m³ gewapend beton (inclusief kleine hoeveelheden metselwerk), 213.000 m³ aan gangenstelsels, 58 km wegenbouw met zes bruggen en 100 km aan pijpleidingen nodig.

Startpunt van het geheime bouwproject Sonderbauvorhaben S VII, (vaak kortweg Riese genoemd) is 15 september 1943. Speer heeft dan een overleg in Oost-Polen met de leider van Organisation Todt, Franz Xaver Dorsch en de beoogde hoofduitvoerder Leo Müller. Een paar kilometer verderop gelegen is het hoofdkwartier Wolfschanze, waar Hitler dezelfde dag Benito Mussolini op bezoek heeft. De afgezette Italiaanse dictator is enkele dagen eerder door Duitse paratroepen bevrijd uit het berghotel Campo Imperatore, waar hij gevangen zat.

Deze geslaagde bevrijdingsactie neemt niet weg dat de oorlogssituatie voor Hitlers Derde Rijk snel verslechtert in 1943. De geallieerden rukken op in Zuid-Italië en Mussolini beschikt nog maar over een klein leger dat hem trouw is gebleven. Ook aan het oostfront hebben de Duitse troepen veel terrein prijs moeten geven na de zware nederlaag in Stalingrad en de grootste tankslag van de oorlog, bij Koersk. Grote zorgen zijn er verder over de luchtverdediging van het Duitsland tegen de losgebarsten Bombenkrieg, die de Duitse industrie en steden teistert. In het voorjaar zorgen grootschalige geallieerde bombardementen op het Ruhrgebied voor een tijdelijke daling van de wapen- en staalproductie van 10 tot 20 procent. De grootste klap is de vuurstorm die de een-na-grootste Duitse stad, Hamburg, eind juli voor de helft in de as legt.

Luftschutzkeller Silezië

Omdat de precaire situatie aan het front en het gevaar vanuit de lucht op termijn ook een mogelijke bedreiging vormt voor zijn Führerhauptquartier Wolfschanze, geeft Hitler de opdracht voor de bouw van een veiliger, ondergronds alternatief. Gezien de omstandigheden van dat moment is de keuze voor Neder-Silezië meer dan logisch. Silezië is sinds het ontstaan van het Duitse Keizerrijk in 1871 uitgegroeid tot het belangrijkste industriegebied na het Ruhrgebied. In 1943 is het bovendien nog buiten bereik van de geallieerde bommenwerpers. Dat verandert als de geallieerden eind 1943 belangrijke Italiaanse vliegvelden in handen krijgen. Toch blijft Silezië en zijn hoofdstad Breslau (het huidige Wrocław) in de volksmond nog lang de reputatie houden van Luftschutzkeller des Reiches. Pas in juli 1944 beginnen de eerste grootschalige bombardementen op de synthetische oliefabrieken van Gleiwitz (Gliwice). Breslau blijft zelfs tot oktober buiten schot.

November 1943 starten de bouwwerkzaamheden in het Uilengebergte (Góry Sowie), een bergkam langs de huidige Pools-Tsjechische grens met hoogtes tot 1.000 meter. Het rustige bosrijke berggebied, bestaande uit keihard en dus bomvrije gneisgesteente, ligt strategisch tussen Breslau en de industriegebieden van Gleiwitz en Kattowitz (Katowice).

Uitgangspunt van het nieuwe Führerhauptquartier is het imposante kasteel van Fürstenstein (Książ) bij de kolenindustriestad Waldenburg (Wałbrzych). Direct onder het kasteel en in de omgeving moeten niet alleen ondergrondse werk- en woonkwartieren uitgegraven worden voor Hitler, maar ook voor Speers Ministerie van Bewapening, de SS en de staven van krijgsmachtdelen van de Wehrmacht, met name het leger en de Luftwaffe. Naar schatting zou het Riese-complex onderdak moeten bieden aan 20.000 mensen.

Führerhauptquartier (én wapenfabriek?)

In het voorjaar van 1944 volgen maatregelen die de bouw moeten versnellen en het project uitbreiden met beoogde installaties voor de wapenindustrie. Hitler besluit dat de SS verantwoordelijk wordt voor de aanvoer van voldoende arbeidskrachten vanuit de concentratiekampen en draagt het hele project Riese over aan de militaire bouweenheid Organisation Todt. Deze combinatie heeft zich immers al bewezen als een effectieve tandem.

In de laatste maanden van 1943 hebben zij de verplaatsing van de productie van de V2-raketten naar de door slavenarbeid in recordtijd uitgegraven tunnels van Mittelbau-Dora (in de zuidelijke Harz) mogelijk gemaakt. Hoogste baas is de meedogenloze SS’er Hans Kammler, die eerder verantwoordelijk was voor alle grote bouwprojecten in Auschwitz, inclusief de gaskamers. Nadat hij in Mittelbau-Dora duizenden, voornamelijk Joodse dwangarbeiders letterlijk dood heeft laten werken, organiseert hij ook een Arbeitslager Riese: een aantal subkampen van Gross-Rosen – een concentratiekamp in de buurt van Waldenburg.

Vanwege Kammlers grote betrokkenheid bij het V2-programma en later het eerste door straalmotoren aangedreven vliegtuig, de Messerschmitt Me 262, wordt vaak aangenomen dat Riese ook een rol zou gaan spelen in de productie van deze wapensystemen, maar zeker is dat niet. Kammler is spoorloos verdwenen in mei 1945, net als de meeste documenten. Mogelijk had Riese, naast Hitlers ultieme hoofdkwartier, het belangrijkste zenuwcentrum moeten worden van een grotendeels ondergronds defensienetwerk van verspreide fabrieken en installaties. Het gedroomde doel was een bomvrije productie van wapens en (synthetische) brandstof.

Na de landingen in Normandië van 6 juni (D-Day) begint voor Hitler de tijd te dringen. Hij laat Speer weten dat de bunkers onder kasteel Fürstenstein bij voorkeur op 1 november 1944 klaar moeten zijn en waarschijnlijk daarom “de inrichting van de bunkers op de meest eenvoudige wijze wenst”. De mislukte aanslag op zijn leven in Wolfschanze op 20 juli zal voor Hitler de urgentie van Riese alleen maar versterkt hebben. Desondanks kan Speer hem niet meer beloven dan de werk- en woonruimtes uiterlijk in augustus 1945 op te leveren.

AL Riese-overlever Abraham Kajzer

Na de reorganisatie werken eind 1944 ruim 2.000 man van Todt en ongeveer 20.000 dwangarbeiders op zeven locaties in een gebied van 35 km² aan Riese – ondergronds en bovengronds. Het zijn grotendeels Joden die het zwaarste werk doen. Een van hen, Abraham Kajzer, overleeft het ternauwernood. Zijn ervaringen in verschillende werkkampen zijn na de oorlog in 1962 voor het eerst uitgegeven als Za drutami śmierci (Achter de draden van de dood). Het boek geldt als een onmisbare bron van informatie voor Riese-onderzoekers.

Kajzer komt oorspronkelijk uit Łódź en arriveert in augustus 1944 via Gross-Rosen in het werkkamp Kaltwasser (Zimna), waar hij wordt geregistreerd als nummer 18370. Kajzer, die uiteindelijk acht Riese-werkkampen zal doorlopen, begint zijn zware werk op de Ramenberg (Soboń), waar hij de grond moet egaliseren.

Het bos lijkt mysterieus voor ons. In de verte horen we explosies, als artilleriegranaten, en wat doffe, ondergrondse trillingen. Voor ons, op zo’n 300 meter afstand, zien we barakken die gecamoufleerd zijn in het bos. […]. Smalspoorlijnen rijden de hele dag door en vervoeren zand, grind, steenslag uit de steengroeven, bakstenen, cement en buizen. De spoorwegen onderhouden ook de verbindingen tussen de bouwplaatsen die verspreid over de bergen liggen.

In de winter moet hij in de ijzige kou (bij temperaturen van soms min twintig) bevroren zand loshakken of de hele nacht munitiekisten lossen van treinwagons. In het grootste kamp Wolfsberg (Włodarz) zijn er, zo schrijft hij…

…meer dan zesduizend van ons: Poolse, Tsjechische, Griekse, Italiaanse, Duitse en Hongaarse Joden. Er zijn maar liefst 38 bedrijven die onze dwangarbeid gebruiken. Sommige groepen werken in de tunnels voor het bedrijf Stohl. Deze mensen hebben het het beste. Ze werken acht uur per dag en krijgen elke twee weken een extra kilo brood […]. De Baustelle is hier enorm, zo’n drie kilometer van het kamp. De hele weg is bedekt met kniehoge sneeuw.

Niet alleen het sjouw- en hakwerk zijn slopend, maar ook de voortdurende mishandelingen:

Een constante stroom van klappen regende neer op onze hoofden en schouders, en een ware Siberische wind geselde onze lichamen.

Vele gevangenen bezwijken door uitputting, honger en ziekte, terwijl Riese en andere bunkerbouwprojecten, zoals bij Hitlers buitenverblijf Berghof bij Berchtesgaden en de bouw van een enorme fabriek voor Me 262 vliegtuigen, schreeuwen om arbeiders. Kajzer vangt op een gegeven moment een gesprek op waarin een arts zich verbaast over de relatief lage sterftecijfers in het kamp. De gevangenen moeten namelijk zien te overleven op 200 tot 300 calorieën per dag, in plaats van de benodigde 1600-1800. De Lagerführer verzekert de arts dat het nu ‘veel beter gaat’.

Twee weken geleden hadden we maar dertig lijken per week, en nu zijn het er meer dan zestig. Maar goed, u hoeft zich geen zorgen te maken, want we zullen langzaam maar zeker een einde maken aan dit ‘pension’!

Dit cynische gesprek maakt duidelijk dat voor de SS Vernichting durch Arbeit een doel op zich is en blijft. Een derde van de Joodse slavenarbeiders (ongeveer 5.000) zal de kampen en bouwplaatsen van Riese niet overleven.

Megalomane verbeelding

Deze vernietiging door arbeid, maar ook van arbeid, verklaart deels waarom Riese qua geplande dagtaken (ruim zes miljoen) eind 1944 alleen op papier voor 55 procent af is. In mei 1945 zijn de bovengrondse werken hooguit voor de helft voltooid en ondergronds zelfs waarschijnlijk maar voor 20 procent. Het toont vooral ook hoe de megalomane verbeelding en valse hoop (Wunderwaffen) van Hitler en zijn nazitop hen blind maakten voor de werkelijkheid. Dat de oorlog eigenlijk al verloren is als Riese in gang wordt gezet.

De even reusachtige als irreële ambitie blijkt uit het beoogde gebruiksoppervlak van liefst 194.232 vierkante meter (waarvan een vijfde ondergronds). Dat staat gelijk aan een woonwijk van 1.618 rijtjeshuizen met een woonoppervlak van 120 vierkante meter. Om een beeld te geven: van de geplande kubieke meters beton had een zestien meter hoge muur met een lengte van 3,5 kilometer gebouwd kunnen worden. Alleen al vanwege de hardheid van het gneisgesteente en de complexe ondergrondse aanleg van ventilatie-, elektriciteits- en verwarmingssystemen had het hele complex, zelfs in vredestijd, hoogstwaarschijnlijk pas in 1950 gebruiksklaar kunnen zijn.

Na afloop van de oorlog hebben Albert Speer en Hitlers adjudant bij de Luftwaffe, Nicolaus von Below, dan ook kritiek op de haalbaarheid en prioriteit van Riese. Von Below zegt daarover in zijn in 1980 gepubliceerde herinneringen Als Hitlers Adjutant 1937-1945:

Ik bezocht dit project gedurende dat jaar twee keer en kreeg door de omvang van de onderneming de indruk dat het nooit voltooid zou worden. Ik vroeg Speer of het niet mogelijk zou zijn Hitler te beïnvloeden om het te laten stopzetten, maar Speer zei dat dit onmogelijk zou zijn. De werkzaamheden strekten zich tot ver in de toekomst uit en vereisten enorme hoeveelheden cement en staal, die elders dringend nodig waren.

Na de overgave van Breslau (6 mei 1945) nemen Sovjet-troepen het gebied van Riese op 8 en 9 mei in. Abraham Kajzer ontsnapt aan de dood door begin april uit het kamp Dörnau te ontsnappen. De laatste weken van de oorlog houdt hij zich schuil in een aardappelkist op een boerderij in de buurt van het kamp. De vrouw die hem daarbij helpt is een vluchteling uit Breslau.

Waas van geheimzinnigheid

Na de Duitse capitulatie wordt het complex door Russische troepen grotendeels ontmanteld en worden machines, apparatuur en rails naar de Sovjet-Unie overgebracht. De ongebruikte cement- en staalvoorraden worden benut voor wederopbouw in Polen zelf.

Sinds 1945 zijn de restanten van Riese omgeven met een waas van geheimzinnigheid, wat gevoed wordt door de ingrijpende veranderingen in de regio. Na de Tweede Wereldoorlog wordt Neder-Silezië volledig aan Polen toegewezen en wordt vrijwel de gehele vooroorlogse Duitstalige bevolking van ongeveer drie miljoen mensen naar het westen verdreven. De nieuwe bewoners hebben op hun beurt huis en haard moeten achterlaten in de oostelijke gebieden die Polen heeft moeten afstaan aan de Sovjet-Unie.

Deze Poolse nieuwkomers zijn totaal onbekend met gebied, wat allerlei speculaties voedt over verborgen schatten en het doel van al die tunnels en overblijfselen van Riese in de bergen. De zichtbare militaire activiteit en sommige verboden zones versterken het mysterieuze karakter van het gebied. Omdat Moskou zelf ook alle informatie over Riese geheim houdt, stuurt de Poolse overheid verschillende expedities (eind jaren veertig en begin jaren zestig) het tunnelcomplex in om het in kaart te brengen. Hoewel dit buiten de Poolse pers wordt gehouden, zijn er wel al verhalen in de kranten verschenen over Riese als Führer-hoofdkwartier, maar ook als V2-fabriek of een mogelijk nucleaire reactor.

Het zaadje voor die laatste theorie is gepland door de militaire ingenieur Anthon Dalmus, een opportunist die na de oorlog zijn diensten aanbiedt aan de Sovjets en de Poolse overheid. Als betrokkene bij de energievoorziening van Riese hint hij op geheime tunnels en suggereert hij dat de enorme elektrische installaties wijzen op grotere plannen, zoals uraniumverrijking. Bij verschillende onderzoeken in de tunnels wordt geen spoor gevonden van nucleaire activiteit. Toch zal dit verhaal later uitgroeien tot de bizarre theorie dat de nazi’s niet alleen bezig waren met het ontwikkelen van een atoombom (wat mislukte), maar in Riese experimenteerden met ufo’s en zelfs tijdreizen.

Die Glocke en nazi-ufo’s

Na het einde van de Koude Oorlog komt er veel informatie vrij uit de Russische archieven, maar blijft Riese een raadsel dat nog lange tijd vooral Poolse explorers en schatzoekers trekt. Eind jaren negentig trekt de belangstelling verder aan als enkele tunnels publiek toegankelijk worden gemaakt. Deze mogelijke toeristische impuls komt de streek van het Uilengebergte goed uit in een periode waarin de mijnen van Wałbrzych worden gesloten. Wat dan ook helpt zijn spectaculaire verhalen als publiekstrekkers, vooral die over nazischatten en geheime wapens.

Rond het jaar 2000 verschijnen boeken van de Pool Igor Witkowski en vervolgens van de Britse luchtvaartjournalist Nick Cook, over nazi-experimenten met antizwaartekracht en vliegende schotels. Witkowski baseert zijn informatie op geheime verhoren van een SS-officier die hij zou hebben ingezien. Daarin is sprake van het apparaat Die Glocke: twee tegen elkaar in draaiende cilinders gevuld met een paarsachtig, vloeibaar metaal genaamd Xerum-525. Dit zou een zwaartekrachtveld opwekken dat het ombuigen van ruimte-tijd mogelijk maakt.

Deze volgens de huidige wetenschappelijke inzichten pure sciencefiction is vermoedelijk geïnspireerd op echte nazi-experimenten met nieuwe soorten vliegtoestellen. Sommige hebben echt gevlogen, zoals de Me 262, de Me 163 (in feite een bemande vliegende bom) en de Ho 229: een soort vliegende vleugel met straalmotoren. Andere berusten op dubieuze documenten of getuigenissen, zoals de vliegende schijf V7 en de Haunebu nazi-ufo. In 2018 haalde Revell een schaalmodel van een Haunebu II uit de handel wegens desinformatie.²

Op een van de Riese-locaties staat nog steeds een constructie – lokaal bekend als muchołapka (‘de vliegenvanger’), maar eerder associaties met Stonehenge oproepend – die volgens sommigen diende als testplatform om Die Glocke onder controle te houden. Dit soort verhalen spreken meer tot de verbeelding dan de nuchtere vaststelling dat het niet meer is dan het geraamte van een koeltoren.

Bezoek aan Osówka

Zelfs ontdaan van alle mythen is een bezoek aan de tunnels van Riese een indrukwekkende ervaring. Dat ontdekt ook de Amerikaanse schrijver Menachem Kaiser als hij rond 2015 in Polen is om een huis van zijn Joodse familie weer in familiebezit te krijgen. Hierbij komt hij in contact met de community van Riese-explorers en ontdekt zo bij toeval dat hij verre familie is van Abraham Kajzer. Met deze groep verkent hij ‘illegaal’ een van de donkere, bedompte en half ondergelopen tunnels van Soboń (Ramenberg). Vervolgens brengt hij een bezoek aan het publiek toegankelijke complex Osówka (Säuferhöhen).

Het complex was verbijsterend, maar op een andere manier dan Soboń. Wat in Soboń de verbeelding op hol jaagt is het mysterie, het ongewone; in Osówka is het de ambitie.

De grauwe gangen, kamers en enorme ‘hallen’ van acht meter hoog en vijftig meter lang roepen bij hem naast verbazing “een soort zwaarmoedig ontzag op” voor waartoe de nazi’s in staat waren. “In die zin is het demonisch.”

Verbazingwekkend zijn ook de vele zichtbare, soms half overwoekerde restanten in de bossen boven de tunnels: betonnen geraamtes van allerlei constructies, gebouwen en bunkers, puin en versteende zakken cement. Boven Osówka is ook een enorme ventilatieschacht van 48 meter diep waar in 2023 alleen maar een rood-wit waarschuwingshekje omheen stond. Ook hier blijft de vraag waarvoor de vlakbij gelegen, met buizen verbonden, andere cilindervormige putten dienden. Waren het bijvoorbeeld lanceerbuizen voor raketten of gewoon opslagsilo’s voor brandstof?

Naast dit soort lastig te duiden constructies zijn er in het berglandschap nog allerlei mogelijke aanwijzingen te vinden voor opgeblazen of verborgen tunnelingangen. Dat maakt Riese tot een fascinerende, onuitputtelijke bron van verhalen en (complot)theorieën over verborgen goudtreinen en geheime wapens in nog te ontdekken ondergrondse ruimtes.

Riese in de populaire cultuur

Als inspiratie voor scifi-schrijvers en filmmakers is Riese indirect te herkennen in de geheime ondergrondse bases van opperschurk Blofeld in James Bond-films als You only live twice (1967) en Moonraker (1979). Meer recente verwijzingen zie je in de tv-serie The Man in the High Castle (2015-2019) en vooral de Iron Sky-films (2012, 2019), waarin nazi-ufo’s en antizwaartekracht een belangrijke rol spelen. Ook verschillende games kunnen gelinkt worden aan Riese, zoals Wolfenstein: The New Order (2014), Sniper Elite 4 & 5 (2017, 2022) en de monsterhit Call of Duty: Zombies, in de map Der Riese (2009).

De zeven tunnelcomplexen van Riese

Complex (Pools)	Duitse naam	Oppervlakte (m²)	Toegankelijkheid 2026
Włodarz	Wolfsberg	ca. 10.700	Open (grootste complex, boottochten mogelijk)
Osówka	Säuferhöhen	ca. 6.700	Open (meest complete complex)
Książ	Fürstenstein	ca. 3.200	Open (tunnels onder het kasteel)
Rzeczka	Dorfbach	ca. 2.500	Open (Museum Walim, drie hoofdtunnels)
Gontowa	Schalasterberg	ca. 2.000	Gesloten (gevaarlijk, ingangen opgeblazen)
Soboń	Ramenberg	ca. 1.100	Beperkt (onveilig, officieel niet toegankelijk)
Jugowice Górne	Hausdorf	ca. 500	Gesloten (privéterrein, beperkt onderzoek)

De Muchołapka (Henge) constructie bij Ludwikowice Kłodzkie, is eveneens toegankelijk met op het terrein twee kleine musea.

De dertien Joodse Arbeitslager van Riese

Abraham Kajzer doorliep acht van de dertien AL Riese-kampen. Tussen haakjes de volgorde van verblijf.

Duitse naam	Poolse naam / locatie	Aantal gevangenen (indicatie)
AL Dörnhau (7, 9)	Kolce	ca. 500–1.000 (incl. ziekenafdeling/Zentralrevier)
AL Erlenbusch (8)	Olszyniec	ca. 500–800
AL Falkenberg	Sowina (bij Sokolec)	ca. 1.000–1.500
AL Fürstenstein	Książ (bij Wałbrzych)	ca. 700–1.000
AL Kaltwasser (1)	Zimna Woda (bij Głuszyca)	ca. 1.500–2.000
AL Lärche (4)	Soboń	ca. 500–700
AL Märzbachtal	Potok Marcowy Duży	ca. 800–1.000
AL Säuferwasser	Osówka (bij Głuszyca)	ca. 1.000–1.500
AL Schotterwerk (6)	Głuszyca Górna	ca. 500–800
AL Tannhausen (2)	Jedlinka	ca. 400–700
AL Wolfsberg (5)	Włodarz	ca. 2.500–3.000
AL Wüstegiersdorf (3)	Głuszyca	ca. 800–1.200
AL Wüstewaltersdorf	Walim	ca. 500–1.000

Noten en bronnen