Natuurvorser Franz Junghuhn was ‘een der laatste giganten’

Het boek Leven op een vulkaan; Franz Junghuhn, een biografie is geschreven door hoogleraar Ulbe Bosma. Uit dit boek blijkt op een mooie manier hoe Junghuhn een zeer gedreven, energieke wetenschapper was, die ondanks tegenslagen, tegenwerking en ziekten (amoebe dysenterie) onvermoeibaar doorwerkte onder vaak moeilijke omstandigheden.

De Pruisisch-Nederlands ontdekkingsreiziger natuuronderzoeker was een veelzijdig wetenschapper, die meerdere aspecten van de natuur bestudeerde, waaronder vulkanen, planten, dieren, geologische en meteorologische verschijnselen. Daarnaast legde hij verbanden tussen verschillende disciplines en als vrijdenker was hij al kritisch over de ontbossing op Java vanwege agrarische cultivering en hij geloofde niet in een Europese superioriteit.

Als jongere zat Junghuhn al gevangen, vluchtte als deserteur naar het buitenland en sloot zich aan bij het het Vreemdelingenlegioen. Tijdens zijn later leven beklom hij bijna alle vulkanen op Java, bestudeerde ze, tekende ze en beschreef hun schoonheid. Levend in de periode kort voor Darwin, werd wel de Humboldt van Java genoemd.

Hij verzamelde duizenden planten en fossielen, deed archeologische vondsten, vervaardigde geografische kaarten, schreef boeken, waarvan een gedeelte vol metingen, niet onverdienstelijke, zelfgemaakte tekeningen en volkenkundige observaties. Zijn gedrevenheid was soms bijna maniakaal en ging vaak ten koste van zijn gezondheid. Hij leidde aan chronische amoebe dysenterie en gebruikte regelmatig opium.

Giftige pen

Het boek van Ulbe Bosma is meer dan een biografie. Het is verrijkt met allerlei feiten en wederwaardigheden over de toenmalige (Hollandse) wetenschappelijke en bestuurlijke wereld, die een deel van de lezers zullen aanspreken, maar met intriges, die niet altijd voor iedereen even interessant en relevant zijn. Ze maken wel duidelijk waarom Junghuhn, als zich onafhankelijk opstellende wetenschapper, en zijn werk lange tijd slechts marginaal erkend werden. Dit kwam mede door zijn soms giftige pen en rebelse, eigenzinnige en trotse karakter, waarmee hij veel mensen tegen zich in het harnas joeg.

Hij publiceerde duizenden pagina’s tekst en van zijn verzamelde specimen zijn er nog 5262 (planten, stenen, fossielen, mineralen) in bezit van Naturalis. Een ander deel is ondergebracht in collecties in het buitenland. Auteur Ulbe Bosma noemt Junghuhn ergens, en niet onterecht, een der laatste giganten die nog een groot deel van de natuurwetenschappen beheersten. Dit boek vormt een zinvolle verrijking wat betreft de betekenis en plaatsing van deze veelal ondergewaardeerde, markante totaalwetenschapper.