Vertrouwen in de democratie blijft broos in veerkrachtig Albanië

Ilir Meta’s val: van president naar arrestant

De politieke crisis rond de verkiezingen van 2019 (waarbij de oppositie de stembusgang boycotte en het vertrouwen in het democratische proces onder druk kwam te staan, red.) zou uiteindelijk ook gevolgen hebben voor Ilir Meta zelf. Hoewel hij zich destijds presenteerde als de beschermer van de democratische balans, kwam hij later onder vuur te liggen wegens vermeende corruptie en machtsmisbruik.

In oktober 2024 werd Meta gearresteerd door de SPAK (Speciale Structuur tegen Corruptie en Georganiseerde Criminaliteit). Hij werd beschuldigd van witwassen, corruptie en het achterhouden van bezittingen. De aanklachten tegen hem betroffen voornamelijk zijn tijd als minister van Economie en latere politieke deals, waarbij hij zijn invloed zou hebben gebruikt om zichzelf en zijn partij financieel te bevoordelen. Zijn arrestatie, slechts enkele maanden na die van voormalig minister-president Sali Berisha en kort voor de verkiezingen van 2025, werd door zijn aanhangers gezien als een politieke aanval door de regering van premier Edi Rama, die volgens hen alle sterke oppositieleiders uit de weg wilde ruimen. Tegelijkertijd zagen vele anderen in Albanië de arrestatie als een teken dat de corruptie in het politieke systeem eindelijk werd aangepakt.

Internationale waarnemers, zoals de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en de Europese Unie, beschouwden deze ontwikkelingen als een ernstige bedreiging voor het meerpartijensysteem in Albanië. De verkiezingscrisis van 2019 had al diepe scheuren blootgelegd in het vertrouwen in het democratische proces, en de recente arrestaties maakten de verdeeldheid alleen maar groter. Albanië’s vooruitzichten voor toetreding tot de EU kwamen hierdoor verder onder druk te staan, aangezien transparante en eerlijke verkiezingen, samen met een geloofwaardige strijd tegen corruptie, fundamentele voorwaarden zijn voor de integratie in de Europese Unie.

Tijdens de watersnoodramp van 2010/2011 leerden wij Ilir Meta op een wel heel bijzondere manier kennen. Ons huis was in die tijd een toevluchtsoord voor talloze vluchtelingen, inclusief 25 militairen die wekenlang bij ons verbleven. De crisis bracht mensen samen, en zelfs Meta, destijds een invloedrijk politicus, verscheen op de stoep. In een moment van dankbaarheid verzekerde hij ons plechtig: “Die elektriciteitsrekening? Geen zorgen, die wordt geregeld!” We knikten beleefd, al wisten we diep van binnen wel hoe de politiek vaak werkt. En inderdaad: de stroom bleef, de rekening ook. Die belofte verdween net zoals de overstromingen, en de enige elektrische schok die we voelden, was de schok die we kregen bij het openen van de factuur. Soms heeft de Albanese politiek iets weg van de weersvoorspelling: veel beloftes, maar uiteindelijk bepaal je zelf of je een paraplu meeneemt.

Wijzigingen in de Albanese kieswet en hun impact op de politieke situatie

In de aanloop naar de parlementsverkiezingen van 2021 voerde de Albanese regering, onder leiding van premier Edi Rama, ingrijpende wijzigingen door in de kieswet. De belangrijkste verandering, in oktober 2020, was het verbod op van tevoren gevormde coalities tussen politieke partijen. Dit betekende dat oppositiepartijen niet langer als gezamenlijke lijst konden deelnemen aan de verkiezingen, wat hun samenwerking en slagkracht aanzienlijk verminderde. Hierdoor werd de politieke concurrentie bemoeilijkt en werd het voor de regerende Socialistische Partij eenvoudiger om een parlementaire meerderheid te behalen.

Daarnaast waren er wijzigingen aangebracht in de verdeling van de zetels, waardoor de grootste partij een aanzienlijk voordeel kreeg en de kleinere partijen benadeeld werden. Kritische stemmen, zowel binnen als buiten Albanië, zagen deze hervormingen als een poging om de macht van de regerende partij te consolideren en de oppositie verder te verzwakken. De oppositiepartijen, waaronder de Democratische Partij, beschuldigden Rama ervan de spelregels in zijn voordeel te hebben aangepast, terwijl internationale waarnemers, zoals de OVSE hun twijfels uitspraken over de eerlijke en transparante uitvoering van de verkiezingen. Door de Albanezen die wij spraken, werd deze ontwikkeling beschouwd als de definitieve nekslag voor een politiek systeem dat al jarenlang onder druk stond. Veel mensen waren in toenemende mate gedesillusioneerd over het democratische proces in het land, waarin de kansen op verandering steeds geringer leken te worden.

Met de beperking van de coalitievorming en de bevoordeling van de grootste partij voelden veel Albanezen zich buitengesloten van het besluitvormingsproces en raakten zij het vertrouwen in een eerlijke vertegenwoordiging kwijt. Deze gevoelens van onmacht en frustratie werden versterkt door de aanhoudende corruptie, de grote werkloosheid en de emigratie, waardoor steeds meer jongeren en professionals Albanië verlieten op zoek naar een betere toekomst elders. De hervormingen van de regering droegen bij aan een gevoel van stagnatie, en het gevoel dat het hele land werd gecontroleerd door een politieke elite, voor wie volgens velen de belangen van de bevolking ondergeschikt waren aan het behoud van de eigen macht.

Albanië’s hoop op het EU-lidmaatschap, dat voor velen een lichtpunt aan de horizon was, kwam hierdoor nog verder onder druk te staan. De Europese Unie had in de loop der jaren al vaak benadrukt dat eerlijke en vrije verkiezingen, evenals politieke pluraliteit, cruciale voorwaarden waren voor verdere toetredingsgesprekken met de Europese Unie. De wijzigingen in de kieswet riepen echter de vraag op of de regering daadwerkelijk bereid was zich in te zetten voor de hervormingen die vereist waren voor EU-integratie.

De verkiezingen van 2025, het sluipende verlies aan vertrouwen en de toekomst

Op de laatste dagen van onze reis door Albanië waren we getuige van de verkiezingscampagne die haar hoogtepunt naderde. In aanloop naar de stembusgang op zondag 11 mei 2025 bezochten zowel Edi Rama als Sali Berisha de noordelijke stad Shkoder, van oudsher een bolwerk van de Democratische Partij, maar de laatste jaren onder bestuur van de Socialistische Partij. Er deden zich geen ongeregeldheden voor tijdens de bijeenkomsten; beide kampen haalden alles uit de kast om de kiezer voor zich te winnen. De spanning was voelbaar, maar bleef onder het oppervlak.

De verkiezingen vonden plaats tegen een achtergrond van diepe politieke polarisatie en groeiend maatschappelijk wantrouwen. Hoewel de regering enkele hervormingen had doorgevoerd – zoals het voor het eerst toestaan van stemmen vanuit het buitenland en het gebruik van biometrische identificatie, werden deze innovaties overschaduwd door aanhoudende beschuldigingen van machtsmisbruik en corruptie. De arrestatie van de burgemeester van Tirana, een vertrouweling van premier Rama, had het vertrouwen in de Socialistische Partij verder aangetast, maar weerhield deze er niet van om opnieuw een ruime meerderheid te behalen.

De verkiezingsdag zelf verliep technisch gezien grotendeels ordentelijk, maar werd volgens internationale waarnemers, waaronder de OVSE, gekenmerkt door een ongelijk speelveld. Er waren meldingen van druk op ambtenaren, het inzetten van publieke middelen voor partijdoeleinden en een opvallende bevoordeling van de regeringspartij in de media. De opkomst bleef laag, ongeveer 42%, een teken dat veel Albanezen het politieke proces niet langer als hoopgevend ervoeren. Ondanks de modernisering van het stemproces en het symbolische gebaar naar de diaspora, bleef het fundamentele probleem bestaan: het gebrek aan vertrouwen in eerlijke representatie en daadwerkelijke verandering.

De resultaten toonden een hernieuwde dominante rol van de Socialistische Partij (PS): zij behaalden 82 van de 140 zetels met zo’n 52% van de stemmen. De Democratische Partij (PD) kwam op 52 zetels met 34% van de stemmen. De resterende 6 zetels gingen naar kleinere partijen.

Opvallend was dat de noordelijke provincies, regio’s als Shkodër, Lezhë en Kukës, uiteindelijk massaal voor de Democratische Partij stemden, een teken dat het traditionele oppositiebastion zich nog steeds duidelijk manifesteerde buiten de grote machtscentra. Het noorden verzette zich hoorbaar tegen de dominantie van Tirana, ondanks de inspanningen van de Socialistische Partij om daar terrein te behouden. Tegelijkertijd heerst er onder veel inwoners, ook onder vrienden van ons in de regio Shkodër, de vrees dat dit stemgedrag opnieuw wordt afgestraft, zoals in het verleden vaker is gebeurd. Minder investeringen in infrastructuur, achterblijvende werkgelegenheidsprojecten en het uitblijven van centrale overheidssteun worden daar al jaren gezien als een stille sanctie voor het hardnekkige oppositiegeluid.

Voor veel burgers bevestigden deze verkiezingen wat zij al lang vermoedden: het systeem zit muurvast. De macht blijft in handen van een kleine kring, terwijl de roep om vernieuwing steeds sterker klinkt. De oppositie, intern verdeeld en zonder overtuigend alternatief, wist hier geen krachtig antwoord tegenover te stellen. Internationale partners erkenden de uitslag formeel, maar spraken hun zorgen uit over de noodzaak tot hervorming van het kiesstelsel, versterking van de rechtspraak en bescherming van onafhankelijke media.

De verkiezingen van 2025 maakten pijnlijk duidelijk dat de fundamenten van de Albanese democratie nog altijd wankel zijn. Zonder serieuze inspanningen om het vertrouwen van de bevolking te herstellen en echte politieke verscheidenheid mogelijk te maken, dreigt de kloof tussen burgers en bestuur verder te verdiepen. En daarmee komt ook het Europese perspectief, voor velen nog steeds een baken van hoop, opnieuw onder druk te staan.

Tussen hoop, desillusie en doorzettingsvermogen

Onze ervaringen in Albanië, van elektriciteitsproblemen tot armoede in de bergen, weerspiegelen de immense veranderingen die het land heeft doorgemaakt. Sinds 1993 zagen we Albanië transformeren van een land met slechts twee uur stroom per dag naar 24 uur elektriciteit. De wegen veranderden van grindpaden vol hobbels naar geasfalteerde routes, en van een handjevol avontuurlijke toeristen groeide het toerisme naar miljoenen bezoekers per jaar.

De veerkracht van de Albanezen blijft bewonderenswaardig. ‘Shpresa vdes e fundit’ – ‘de hoop sterft het laatst’, zeggen ze. Toch is de desillusie groot als het om de politiek gaat. De keuze tussen de Democratische Partij (PD) en de Socialistische Partij (PS) voelt voor velen als een keuze tussen ‘van de regen in de drup’. Er is een wijdverspreide perceptie dat beide partijen prioriteit geven aan zelfverrijking en vriendjespolitiek, in plaats van aan de noden van het volk.

Ondanks de onzekerheden en de vele uitdagingen blijven wij ons onverminderd inzetten voor de meest kwetsbaren in Albanië. Of het nu gaat om de eenzame ouderen in de afgelegen bergdorpen of de bureaucratische hindernissen die we tegenkwamen bij het verzorgingstehuis in Barbullush, we hebben ervaren dat doorzettingsvermogen en solidariteit deuren openen die anders gesloten zouden blijven. Albanië is een land dat je in je hart sluit, zodra je het leert kennen. De mensen zijn ongelooflijk vriendelijk, zachtaardig en gastvrij. In hun eenvoud schuilt een kracht die inspireert en raakt. We dragen de gewone Albanees een warm hart toe, want juist zij laten zien wat het betekent om ondanks alles te blijven hopen, lief hebben en delen.

Want wat een land draagt, zijn niet de grote woorden van leiders, maar de daden van gewone mensen. De kracht schuilt in de gemeenschap, in de vrouw die haar kinderen voedt met wat ze heeft, dag na dag, zonder te klagen. In de oude man die zijn verhalen en wijsheid deelt bij een glas raki, als stille herinnering aan wat was. In de jongeren die, ondanks tegenslag en onzekerheid, blijven dromen van een ander leven, of zelfs van een toekomst in hun eigen land.

Het zijn deze mensen die een samenleving dragen. Geen partijen of plannen op papier, maar zij die blijven zorgen, volhouden, lachen en hopen. Zij zijn het onzichtbare weefsel waaruit de echte geschiedenis bestaat. En wij zijn dankbaar dat we daar, op onze manier, deel van mogen zijn.

~ Hélène Wesselingh