Een frappante gelijkenis
Met de toetreding van het militair sterke Polen tot de NAVO in 1999 ontstond in Midden- en West-Europa een formidabel verdedigingsblok met een groot achterland tot de Noordzee. Tijdens de Koude Oorlog ging de Sovjet-doctrine uit van een verovering van de Bondsrepubliek Duitsland in vijf tot zeven dagen. Binnen vijftien dagen moest Parijs en binnen dertig dagen de Atlantische kust en andere belangrijke kustgebieden bereikt worden. Hiermee zouden Amerikaanse en Britse versterkingen overzee worden belemmerd. Momenteel is een dergelijk schema voor de Russische strijdkrachten een illusie.
In 1990 konden de drie Baltische Staten Estland, Letland en Litouwen zich ontworstelen aan de Sovjet-dictatuur en werden in 2004 lid van de NAVO. Rusland moest dit lijdend toezien. Voor Vladimir Poetin voelt het uiteenvallen van de Sovjet Unie nog steeds als een catastrofe. Poetin’s Rusland wil weer worden gezien als grootmacht en eist weer “een plaats onder zon” op. Deze grote kernmacht voelt zich min of meer bedrogen door het Westen met de uitbreiding van de NAVO en de EU.
De Russische droom is nog steeds het herstel van het grote Russische Rijk inclusief onder andere Oekraïne en de Baltische Staten. Rusland vindt dat Estland, Letland en Litouwen in 1940 uit vrije wil tot de Sovjet-Unie zijn toegetreden. Er was van een bezetting geen sprake. Volgens dit uitgangspunt zijn alle voor 1940 gesloten verdragen niet meer geldig. Van een terugkeer naar de vooroorlogse grenzen, toen de landen onafhankelijk waren, kan dan volgens Rusland ook geen sprake zijn. Kortom: de Baltische Staten horen bij Rusland. De Krim is reeds geannexeerd, in Oekraïne is Rusland driftig bezig en met een begerig oog wordt ook naar onder andere Moldavië en Georgië gekeken. Rusland is ook bezig grip te krijgen op de politieke ontwikkelingen in Centraal- en Oost-Europa.
In 2013 maakte een nucleaire aanval op het neutrale Zweden onderdeel uit van een Russische oefening. In september 2017 hielden de Russen een grote oefening in en met Wit-Rusland, ZAPAD 2017 (Westen 2017), genaamd. Aanvallen met kernwapens op doelen als Warschau, Stockholm en het Deense eiland Bornholm, werden gesimuleerd. ZAPAD 2025 was een militaire oefening van de Russische en Wit-Russische strijdkrachten die plaatsvond van 12 tot 16 september 2025 in Wit-Rusland. Bijzonder zorgwekkend was de aankondiging dat ook de bezetting van de Suwalki Gap op de grens tussen Polen en Litouwen, in het simulatiespel zat. De oefeningen baarden de NAVO zorgen, aangezien de eerdere ZAPAD-oefeningen in 2021 dienden als voorbereiding op de Russische invasie van Oekraïne. De oefeningen maakten duidelijk in welke richting een gewapend conflict zich zou kunnen bewegen: de Baltische Staten met hun grote Russisch sprekende minderheden.
Maar dit zijn leden van de NAVO.
Militaire bijstand
Artikel vijf van het NAVO-Verdrag (1949) houdt in dat NAVO-landen een aanval op één lidstaat beschouwen als een aanval op alle lidstaten en dat alle leden de aangevallen lidstaat op dat moment moeten bijstaan. Hoe ze dat doen en in welke mate, is niet vastgelegd. Dat kan militaire hulp zijn, maar het kan ook diplomatieke steun zijn, overigens een wat vrijblijvende definiëring.
Bij een aanval op een van de Baltische Staten kan het betreffende land een beroep doen op artikel vijf van het NAVO-Verdrag. De NAVO-lidstaten komen dan bijeen om te bepalen welke acties nodig zijn. In geval door de politiek tot militair ingrijpen wordt besloten, geven de regeringen van de lidstaten aan de militaire component van de NAVO – de militaire bevelhebbers – opdracht tot actie. Complicerende factor bij de besluitvorming is dat de effectiviteit van de NAVO afhankelijk is van overeenstemming tussen de tweeëndertig (!) lidstaten.
Geografisch probleem
Bij militaire steun aan een van de Baltische Staten doemt een groot geografisch probleem op. Dit is de smalle doorgang tussen aan de westelijke kant de Russische exclave Kaliningrad, de meest westelijke militaire buitenpost van Rusland; een soort eiland binnen het NAVO-gebied. Aan de andere, oostelijke kant ligt Wit-Rusland, in naam een onafhankelijk land, dat naar algemeen wordt aangenomen aan de zijde van Rusland zal meestrijden.
Deze smalle doorgang van circa 100 kilometer breed vormt vanuit NAVO-land Polen de enige toegang over land naar de NAVO-landen Litouwen, Letland en Estland. Deze toegang wordt de Suwalki-Gap genoemd. De Poolse stad Suwalki geeft haar naam aan dit kwetsbare punt. De Poolse en Litouwse gebieden rond de stad Suwałki sluiten Kaliningrad af van Minsk en Moskou. Dit is belangrijk, aangezien Kaliningrad de enige Noord-Europese haven van Rusland is die ijsvrij blijft. Het hoofdkwartier van de Russische Baltische Vloot bevindt zich daar.
In geval van een militair conflict is de toegang tot Kaliningrad over land voor Rusland van het grootste belang. Deze Suwalki Gap is de achilleshiel in de huidige NAVO-landverdediging aan de noord-oostflank. Er ligt genoeg conflictstof opgetast. Militaire experts waarschuwen dat Rusland de Baltische Staten met hun kleine legers binnen 30 tot 60 uur zou kunnen afsluiten met gecoördineerde aanvallen vanuit Wit-Rusland en Kaliningrad.
Volgens een studie van de Duitse Bondsdag getiteld: Erkenntnisse zu den während des Kalten Krieges von der Sowjetunion bzw. dem Warschauer Pakt für einen Angriff auf die Nordatlantische Allianz aufgestellten Operationsplänen (Bevindingen over de tijdens de Koude Oorlog door de Sovjet-Unie en het Warschaupact opgestelde operatieplannen voor een aanval op het Noord-Atlantisch bondgenootschap) zou de Suwalki-Gap in een toekomstig conflict met de NAVO een vergelijkbare strategische betekenis kunnen krijgen als de Fulda-Gap tijdens de Koude Oorlog ooit had. In dit artikel een korte beschouwing over de strategische betekenissen van de Suwalki Gap en de Fulda Gap.
De Suwalki Gap
Na de Tweede Wereldoorlog werd besloten om het Duitse Oost-Pruisen in tweeën te delen. Het zuiden kwam toe aan Polen en het noorden met de stad Koningsbergen werd geannexeerd door de Sovjet-Unie en kreeg de naam Kaliningrad. Samen met de Sovjet-deelrepublieken Litouwen, Letland en Estland vormde het sedert 1940 een aaneengesloten Sovjet-gebied. Het zuiden van Kaliningrad grensde na de oorlog aan het onder Sovjet-invloed staande Polen.
Na de ontmanteling van de Sovjet Unie in 1990 maakten de drie Baltische Staten zich los van de Sovjet Unie en verklaarden zich in 1991 onafhankelijk. In 2004 werden de landen lid van de NAVO. De onafhankelijkheid betekende concreet dat Kaliningrad gescheiden werd van het moederland. Slechts een smalle landcorridor op de grens van NAVO-land Polen (lid sinds 1999) en Litouwen verbindt Kaliningrad met Wit-Rusland, dat zich in 1991 weliswaar onafhankelijk van de Sovjet-Unie verklaarde, maar politiek en militair nog altijd nauw met Rusland is verbonden.
De voormalige Estse president Toomas Hendrik Ilves introduceerde in 2015 de naam Suwalki Gap. Hij wees daarmee op een hiaat in de westerse verdediging. De zorg was dat Rusland in een conflict met het Westen tegelijkertijd vanuit het oosten en het westen in een snelle actie, de corridor zou kunnen binnendringen. De Baltische Staten zouden vervolgens worden afgesneden van hun NAVO-bondgenoten in het zuiden. Het zou dan een helse opgave worden om over land humanitaire en militaire versterkingen te sturen. Versterkingen door de lucht en over zee is een optie, maar de Russen zullen in de met militaire troepen, materieel en kernwapens, volgestopte havenstad Kaliningrad niet stilzitten.
De uitbreiding en stationering van Russische raketsystemen en de Baltische Vloot in Kaliningrad vormen een belangrijke belemmering voor de NAVO om de Baltische Staten te hulp te schieten. Ook in 2015 beschreef de Amerikaanse generaal Ben Hodges, destijds commandant van de NAVO-landstrijdkrachten in Europa, de landstreek als “een van de meest onstabiele punten op de wereldkaart”.
De NAVO versterkt voortdurend haar aanwezigheid aan de oostflank. Zweden en Finland zijn NAVO-lid geworden, de Oostzee is NAVO-binnenzee geworden. Een geplande permanente Duitse brigade in Litouwen, toegenomen luchtpatrouilles boven Polen, waaronder Nederlandse F-35 gevechtsvliegtuigen, laten ook wel zien dat de verdediging de hoogste prioriteit heeft.
Zoals gezegd: binnen 60 uur zouden Tallinn in Estland of Riga in Letland kunnen worden veroverd. Er blijven voor de NAVO drie opties over. De eerste optie is om bij of rond de Suwalki Gap zodanige voorbereidingen te treffen dat Rusland wordt afgeschrikt van riskante militaire stappen en de aanvoerlijnen naar de Baltische Staten verzekerd blijven. De tweede optie is met alle macht terugvechten bij een Russische bezetting. De derde optie is Rusland zijn gang laten gaan en de Baltische Staten opgeven. Maar dan wordt het voortbestaan van de huidige NAVO kwestieus en rijst de vraag: “NAVO, Quo vadis?”
Het hierboven geschetste laat zien dat de Suwalki Gap van groot strategisch belang is. Van eenzelfde groot strategisch belang voor de NAVO was de Fulda Gap tijdens de Koude Oorlog.
Een aanval van het Warschaupact
Volgens de eerder genoemde studie van de Duitse Bondsdag, voorzag de Amerikaanse Central Intelligence Agency (CIA) de aanvalsplannen van het Warschaupact voor Centraal-Europa in de jaren zestig en zeventig. Deze plannen hielden een snelle opmars in langs een breed front door West-Duitsland naar het Kanaal. De CIA stelde dat de plannen van het Warschaupact voor een aanval op Centraal-Europa in die jaren duidelijk gericht waren op het snel verkrijgen van een numerieke superioriteit. Het grijpen van het strategische initiatief vanaf het begin van de vijandelijkheden met de NAVO was een leidend principe.
De grondaanval zou aanvankelijk worden gecombineerd met een aanzienlijk gebruik van kernwapens op grote steden in Centraal- en West-Europa en militaire doelen van de NAVO in de eerste dagen van de oorlog. In de jaren vijftig speelde het gebruik van (kleine) tactische nucleaire wapens een grotendeels ondergeschikte rol. Later werd hieraan aanzienlijk meer belang toegekend. Strategische en tactische kernwapens hadden begin jaren zestig onder Chroesjtsjov een prominente plaats gekregen in de Sovjetplanning.
De politieke en militaire leiders in Moskou kwamen vanaf ongeveer eind jaren zeventig tot het besef dat een militair conflict met de NAVO met massale inzet van kernwapens niet langer te winnen was. Wat had je aan een volledig vernietigde infrastructuur, steden die in de as lagen en een veroverd gebied dat volledig was besmet. Daarom concentreerde Moskou zich volgens de CIA vanaf de vroege jaren tachtig op de vraag hoe een oorlog met de NAVO – indien mogelijk – met conventionele middelen, kon worden uitgevochten.
Geheime Sovjetdocumenten
Na het einde van de Koude Oorlog in 1990 maakte de Poolse regering geheime Sovjetdocumenten openbaar, waarin mogelijke oorlogsplannen werden onthuld. Dit plan, genaamd Seven Days to the River Rhine, vormde de basis voor militaire oefeningen in de jaren tachtig. Een aanvalsplan voorzag in het openen van drie fronten in Centraal-Europa. Dit aanvalsplan zelf was ongewijzigd ten opzichte van de plannen uit jaren zestig en zeventig. Het Warschau Pakt was ervan overtuigd dat het de doelstellingen met conventionele wapens kon bereiken: het bereiken van de Rijn in uiterlijk zeven dagen, de Seine in veertien dagen en de Atlantische Oceaan in dertig dagen.
Volgens een CIA-inlichtingenmemorandum waren de troepen van het Warschaupact in de DDR, Tsjecho-Slowakije (CSSR) en Polen, verantwoordelijk voor het eerste offensief, waarbij ze bij de eerste aanval in drie richtingen oprukten. Polen zou in het noorden Duitsland en Denemarken langs de zeekust aanvallen. In het bijzonder de havens Hamburg en Bremerhaven met hun bevoorradingslijnen waren doelwitten. De Russen zouden samen met de Oost-Duitse Nationale Volksarmee (NVA) de centrale sector aanvallen. De Tsjechoslowaakse strijdkrachten zouden de aanval op de zuidelijke flank tussen Mannheim en de Zwitserse grens leiden. Bijzonder in deze was overigens dat de sterke Tsjechoslowaakse strijdkrachten, zelfs ruim na de Praagse Lente van 1968, nog steeds als politiek onbetrouwbaar werden beschouwd.
In Centraal-Europa zouden volgens het CIA-rapport, Russische- en Oost-Duitse legereenheden in een Blitzkrieg de NAVO-troepen tussen ruwweg Hannover in het noorden en Mannheim in het zuiden, moeten verslaan.
Graham Turbiville, afdelingshoofd ‘Strategische Operaties van de Sovjet Unie en het Warschau Pakt’ van de Amerikaanse Defense Intelligence Agency (DIA), ging er ook vanuit dat de belangrijkste taak van de Sovjet- en Oost-Duitse strijdkrachten was om de NAVO-legereenheden in West-Duitsland in rap tempo te verslaan. Daarna moest de oversteek van de Rijn veilig worden gesteld, om vervolgens door te stoten naar het Kanaal.
Dit scenario voorzag in detail dat de hoofdmacht van de aanvalstroepen van de Russen en Oost-Duitsers, door Thüringen en Hessen zouden oprukken. Dit moest gebeuren langs een gemeenschappelijke as langs de lijn Göttingen-Aken, dat wil zeggen ruwweg langs de scheidslijn tussen de Noord-Duitse en de Zuid-Duitse NAVO-legergroepen. Volgens Turbiville zouden deze Warschaupact-legers met hun ruim drieduizend gevechtstanks langs deze as oprukken en proberen de NAVO-verdediging in West-Duitsland te splitsen. De Amerikaanse, Canadese en West-Duitse strijdkrachten in het zuiden en westen van West-Duitsland moesten worden geïsoleerd van de Britse en Nederlandse eenheden in het noorden.
Grote bevoorradingssteunpunten als Hamburg, Bremerhaven en Frankfurt moesten worden geïsoleerd. Dit zou de West-Europese verdediging aan het wankelen hebben gebracht. De Russen en Oost-Duitsers zouden dan via Nederland doorstoten naar het Kanaal. Een strategisch belangrijke rol bij deze aanval speelde de Fulda Gap, gelegen op de grens van West- en Oost-Duitsland. Tijdens de Koude Oorlog werd dit werd wel het gevaarlijkste punt in Europa geacht.
De Fulda Gap
Tijdens de Koude Oorlog bestond er in de NAVO-landverdediging een zwakke plek tussen de middelgebergten Harz en Thüringer Wald, de Fulda-Gap. Het is een gebied tussen Eisenach in de voormalige DDR en Frankfurt am Main in West-Duitsland met twee landcorridors, een noordelijke en een zuidelijke, waar doorheen een massale tankaanval werd verwacht. De Fulda-Gap, vernoemd naar de stad Fulda, was strategisch belangrijk. Het was een voor de hand liggende route voor een Sovjet-aanval vanuit Oost-Duitsland.
Het voordeel van deze corridor was dat tanklegers bij het verlaten van de westelijke uitgang, glooiend terrein tot aan de Rijn tegenkwamen. Dit bood de Sovjets bij een massale verrassingsaanval de kans om snel door te stoten tot de Rijn en deze over te steken. De Fulda Gap leidde rechtstreeks naar het hart van het Amerikaanse leger in West-Duitsland, Frankfurt am Main. Deze stad met omgeving was niet alleen het financiële hart van West-Duitsland, maar er bevonden zich ook enkele hoofdkwartieren en de grote Amerikaanse luchtmachtbasis Rhein-Main Air-Base, een zeer belangrijk steunpunt voor de bevoorrading van materieel en personeel. Deze plek wilden de Russen en Oost-Duitsers in twee dagen bereiken en dan lag de hoofdstad Bonn maar 130 kilometer noordwestwaarts.
Het was niet voor het eerst in de geschiedenis dat deze landstreek de aandacht van militaire planners trok. Napoleon trok zich eind 1813, na de verloren Volkerenslag bij Leipzig, via deze route westwaarts terug. De route door de Fulda Gap werd tijdens de Tweede Wereldoorlog ook gebruikt door het Amerikaanse XII Corps om in maart/april 1945 oostwaarts op te rukken.
Strategisch belang
Strategen aan beide zijden van het IJzeren Gordijn begrepen het belang van de Fulda Gap. Voor de Russen en Oost-Duitsers was de corridor van eminent belang voor een massale verrassingsaanval met – indien strikt nodig – inzet van tactische kernwapens. Het Russische Achtste Garde Leger stond in de DDR bij de oostelijke ingang van de Fulda Gap paraat. De taak van de Amerikanen was het in eerste instantie vertragen van een Sovjetaanval, het saboteren, in hinderlagen lokken en eventueel terugtrekken totdat versterking kwam om de Fulda Gap te verdedigen. Ondermijnde wegen en bruggen die tot diep in het binnenland reikten, moesten de oostelijke opmars stuiten. Het Amerikaanse leger concentreerde zich in training, uitrusting en troepenopstelling op aanvallende Sovjetdivisies, die via de Fulda Gap West-Duitsland binnentrokken. De NAVO verwachtte hier de eerste grote Materialschlacht van de komende oorlog.
Een nederlaag bij Fulda had vermoedelijk een nederlaag voor de NAVO in West-Duitsland betekend. Wat was er dan nog over van het bondgenootschap in Europa? Fulda was dus van eminent strategisch belang.
Of het Warschaupact er ooit in geslaagd zou zijn door te breken, zullen we nooit weten, maar de Fulda Gap blijft een krachtig symbool van de Koude Oorlog. Met de val van het IJzeren Gordijn in 1989, de hereniging van Duitsland in 1990 en de daaropvolgende terugtrekking van de Sovjettroepen verloor de Fulda-Gap zijn strategisch belang.
Wat is overgebleven uit de Koude Oorlog is het Point Alpha Memorial. Hier stonden de NAVO- en Warschaupact-buitenposten tot 1990 tegenover elkaar. De voormalige Observation Post Alpha was een van de belangrijkste observatieposten van de Amerikaanse strijdkrachten in Europa en een van de spannendste plekken tijdens de Koude Oorlog.
Wat als?
De verrassing, het juiste tijdstip en de – vermeende – materiële en personele superioriteit domineren waarschijnlijk de operationele planning van de Russen. Doel was een snelle opmars van Warschaupact-troepen naar West-Europa om bevoorradingspunten te isoleren (Rhein-Main Air Base, Hamburg, Bremerhaven, de Rijn, Rotterdam, Atlantische kust). Wellicht hebben de Russen bij de Baltische Staten diezelfde Koude Oorlog-strategie in gedachten en zullen ze met een snel militair offensief de aanvoerlijnen van de NAVO bij Suwalki willen afsluiten.
Analisten van de Duitse Bondsdag concluderen dat de Suwalki Gap in een toekomstig conflict met de NAVO een vergelijkbare strategische betekenis kan krijgen als destijds de Fulda Gap. In beide gevallen draait het om hetzelfde principe: het bondgenootschap in tweeën breken, de noordelijke en zuidelijke fronten van elkaar isoleren en versterkingen over land onmogelijk maken.
Koude Oorlog – Oorzaken, tijdlijn en gevolgen op rij
Hoe Rusland grip probeert te houden op Georgië
Communistische sabotage in de Koude Oorlog
De nucleaire dreiging en de wet van Murphy– Fulda Gap – Operations. In: globalsecurity.org
– Voorhoeve, J., Urlings, M., Bakker, E., Barth, D., Boekestijn, A. J., Casteleijn, L., Colijn, C., van Dam, N., de Deugd, N., Drent, M., Duyvesteyn, I., Feith, P., Korteweg, R., & Starink, D. (2017). De toekomst van de NAVO en de veiligheid van Europa. Advies Nr. 106 van de Adviesraad Internationale Vraagstukken.
– Bult, J. De Baltische landen versus Rusland en China. In: spectator.clingendael.org, 21 juli 2021.
– Sowjetische Angriffsdoktrin (Kalter Krieg). In: de.wikipedia.org
– Nolan, L. What is the Suwalki Gap and is it NATO’s weak point? In: rte.ie, 21 september 2025.
– Hoang, K.S. Nato’s Achilles heel? The Suwałki Gap, and Lithuania’s fears of a Russian attack. In: euobserver.com, 24 Mei 2025.
– Kraft, T.F. Hidden Tracks: Rail Baltica and the Suwałki Gap. In:European Careers Association Maastricht, Maastricht University (ecamaastricht.org), november 2024.
– Karnitschnig, M. The most dangerous place on earth. In: politico.eu, 20 juni 2022.
– Herder, S. Hoe beschermen we het kwetsbaarste stukje Europa? In: Shaping Europe (shapingeurope.eu), 20 september 2022.
– Wolfenstein, K. Groeiende spanningen aan de oostflank van de NAVO: na de drone-aanval in Polen nu de Russische oefening Sapad 2025. In: expert.digital, 12 september 2025
Wilson, W.B. The Fulda Gap. In: blackhorse.org, juni 2025.
Erkenntnisse zu den während des Kalten Krieges von der Sowjetunion bzw. dem Warschauer Pakt für einen Angriff auf die Nordatlantische Allianz aufgestellten Operationsplänen. 2024 Deutscher Bundestag WD 2 – 3000 – 038/24. Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages.
– Kellerhoff, S-F. NVA plante Sechstagekrieg gegen die Bundesrepublik. In: welt.de, 27 mei 2021.
– Wilson, B. The Fulda Gap. In: militaryhistoryonline.com, 2025.
– The Fulda Gap – The Hottest Spot of the Cold War. In: inyourpocket.com, z.j.
– Kellerhoff, S-F. Wo die Rote Armee nach Westen durchbrechen wollte. In: welt.de, 24 september 2013
– Der Kalte Krieg veränderte auch Hessen. In Frankfurter Rundschau (fr.de), 30 januari 2019.
– Fulda Gap Is Key Point in NATO Defense Against Soviet Forces. In: Los Angeles Times (latimes.com), 1 maart 1987.
– Fulda Gap. In: military-history.fandom.com, z.j.
Zo wordt het NAVO-luchtruim bewaakt
NAVO gebouwd op ideeën van Nederlandse minister Eelco van Kleffens
Voor Rutte waren al drie Nederlanders secretaris-generaal van de NAVO