Hemelvaart van Jezus – tradities en verbeelding door de eeuwen heen

Hemelvaartsdag is de christelijke feestdag waarop wordt herdacht dat Jezus Christus volgens het Nieuwe Testament werd opgenomen in de hemel. Het feest, in de katholieke traditie ook wel aangeduid als het Hoogfeest van de Hemelvaart des Heren, behoort samen met Kerst, Pasen en Pinksteren tot de belangrijkste dagen van het kerkelijk jaar en wordt al sinds de vierde eeuw gevierd, in zowel de oosterse als de westerse kerk.

Binnen de christelijke traditie vormen Pasen, Hemelvaart en Pinksteren samen een chronologisch geheel. Met Pasen wordt de opstanding van Jezus herdacht, met hemelvaart zijn opname in de hemel en met Pinksteren de komst van de Heilige Geest. Volgens het Nieuwe Testament verscheen Jezus na zijn opstanding nog veertig dagen aan zijn leerlingen, voordat hij werd opgenomen in de hemel. Hemelvaart markeert het moment waarop Christus daadwerkelijk naar de hemel ging. Het woord ‘hemelvaart’ betekent letterlijk ‘opgang naar de hemel’.

In Nederland en België is Hemelvaartsdag een officiële feestdag en voor veel mensen een vrije dag. Het verhaal wordt beschreven in het eerste hoofdstuk van het bijbelboek Handelingen. Daar is te lezen hoe Jezus voor de ogen van zijn leerlingen omhoog wordt geheven en verdwijnt in een wolk, een beeld dat in de Bijbel vaak symbool staat voor Gods aanwezigheid.

Historici vermoeden dat de hemelvaart in de eerste eeuwen van het christendom aanvankelijk samen met Pinksteren werd herdacht. Rond het begin van de vierde eeuw ontstond Hemelvaartsdag geleidelijk als afzonderlijke viering. Tijdens het Concilie van Elvira werd rond 306 bepaald dat de Hemelvaart van Jezus voortaan definitief los van Pinksteren moest worden herdacht.

Aan Hemelvaartsdag zijn in Nederland en andere delen van Europa ook verschillende tradities verbonden. Het bekendste voorbeeld is het ‘dauwtrappen’, waarbij vroeg in de ochtend een wandeling of fietstocht wordt gemaakt. Mogelijk gaat dit gebruik deels terug op oudere lentefeesten.

Kunstwerken

Het bekende verhaal van de hemelvaart inspireerde in de loop der eeuwen talloze kunstenaars. Al sinds de vroege Middeleeuwen verschenen reliëfs, iconen, miniaturen en schilderijen waarop de bijbelse geschiedenis centraal staat. Hieronder een aantal voorbeelden van dergelijke kunstwerken:

Bronnen