Twee Duitse broers in diplomatiek verzet tegen Hitler

De mislukte aanslag op Hitler door kolonel Von Stauffenberg is bekend, al was het maar door de film met Tom Cruise. Wie eindexamen Duits deed, las misschien Die Weiße Rose van Inge Scholl, over de gelijknamige verzetsgroep van haar broer Hans en zus Sophie. Protestanten zijn bekend met Dietrich Bonhoeffer en de Bekennende Kirche.

Weinig mensen zullen de broers Theodor (1893-1962, ‘Theo) en Erich (1903-1969) Kordt kennen. Zij probeerden te voorkomen dat Duitsland in 1938 het Sudetenland inlijfde. Oud-diplomaat Hans Gaublitz beschrijft hun inspanningen in De sigarenkoker van dr. Kordt. De samenzwering van twee Duitse diplomaten tegen Hitler.

Diplomaten

De broers groeiden op in Düsseldorf, in een gegoed katholiek milieu. Hun vader liet hen deels in het buitenland studeren en moedigde hen aan Engels en Frans te leren. Beiden traden na hun afstuderen in dienst bij het Auswärtiges Ambt (AA), het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken. Theo werkte vijf jaar op het gezantschap in Bern voor hij van 1931 tot 1934 persoonlijk secretaris werd van de secretaris-generaal van het AA in Berlijn. In 1938 werd hij tweede man op de ambassade in Londen. Ook Erich werd in 1933 gestationeerd in Bern.

Hun stellingname tijdens de oorlog zal voor een groot deel beïnvloed zijn geweest door de mensen in hun directe omgeving. Zo werd de Berlijnse vriendengroep van Erich na de Kristallnacht in 1938 de harde kern van de Berlijnse verzetsgroep Onkel Emil. Ook Erich was hier actief in.

Ernst von Weizsäcker, vader van de latere Duitse bondspresident Richard, was gezant in Bern. Beide broers werkten daar met hem en raakten met hem bevriend. Theo werkte in Berlijn voor de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken. Toen die in 1936 overleed, volgde Von Weizsäcker hem op. Von Weizsäcker zou lid worden van een verzetskern rond kolonel-generaal Ludwig Beck.

Medewerker van Von Ribbentrop

Begin 1934 werd de fanatieke nationaal-socialist Joachim von Ribbentrop door Hitler aangesteld als rijkscommissaris voor Ontwapeningsvraagstukken. In de praktijk vormden zijn medewerkers een Hitlergezind alternatief ministerie van Buitenlandse Zaken. In 1938 werd Von Ribbentrop zelf buitenlandminister.

Erich had de pech zich in Zwitserland bezig te hebben gehouden met net die internationale organisaties waar Von Ribbentrop meer van wilde weten. Erich werd in 1934 teruggehaald naar Berlijn en moest tot 1941 diens medewerker blijven. Het AA had hem daar ook gedetacheerd om een ‘eigen’ man binnen het andere kamp te hebben.

Sudetenland

In 1938 wilde Hitler het Sudetenland, een deel van Tsjechoslowakije met veel Duitse inwoners, bij Duitsland voegen. Vergelijk het met Poetin die delen van buurlanden met veel Russische inwoners wil inlijven bij Rusland. Tegenstanders binnen het AA konden maar één ding bedenken om dit nog tegen te houden: het Verenigd Koninkrijk moest zich net als Frankrijk krachtig uitspreken tegen annexatie. Bij de bevolking waren de herinneringen aan de oorlog van 1914-1918 nog vers. Als Hitlers plannen oorlog riskeerden, zou hij sympathie verliezen. Een staatsgreep had dan kans van slagen.

Theo was tweede man op de Londense ambassade. Erich kende mensen uit zijn Engelse studententijd. De broers moesten de Britse regering proberen te bewegen stelling te nemen tegen Hitler.

Vergeefs

We kennen de afloop. De regering van premier Chamberlain hield vast aan haar beleid van appeasement. In 1939 begon de Tweede Wereldoorlog met de Duitse inval van Polen. Bij Erich liep dat najaar de frustratie zo hoog op, dat hij een aanslag op Hitler voorbereidde. Enkel omdat iemand anders het twee dagen eerder probeerde, voerde hij zij plan echter niet uit.

De oorlog betekende het einde van de diplomatieke betrekkingen tussen Engeland en Duitsland. Theo en de andere ambassademedewerkers werden uitgewezen. Von Weizsäcker plaatste hem over naar Zwitserland. Zowel om hem uit handen van de Gestapo te houden, als in de hoop zo lang mogelijk contacten met Engeland in stand te houden.

Erich raakte later uit de gratie bij Von Ribbentrop en werd in 1941 overgeplaatst naar Tokio. Hierdoor kon hij niet langer deelnemen aan het verzet. Dit redde hem waarschijnlijk het leven. De Gestapo kreeg aan het eind van de oorlog lucht van zijn verzetsverleden, maar zijn standplaats in Japan hield hem buiten bereik.

Achteraf bezien

Glaubitz citeert in zijn boek de verzetsman Hans Bernd Gisevius, die in 1968 in een interview met NRC zei: ‘Mijn conclusie is dat je slechts dan géén kritiek oogst wanneer je aan de galg bent geëindigd. Overleef je het dan zit er altijd wel een luchtje aan je.’ Had de Gestapo de samenzwering van 1938 ontdekt, dan waren de gebroeders Kordt terechtgesteld. Hoewel vrijgepleit tijdens het denazificatieproces, werden ze na de oorlog meer dan eens van opportunisme beschuldigd. Als ex-medewerker van Von Ribbentrop kon Erich niet in diplomatieke dienst blijven.

Glaubitz doet meer dan alleen hun verhaal onder de aandacht brengen. Als historicus wijst hij de lezer ook op zaken waar veel mensen niet bij stilstaan. Neem de Britse premier Chamberlain, die doorgaans verweten wordt te toegefelijk te zijn geweest voor Hitler. Maar bij zijn aantreden als premier startte hij gelijk een bewapeningsprogramma. In 1938 was Engeland echter nog niet klaar voor oorlog. Churchill profiteerde als oorlogspremier van de voorbereidingen van zijn voorganger. Al betekende dit beleid ook dat de Kordts bot vingen.

De sigarenkoker van dr. Kordt bevat een klein Nederlands-Belgisch tintje. Erich huwde een halve Belgische. Geboren in Antwerpen, opgegroeid in Rotterdam. De sigarenkoker in de titel was jaren in het bezit van de auteur. Hoe dat zo kwam, leest u liever zelf.