Over de geschiedenis van PSV tijdens de Tweede Wereldoorlog was amper iets bekend. Joris Kaper bewijst met zijn boek met de gelijknamige titel dat de Eindhovense voetbalclub tijdens de oorlogsjaren nochtans bewogen tijden kende.
Terra incognita
PSV (voluit: Philips Sport Vereniging) Eindhoven is al decennia een absolute grootmacht van het Nederlandse voetbal. Het is op dit moment de regerende landskampioen. Over de geschiedenis van de club is al heel wat geschreven. Maar er blijven lacunes. Journalist en clubsupporter Joris Kaper was het opgevallen dat de oorlogsjaren van PSV nog steeds terra incognita waren. “Wist je niet beter, dan was het alsof de oorlog nooit bestaan heeft.” (p. 7) Daarom deed hij er zelf onderzoek naar.
De verklaring ligt voor de hand. Sportief was deze periode voor de Eindhovense club erg bescheiden. Op geen enkel moment was ze in de running voor de landstitel. De laatste keer had ze die gewonnen in 1935, de volgende keer in 1951. Pas tijdens de jaren zeventig zou PSV definitief uitgroeien tot een echte topclub.
Duitse inval
PSV tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft in het algemeen een chronologische opbouw en behandelt heel uiteenlopende aspecten van de oorlog en zijn gevolgen. De eerste hoofdstukken handelen over de opmaat naar de oorlog en de Duitse inval. Vele spelers waren gemobiliseerd en in 1939-1940 werd enkel een noodcompetitie afgewerkt.
De competitie verliep toen overigens heel anders dan tegenwoordig. De clubs waren ingedeeld in regionale liga’s. De winnaars ervan speelden tegen elkaar om de landstitel. Europees voetbal bestond nog niet, de KNVB-beker wel.
PSV speelt vandaag nog steeds op de plaats waar het in 1913 allemaal begon. In 1941-1942 werd een grondige verbouwing van het thuishonk afgerond. Philips Sportpark heette voor het eerst even Philips Stadion. Toen lag er trouwens nog een sintelbaan rond het voetbalveld. De Duitsers vorderden het fraaie sportpark geregeld voor eigen gebruik.
De gruwelen van de oorlog
De Holocaust trof ook PSV. Vanaf 1 november 1941 mochten Joden geen lid zijn van een voetbalclub. Minstens één Joodse speler van PSV werd verplicht uitgeschreven: jeugdspeler Mör Klein. Hij werd samen met zijn hele familie vermoord in Auschwitz. Voor hun huis in de Binnenwiertzstraat herinneren struikelstenen daar blijvend aan. Verschillende andere Joodse leden van PSV overleefden de oorlog eveneens niet. In totaal zijn vijf Joodse PSV-leden vermoord.
Er vielen nog meer slachtoffers. Geregeld waren de strategisch belangrijke Philipsfabrieken in de Eindhovense binnenstad tijdens de bezetting het doelwit van een geallieerd bombardement. Verschillende PSV-leden of een lid van hun familie kwamen daarbij om het leven.
Op 27 februari 1944 vond een razzia naar werkweigeraars plaats in het Philips Sportpark tijdens de derby van PSV met de Tilburgse ploeg LONGA. Het werd een flop. De razzia leverde de Duitsers niets op. Wel brengen enkele foto’s het hele gebeuren op een unieke manier in beeld.
Verzet en collaboratie
Heel wat hoofdstukken in het boek draaien rond de thema’s verzet en collaboratie. Philips werd onder Duits bestuur gesteld. PSV-fan nummer één, directeur Frits Philips, werd in 1943 gearresteerd en zat een aantal maanden gevangen als gijzelaar. Hij wist trouwens dat verschillende werknemers betrokken waren bij het verzet. PSV-lid en Philipswerknemer Laman Trip was dan weer een leidinggevende bij het Philips-Kommando in Kamp Vught. Deze werkplaats van Philips produceerde onder meer radiobuizen, scheerapparaten en knijpkatten.
Een aantal PSV’ers speelden een grote rol in het verzet in Zuid-Nederland. Tweede voorzitter Arie Voorwinde was tegelijk de bankier van het verzet. Een aantal andere individuele gevallen worden eveneens belicht. PSV-atleet en Philips-bedrijfsjurist Jaap Banning werd als verzetsman bijvoorbeeld opgepakt en overleed in november 1944 in een concentratiekamp. Theo Tromp overleefde wel en werd na de oorlog minister.
Oud-speler Ad Van Eerd speelde een heel bijzondere rol. Hij werd in 1929 de eerste aanvoerder van PSV die de landstitel veroverde. In 1936 verliet hij de club om trainer te worden. Tijdens de oorlog was hij lid van de partizanen. Ook verleende hij hulp aan de Joodse familie Troostwijk uit Zwolle. In 1972 werd hij daarom in Israël geëerd als Rechtvaardige onder de volken. In 2024 bleek zijn graf in vervallen staat te verkeren. PSV-fans brachten geld bij elkaar om de concessie te verlengen en het grafmonument te renoveren.
Een kort hoofdstuk handelt over de collaboratie. Twee PSV’ers kwam voor op een lijst over ‘Ontrouw en Zuivering’. Twee leden van de club waren in Duitse krijgsdienst. Oostenrijker en internationaal Franz ‘Bimbo’ Binder was Wehrmachtsoldaat en van 1960 tot 1962 trainer van PSV.
De bevrijding en zijn nasleep
Op 18 september 1944 was Eindhoven na meer dan vier lange jaren eindelijk een bevrijde stad. Een dag later werd ze alsnog getroffen door een bombardement. Verschillende PSV-leden lieten alsnog het leven. In oktober verscheen De PSV’er opnieuw. Korte tijd later werd er weer gevoetbald. In 1945 hervatte het competitievoetbal.
Sinds 1953 hing er aan de hoofdtribune van het stadion een herdenkingsplaquette waarop evenwel geen namen stonden. Deze verdween echter met de grootscheepse verbouwingswerken in 1976-1977. “Samen met de plaquette lijkt ook de oorlogsperiode van de club in de vergetelheid te zijn geraakt.” (p. 252)
Of toch niet helemaal. Want in september 2024 herdacht de club tijdens een competitiewedstrijd samen met de hele stad tachtig jaar bevrijding van Eindhoven. En nu is er dus dit boek dat definitief het oorlogsverleden van PSV vanonder het stof vandaan haalt. Misschien zou het een goed idee zijn voor het clubbestuur om bij het Philips Stadion een nieuw gedenkmonument aan te brengen
Vernieuwend werk
De auteur boekte aanzienlijke resultaten met zijn onderzoek. Tot dan waren slechts vier namen bekend van omgekomen PSV-leden. “PSV heeft na de oorlog ongetwijfeld niet geweten hoeveel leden en oud-leden er precies waren omgekomen. Feit is dat alleen vier leden in de geschiedschrijving van de club zijn opgenomen. Het overlijden van twaalf van de dertien andere omgekomen leden van PSV is ontdekt tijdens het schrijven van dit boek.” (p. 251) Zeventien leden en oud-leden van PSV overleefden de oorlogsjaren dus niet.
Helaas heeft de auteur geen bibliografie opgenomen. Zo komen we niet echt te weten welke bronnen hij precies heeft geraadpleegd. Zeker is dat hij nog een aantal getuigen heeft kunnen interviewen en ook dagboeken en stukken uit het archief van de club kon inkijken. Daarnaast was clubmagazine De PSV’er een belangrijke bron. Ook ontbreekt een register. Dat maakt het boek toch een stuk moeilijker raadpleegbaar.
Dat neemt niet weg dat Joris Kaper een voortreffelijk en vernieuwend boek heeft afgeleverd. Het kan dienen als model voor onderzoek naar de oorlogsgeschiedenis van andere voetbalclubs, wat de auteur om af te ronden zelf voorstelt. We kijken uit naar de resultaten.
PSV-supporters in de val tijdens grote razzia bij stadion, 1944
De Volewijckers: landskampioen van 1944
‘Oorlog is voetbal’ – Voetbal in de Tweede Wereldoorlog
Lijst met winnaars van het EK Voetbal
Feyenoorder bedacht scheldwoord ‘hondelul’
Brits potje ‘Kerst-voetbal’ tijdens de Eerste Wereldoorlog