Wat kunnen we leren van de ondergang van de democratie van de Duitse Weimarrepubliek in 1933? Die vraag staat centraal in de Duitstalige bundel Wenn das Gestern anklopft die in november 2025 onder redactie van filosoof Philipp Ruch en historicus Thomas Weber verscheen. Samen met zeventien andere deskundigen schreven ze over de opkomst van extreemrechts in heden en verleden.
Bezorgde burger
In 2019 maakte het Duitse satirische programma Browser Ballett een sketch die zich afspeelt in Duitsland, 1933. Een SS’er wordt op straat door een man in burgerkleding uitgescholden voor nazi, waarop eerstgenoemde verontwaardigd vraagt: “Noemde je me nou een nazi?” Dat hij bij de NSDAP en de SS zit maakt hem toch nog lang geen nazi, zegt hij. Hij is “gewoon een bezorgde burger die bang is voor de massa-immigratie”. Schamper vraagt hij of de Führer dan ook een nazi is. Als de ander dat bevestigend beantwoordt, wordt hij door de SS’er gearresteerd vanwege het beledigen van Hitler. “Maar dat zijn…”, protesteert de burger, waarop de nazi hem met een valse glimlach aanvult: “Ja, ja, ik weet het ook wel. Nazi-methoden.”
Op het moment dat het filmpje werd gemaakt, was het extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) de grootste oppositiepartij in de Duitse Bondsdag. Opgericht als liberaal-conservatieve partij was AfD indertijd al flink opgeschoven naar rechts. Vooral Angela Merkels immigratiebeleid moest het ontgelden en daarbij schuwde de partij racistische en xenofobe uitingen niet. Het moest ook eens afgelopen zijn met alle aandacht voor het Duitse naziverleden. Een prominente politicus van de partij noemde de Duitse omgang met de Holocaust een “verlammende herinneringspolitiek” en bestempelde het Holocaustmonument in Berlijn als een “schandelijk monument”.
De sketch van Browser Ballett:
Nazivergelijkingen
De radicalisering leidde ertoe dat AfD in 2021 door de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst werd bestempeld tot “mogelijk rechts-extremistisch”. In 2025 werd vastgesteld dat AfD “extreemrechts” en “anticonstitutioneel” is. Elke vergelijking met het nationaalsocialisme wordt door politici van de partij echter verworpen. Dat sommige van hun ideeën en uitingen gelijkenis vertonen met die van de nazi’s is voor hen onbespreekbaar. Ze beweren dat het juist hun politieke tegenstanders zijn die fascistische methoden inzetten om hen monddood te maken.
Ook elders in Europa en daarbuiten, zoals in de VS onder Trump, manifesteert extreemrechts zich steeds openlijker. Relschoppers brachten in Den Haag tijdens het anti-immigratieprotest op 20 september 2025 de Hitlergroet en keerden zich tegen de politie. ‘Nazi’s’ of ‘bezorgde burgers’? De parodie van Browser Ballett blijft actueel.
Applied history
De samenstellers van Wenn das Gestern anklopft willen de internationale antiliberale ontwikkelingen niet lijdzaam aanzien. Onder redactie van de historici Philipp Ruch en Thomas Weber, die zelf ook stukken schreven, behandelen ze in afzonderlijke bijdragen onderwerpen die te maken hebben met rechtse radicalisering. De ondergang van de democratie van de Weimar-republiek fungeert als uitgangspunt. Valt de tijd van toen te vergelijken met die van nu en wat kunnen we leren van Weimar? Antwoorden op deze en op andere vragen worden gegeven door een brede groep van historici en andere deskundigen, onder wie ook de Nederlanders Annelotte Janse, Robin te Slaa en Beatrice de Graaf. Vanuit hun eigen specialisatie schreven zij, net als hun collega’s uit Duitsland en andere landen, bijdragen in de vorm van essay-achtige teksten.
In hun inleidende tekst leggen Ruch en Weber de term applied history uit. Dit betekent dat je de geschiedenis actief inzet om het heden te analyseren, waardoor je bijvoorbeeld kunt voorkomen dat fouten uit het verleden opnieuw worden gemaakt. De schrijvers constateren echter dat in Duitsland, dat ze aanduiden als “het moederland van de Holocaust”, het mantra is dat de geschiedenis zich niet herhaalt. Pogingen om van het verleden te leren worden daarom steeds van tafel geveegd. Wenn das Gestern anklopft is juist geschreven vanuit het uitgangspunt dat er uit het verleden lessen getrokken kunnen worden voor het heden, wat de schrijvers omschrijven als “de geschiedenis als leraar voor het heden”. Daarbij is er geen ruimte voor gemakzuchtige conclusies. Ruch en Weber schrijven:
Het heeft geen zin om in elke rechts-populist een reïncarnatie van Hitler te zien of te verwachten dat de democratie net als in 1933 zal instorten. Het heeft geen zin om op zoek te gaan naar nieuwe Rijksdagbranden. We moeten ons veel meer richten op wat we de drijvende krachten achter de ineenstorting kunnen noemen.
Nooit meer
Het naziverleden ging na de ondergang van Hitlers Duitsland wereldwijd fungeren als moreel ijkpunt. Zoiets als de Holocaust mocht nooit meer gebeuren. In zijn bijdrage vraagt de Amerikaanse oud-diplomaat J.D. Bindenagel zich af of de morele fundamenten van na de Holocaust nog altijd standhouden. Na de Tweede Wereldoorlog moest de universele waarde van een mensenleven in de geopolitiek leidend zijn. Voor sommige invloedrijke politici heeft dit principe afgedaan. Bindenagel verwijst naar de huidige Amerikaanse vicepresident J.D. Vance die in naastenliefde een rangorde aanbrengt, waarbij niet-Amerikanen op de laatste rij zitten. Zijn invloedrijke landgenoot, techmiljardair Elon Musk, noemt empathie zelfs de fundamentele zwakte van het westen.
Bindenagel constateert dat een dominant deel van zijn landgenoten de wereld niet langer bekijkt met de lessen van de Holocaust als leidend principe. Politici en opiniemakers uit de kring rondom Trump en zijn MAGA-beweging zien AfD niet als extremistische partij. Integendeel, Musk gaf de Duitsers eind 2024 het advies om op deze partij te stemmen, om Duitsland te redden. Dat de partij in Duitsland als extreemrechts wordt gezien, werd door Marco Rubio, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, in mei 2025 benoemd als “vermomde tirannie”.
Miniversie van Hitler
Het is verleidelijk om het succes van AfD met dat van de NSDAP in de jaren dertig te vergelijken. Philipp Ruch wijst er echter op dat AfD recent een hoger percentage kiezers behaalde dan de NSDAP in 1930 en dat zonder dat Duitsland, zoals in de jaren 20 en 30, werd geplaagd door een economische crisis en hoge werkloosheid. Ruch concludeert dat de veronderstelling dat Hitler aan de macht kwam door de economische crisis en hoge werkeloosheid dan ook niet afdoende is. De aantrekkingskracht van extreemrechts beperkt zich volgens hem niet tot crisistijd.
In het boek worden verschillende oorzaken van Hitlers succes uitgelegd. Thomas Weber waarschuwt dat we daarbij niet moeten denken dat de volgende tiran “een miniversie van Hitler” zal zijn, of dat de volgende val van de democratie tot een Vierde Rijk zal leiden. Te vaak wordt volgens hem Hitler…
…uit de hoge hoed getoverd, ongeacht of de parallel klopt, en ongeacht of er niet veel passendere historische overeenkomsten zijn.
Omvolking
Toch wijst Weber op overeenkomsten tussen extreemrechts toen en nu. Hij vergelijkt bijvoorbeeld de anti-immigratie-standpunten en remigratieplannen van AfD met punt 8 van het NSDAP-programma uit 1920:
Ook de term ‘omvolking’, die regelrecht uit het nazivocabulaire afkomstig is, wordt door Weber genoemd als voorbeeld. Het beladen woord werd gebruikt door de Nederlandse PVV-politica Marjolein Faber voordat ze in 2024 minister van Asiel en Migratie werd. De schrijver legt echter uit dat zij er iets anders mee bedoelde dan de nazi’s. Waar Hitler bezette gebieden in het oosten etnisch wilden zuiveren door de oorspronkelijke bevolking te vervangen door (etnische) Duitsers, gaat het Faber en andere hedendaagse aanhangers van de omvolkingstheorie er juist om dat er iets gedaan moet worden tegen immigratie om te voorkomen dat het ‘eigen volk’ wordt verdrukt door migranten. Er zou volgens deze complottheorie een elite zijn die opzettelijk de witte bevolking wil vervangen door mensen van kleur.
Complottheorieën
…vertwijfelde mensen een zekere mate van zekerheid. Ze brengen orde in de chaos, geven controle in tijden van willekeurige gebeurtenissen en bieden ‘geheime kennis’ wanneer niemand lijkt te weten wat er werkelijk aan de hand is.
De auteur verklaart dat het nationaalsocialisme en complottheorieën onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. De nationaalsocialistische wereldbeschouwing berustte op de theorie dat een internationale Joodse samenzwering Duitsland bedreigde. Onder meer Joodse bankiers moesten het daarbij ontgelden. Ze kregen de schuld van zowel de hyperinflatie van na de Eerste Wereldoorlog als van de economische crisis in de jaren 30. De complottheorie over de ‘Joodse wereldheerschappij’ had uiteindelijk genocidale gevolgen.
Reichsbürger-Putsch
Een samenzwering die geen verzinsels is, wordt in dit boek besproken door historicus Annelotte Janse. Haar tekst gaat over de Reichsbürger-Putsch, de in 2022 mislukte poging van de rechtsextremistische groepering rondom de adellijke vastgoedondernemer Heinrich Reuss om de Duitse democratie omver te werpen.
Volksgemeenschap
De aantrekkingskracht van Hitlers NSDAP wordt door geschiedenisprofessor Peter Fritsche nader beschouwd. De partij richtte zich niet op één doelgroep, zoals veel andere partijen wel deden, maar wilde voor een brede doelgroep aantrekkelijk zijn. Iemands sociaaleconomische positie moest niet uitmaken, maar anders dan bij de linkse partijen waren nationalistische idealen ook belangrijk. Duitsers van verschillende rangen en standen, zoals arbeiders en leden van de middenklasse, voelden zich aangetrokken door de door de nazi’s nagestreefde volksgemeenschap, die een einde zou maken aan de voortdurende conflicten tussen werknemers en werkgevers en tussen politieke partijen onderling.
Propaganda droeg sterk bij aan Hitlers opmars naar de macht. Regisseur en scriptschrijver Niki Stein beschrijft in haar tekst hoe tijdens de verkiezingscampagnes van 1932 en 1933 Hitler werd neergezet als Messias. Onder het motto ‘Hitler über Deutschland’ reisde hij per vliegtuig door het hele land om het volk toe te spreken. Er werd een film met dezelfde titel gemaakt. Het beeld van de toekomstige dictator die vanuit de lucht kwam om het Duitse volk te bevrijden, sloot aan bij het beeld dat Hitler al vanaf het begin van zijn politieke carrière rondom zijn persoon cultiveerde.
Hitler
Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam werd het welzijn van de staat en het volk boven de individuele belangen van de ondernemer en werknemer gesteld, legt historicus en fascisme-deskundige Robin te Slaa uit in zijn bijdrage. In zijn genuanceerde stuk geeft de Nederlander antwoord op de vraag of Hitler en Mussolini socialisten waren. Hij noemt de verschillen, maar negeert de overeenkomsten tussen de fascistische en socialistische politiek niet.
De ‘socialistische’ elementen van Hitlers partij worden tegenwoordig door rechts-radicale politici en publicisten aangewend om te ‘bewijzen’ dat Hitler links was. Hier neemt de historicus duidelijk afstand van. Zo concludeert hij dat AfD-politicus Alice Weidels bewering dat Hitler een socialist en communist was, vooraleerst een poging van haar is om “in de publieke perceptie kunstmatig een grotere afstand tussen haar partij en het nationaalsocialisme te creëren dan in werkelijkheid het geval is”.
Sociale media
Dat de Duitsers van tegenwoordig opnieuw in grote aantallen sympathiseren met een rechts-radicale partij wordt volgens de samenstellers van dit boek mede veroorzaakt door sociale media. Weber schrijft dat de primaire politieke overtuigingen van Duitsers sinds de jaren zeventig nauwelijks zijn veranderd. Toch denken mensen steeds negatiever over de ander, vooral over degenen met andere politieke ideeën. “Hier werken de sociale media als steroïde,” legt de schrijver uit, “want polariserend en conflicterend gedrag wordt beloond. De algoritmen van met name TikTok en YouTube zijn bijzonder gevaarlijk. Gebruikers worden met steeds radicalere en extremere versies van reeds bezochte inhoud geconfronteerd.”
Generatie Z radicaliseert steeds meer online, waarvan de gevolgen buiten het internet zichtbaar zijn: Duitsland registreerde in 2024 het hoogste aantal politiek gemotiveerde delicten sinds deze als aparte categorie worden bijgehouden. In haar bijdrage geeft hoogleraar internationale en politieke geschiedenis en radicaliseringsdeskundige Beatrice de Graaf bruikbaar advies hoe om te gaan met sociale media, die volgens haar de democratie ondergraven.
Trumps filosofie
Verschillende bijdragen in het boek gaan over de Verenigde Staten onder Trump. Weber legt uit dat we de Amerikaanse president niet moeten zien als fascist. Hij constateert weliswaar dat er overeenkomsten zijn tussen Hitler en Trump, zoals hoe ze beiden naar internationale verhoudingen kijken, maar benoemt ook de verschillen. Zo zag Hitler een sterke overheid als een middel om zijn doelen te verwezenlijken, terwijl Trump juist wantrouwend staat tegenover de staat en zijn invloed en instanties inkrimpt. Zonder als pacifist gezien te kunnen worden, denkt de Amerikaan ook anders over oorlog. In tegenstelling tot de Duitse dictator ziet hij oorlog niet “als iets verhevens, onvermijdbaars of nastrevenswaardig”. De kern van Trumps filosofie is volgens Weber…
…dat het meedogenloze streven naar individueel eigenbelang mensen in staat stelt om zowel individueel als collectief te bloeien. Verwantschap buiten familie, ideologie en staat bestaat – in tegenstelling tot in het fascisme – alleen in transactionele zin, met als doel alle obstakels voor het nastreven van eigenbelang uit de weg te ruimen.
Begrippen als “dienst, opoffering en heldendom” zijn, volgens Weber, Trump vreemd. Weber concludeert:
Trump begrijpt gewoon niet waarom iemand iets voor anderen zou moeten doen zonder daar direct persoonlijk voordeel bij te hebben. Met andere woorden: hij gelooft niet alleen niet in de staat, maar ook niet in de samenleving.
Nationaalkapitalisme
Weber beschouwt het Trumpisme als een typisch Amerikaans fenomeen, met kenmerken van de New Yorkse maffiacultuur en het extreme individualisme van Ayn Rand, schrijfster van The virtue of selfishness (De deugd van het egoïsme). Terwijl in Europa het nationaalsocialisme volgens hem wel opleeft, spreekt Weber in relatie tot het Amerika onder Trump van nationaalkapitalisme. Toch wijst de historicus erop dat er wel degelijk overeenkomsten zijn tussen Trumpisme en fascisme, bijvoorbeeld in de vorm van de persoonscultus, het verspreiden van onwaarheden en de belofte de eer van de natie te herstellen. Trumps beschuldiging dat migranten “het bloed van ons volk vergiftigen” had letterlijk uit Hitlers mond kunnen komen.
Fighting Nazis
Het boek sluit niet af in mineur. Zo wijst Sabine Mering, directeur van het centrum voor Duitse en Europese studies aan de universiteit van Brandeis, erop dat er onder het Amerikaanse volk veel verzet is tegen Tumps regering. Het gaat niet om van boven georganiseerde acties, maar om spontaan verzet. Door de actievoerders worden nazivergelijkingen niet geschuwd. Vooral bij protesten tegen de gewapende arrestatieacties van immigratiedienst ICE wordt de geschiedenis ingezet als waarschuwing voor het heden. “The Holocaust Started as a Mass Deportation! Shut down ICE”, zo luidde bijvoorbeeld een protesttekst. Een ander door Mering aangehaald voorbeeld is een protestbord met daarop een afbeelding van Captain America die Hitler bevecht begeleid door de tekst “Fighting Nazis is an American Tradition”.
Volgens Mering maakt het niet uit of de situatie in Amerika daadwerkelijk vergelijkbaar is met die in Duitsland in de jaren 20 en 30. Grote delen van de Amerikaanse burgerbevolking worden door de nazigeschiedenis gemotiveerd en gemobiliseerd om te protesteren tegen het onrecht dat zij, ruim tachtig jaar nadien, in hun eigen land waarnemen.
Brandmuur
In hun slotbijdrage behandelen Ruch en Weber de lessen van Weimar. Misschien wel de belangrijkste reden waarom Hitler aan de macht kon komen, was de wijze waarop de conservatieve Duitse Nationale Volkspartij (DNVP) met hem in 1933 een regering vormde. De conservatieven dachten de demagoog wel de baas te kunnen en verkozen hem boven samenwerken met de sociaaldemocratische partij. Ruch en Weber stellen in hun slotbijdrage dat de DNVP zich hiermee “niet slechts in eigen voet schoot, maar ook – heel suïcidaal – in het hoofd”. Vele conservatieven werden slachtoffer van nazivervolging en de partij werd opgedoekt.
De auteurs verklaren dat de Beierse conservatieven gedurende de Weimarperiode juist kozen voor het behoud van de democratie en weigerden samen te werken met de nazipartij die in 1923 een mislukte staatsgreep had gepleegd in de Beierse hoofdstad München. Ze wijzen er bovendien op dat in Nederland de conservatieven in 1939 ervoor kozen om voor het eerst samen te werken met de sociaaldemocraten, waarmee ze “een brandmuur” opwierpen tegen het extremisme. Ruch en Weber waarschuwen hedendaagse conservatieve partijen met de volgende woorden:
De democratie wapenen
Zonder achter elke boom een nazi te zien en met wetenschappelijke distantie, laten de auteurs zien hoe we aan de hand van lessen uit het verleden de democratie kunnen wapenen tegen desinformatie, demagogie en soortgelijke bedreigingen. Hoewel gericht op een Duits publiek is het boek, mede vanwege de bijdragen van Nederlandse deskundigen en de aandacht voor de Nederlandse politiek, lezenswaardig voor Nederlandse geïnteresseerden. Een Nederlandse vertaling zou een aanwinst zijn van de literatuur die reeds verscheen over de ondergang van de Weimarrepubliek en het hedendaagse rechts-populisme in Europa en de Verenigde Staten.
Fascisme als hogere vorm van democratie?
Was Hitler gelovig? Fascisme als politieke religie
Wat is fascisme? Ontstaan, betekenis en kenmerken
Wat Nederlandse nazi-kranten schreven in de Tweede Wereldoorlog
Eugene Fluckey (1913-2007) – Officier en filantroop
Pennenstreek redde Nico van Hasselt van de dood