Odoaker: de ‘eerste barbaarse koning’ die Rome bestuurde

De afzetting van keizer Romulus Augustulus door de Germaanse legeraanvoerder Odoaker in 476 geldt als het ‘officiële einde’ van het West-Romeinse rijk en een overgangsmarkering van de klassieke oudheid naar de vroege middeleeuwen. In werkelijkheid functioneerde Odoaker, de ‘eerste barbaarse koning van Italië’, al voor zijn machtsovername binnen de structuur van het afstervende rijk, waarvan hij vervolgens tijdens zijn heerschappij de instellingen onveranderd liet.

Probleem op probleem

De neergang tekende zich al af bij de bestuurlijke opdeling van het rijk in een oostelijk en westelijk deel onder keizer Diocletianus in 286. Een administratief verstandige maatregel, maar geboren uit een besef van groeiende onbestuurbaarheid van het enorme territorium. De problemen zouden steeds toenemen. Economische moeilijkheden stapelden zich op: hoge belastingdruk en inflatie, te grote afhankelijkheid van slavenarbeid, krimpende handel.

De negatieve ontwikkeling werd in de vierde en vroege vijfde eeuw versneld en ook deels veroorzaakt door de voortdurende aanvallen van Germaanse volken als Goten en Vandalen, en de vanuit Azië opdringende Hunnen. Door Romeinse ingezetenen verlaten landerijen werden ingenomen door Germaanse en andere immigranten. Het leger desintegreerde door de steeds groeiende component van niet-Romeinse huurlingen. De zware nederlaag bij Adrianopel tegen de Goten (378) was een veeg teken van de onttakeling. Een nog grotere klap was de plundering van Rome in 410 door de Visigoten onder Alarik: het was de eerste keer sinds 387 voor Christus, bijna achthonderd jaar eerder, dat de stad dit lot had ondergaan.

Een door de zesde-eeuwse, Byzantijnse historicus Procopius overgeleverde legende verhaalt dat de in Ravenna verblijvende keizer Honorius, een totaal andere man dan zijn vader Theodosius de Grote, bij de melding van de plundering meende dat zijn favoriete haan, die ook Roma heette, was gestorven. Ongeloofwaardig, maar tekenend voor de staat van het rijk en de onbekwaamheid van deze keizer. Later in dat jaar 410 trok Honorius de Romeinse legioenen terug uit Britannia, nadat in 405 of 406 ook de Neder-Germaanse limes (rijksgrens) was prijsgegeven.

Keizers zonder macht

Het prijsgeven van de controle over de limes betekende meer gebiedsverlies aan Germaanse volken als Vandalen, Sueven en Bourgondiërs (achter deze verzamelnamen gaan geen onwrikbare etnische identiteiten schuil), terwijl ook de invallen van de Hunnen diep ingrepen, ondanks de Romeins-Gotische overwinning op hen in de Slag op de Catalaunische velden in 451. Vier jaar nadien werd Rome nog eens geplunderd, nu door de Vandalen.

De keizerstitel was hol geworden, de macht berustte bij legerleiders als Ricimer. Deze handhaafde tijdens zijn periode als magister militum (456-472) nog wel diverse keizer als marionetten, maar liet ze in enkele gevallen ook executeren. Odoaker verkeerde korte tijd in Ricimers omgeving en zou in zijn machtspolitiek één stapje verder gaan.

Opgegroeid bij de Hunnen

Odoaker werd omstreeks 433 geboren als zoon van Edeko (Idico), een leider van de Skiren, een als ‘Oost-Germaans’ aangeduide groep die voor het eerst in de late derde eeuw wordt vermeld. Misschien was Odoaker van gemengde Skirische en Hunse afkomst, want Edeko stond in hoog aanzien aan het hof van de Hunnenleider Attila en streed in de Slag op de Catalaunische velden aan Hunse zijde. Odoaker groeide dan ook waarschijnlijk op aan Attila’s hof in Pannonië (Hongarije).

In de oudere geschiedschrijving wordt Odoaker ook aangeduid als ‘Heruul’. De eveneens Oost-Germaanse Herulen worden in de derde eeuw net als hun bondgenoten de Skiren voor het eerst vermeld. Vele krijgers uit beide groepen voegden zich in de latere vijfde eeuw bij het Romeinse leger. Een gedenksteen uit 1521 noemt Odoaker Rex Rhutenorum, ‘koning van de Rhutenen’. Deze naam was sinds de latere middeleeuwen echter een verzamelterm voor Oost-Slavische volken.

Machtsovername

Rond 470 belandde Odoaker in Italië. Hij steeg snel in de rangen van het leger en diende in de lijfwacht van Ricimer. De Romeinse generaal Flavius Orestes verjoeg in 475 de voorlaatste West-Romeinse keizer Julius Nepos, maar kreeg zelf te maken met een opstand van Odoaker en zijn Skiriërs omdat hij zijn belofte om in Italië land aan hen te geven niet nakwam. Op 23 augustus riepen Odoakers troepen hun leider uit tot koning. Vijf dagen later werd Orestes gevangengenomen en geëxecuteerd in Placentia, het huidige Piacenza.

Op 4 september 476 zette Odoaker ook de jonge keizer Romulus Augustulus (‘Augustusje’) af en verbande hem naar Campanië. Volgens een aantrekkelijke, maar weer twijfelachtige overlevering spaarde hij hem wegens zijn jeugdige schoonheid.

Het West-Romeinse rijk was niet meer, maar de ‘barbarisering’ was al zover doorgedrongen dat niemand zich daar rekenschap van gaf. De kort tevoren nog zo machtige Ricimer was bijvoorbeeld de zoon geweest van een vorst van de Sueven en een Visigotische prinses. En Orestes, geboren uit een Romeinse familie in Pannonië, was net als Odoakers vader een belangrijke figuur geweest aan het hof van Attila – én de vader van Romulus Augustulus.

Slimme manoeuvres

In tegenstelling tot Ricimer zette Odoaker geen stroman als keizer op de troon. Hij was wel zo sluw om als rex de opperheerschappij van de nieuwe Oost-Romeinse keizer Zeno te erkennen, en stuurde de keizerlijke insignia van het westen naar Byzantium met de boodschap dat ‘één monarch volstaat om de wereld te regeren’. Zeno schonk op zijn beurt de titels patricius en dux (leider) aan Odoaker. In de praktijk veranderde deze nominale onderschikking niets aan de alleenheerschappij van Odoaker in Italië.

Eenmaal aan de macht, confisqueerde hij volgens een bestaand gebruik van afgedwongen gastvrijheid of hospitalitas een derde van de beschikbare landerijen voor zijn soldaten in de gebieden waar ze gelegerd waren. Hierbij genoot hij de steun van de Senaat. Voor het overige liet hij de bestuurlijke instellingen en praktijken intact. Ook mochten alleen Romeinen vrijgevallen functies als ambtenaar, belastingontvanger of rechter bekleden. Ofschoon hijzelf het arianisme beleed, respecteerde Odoaker eveneens de gevestigde, met de staat verweven positie van de katholieke kerk.

Oorlogen en bondgenoten

Hoewel hij aanvankelijk te kampen had met ongeregeldheden onder zijn eigen troepen, behaalde Odoaker in het eerste decennium van zijn heerschappij een reeks militaire successen. Na een overwinning op de Vandalen voegde hij Sicilië aan zijn koninkrijk toe. In 481/82 veroverde hij ook Dalmatië (in het huidige Kroatië) op de krijgsheer Ovida, een van de moordenaars van de voorlaatste keizer Julius Nepos.

Als bondgenoot van de Visigoten en Franken bestreed Odoaker de Bourgondiërs, Alemannen en Saksen. In 487/488 volgde in twee strafexpedities een overwinning op de Rugiërs, die bezuiden de Donau in het huidige Oostenrijk een koninkrijk hadden gevestigd.

Kentering

Odoakers veroveringen en zijn groeiende populariteit in Italië wekten wrevel en argwaan bij keizer Zeno. Dat werd er zeker niet beter op toen de keizer erachter kwam dat Odoaker contacten onderhield met de opstandige generaal Illus, wiens rebellie eindigde met zijn onthoofding in 488. Tegelijkertijd moest Zeno zien af te komen van Illus’ steeds moeilijker te bedwingen overwinnaar, de Ostrogoot Theodorik.

Odoaker werd de bliksemafleider. Op last van Zeno viel Theodorik in 489 Italië binnen; ook de door Odoaker verslagen Rugiërs sloten zich bij hem aan. Het werd een moeizame oorlog, die vier jaar zou duren. Uiteindelijk moest Odoaker zich terugtrekken in het bijna onneembare Ravenna, sinds 402 de West-Romeinse hoofdstad. Theodorik sloeg het beleg voor de stad.

Overgave en dood

Aangezien het beleg zich voortsleepte en hongersnood heerste in de stad, kwam het tot een compromis: Theodorik en Odoaker zouden samen Italië besturen. De Goten trokken ongehinderd Ravenna binnen. Om de nieuwe samenwerking te vieren, nodigde Theodorik Odoaker uit voor een banket op 15 maart 493. Nauwelijks aan de dis gezeten, liet Theodorik zijn voormalige tegenstander vastgrijpen, stapte op hem af en kliefde hem van sleutelbeen tot dij doormidden. ‘Waar is God?’ zou Odoaker nog hebben uitgebracht, waarop Theodorik antwoordde: ‘Dit heb jij ook mijn mensen aangedaan.’

Er zijn verschillende versies overgeleverd van Odoakers laatste momenten. Bovengenoemde aanhaling van Odoakers laatste dialoog met Theodorik komt van Johannes van Antiochië, een Byzantijnse geschiedschrijver uit de zevende eeuw. Pal na de verraderlijke moord zou Theodorik volgens Johannes ook hebben gezegd dat Odoaker kennelijk ‘niet eens een bot in zijn lijf had’. Hij liet Odoakers lijk begraven in een stenen sarcofaag bij de plaatselijke synagoge.

Om politieke naweeën en vergelding te voorkomen, liet Theodorik ook Odoakers trouwste volgelingen, medewerkers en familie uitroeien: zijn oudere broer Hunulf (Onoulphus), zijn zoon en aangewezen opvolger Thela (ook bekend als Okla) en zijn vrouw Sunigilda. Hunulf zocht asiel in een kerk, maar werd door Theodoriks boogschutters toch gedood.

Thela was weliswaar eerst naar Gallië verbannen, maar keerde terug naar Italië en werd toen alsnog omgebracht. Sunigilda werd in gevangenschap uitgehongerd.

Waardering

Volgens de Nederlandse schrijver Louis Couperus, in zijn bundel Uit blanke steden onder blauwe lucht (1912-1913), klonk uit Odoakers laatste kreet ‘Waar is God?’ al het…

…scepticisme van eene overbeschaving, die in enkele jaren des Barbaren ziel heeft kunnen verweeken.

Odoaker had de fundamenten gelegd voor een koninkrijk waarop Theodorik kon voortbouwen. Odoaker had takt, doorzicht en gematigdheid bezeten, meende Couperus. ‘Ook hij, klaarblijkelijk, gevoelde – als Alarik, als Ataulf, als Theodorik – de meerderheid van den Latijnschen geest, de bekoring der Latijnsche ziel, de doordringende macht der Latijnsche beschaving, die geen woeste overweldiging in enkele jaren te niet kon doen. Gedurende zijn kort bewind herstelde hij het consulaat, hield in eere de Latijnsche gebruiken en zeden. Hij had zich bijna bemind gemaakt.’

Ook de geschiedschrijver Edward Gibbon schreef in zijn beroemde Decline and Fall of the Roman Empire (1776-1789) dat Odoaker ‘de hoge positie tot welke zijn moed en fortuin hem hadden verheven niet onwaardig’ was. Net als de latere Couperus bezag hij de Skiriër door een klassiek gekleurde bril:

De omgang met de Romeinen beschaafde zijn woeste aard, en hoewel hij veroveraar en barbaar was, eerbiedigde hij de wetten en zelfs de tradities van zijn onderdanen.

De ‘stoutmoedige barbaar’ Odoaker verzachtte zelfs het leed van het veelgeplaagde Italië door zijn ‘wijsheid en menslievendheid’.

Overleveringen

Het algemene oordeel over Odaker in de moderne geschiedschrijving is niet opvallend gewijzigd, al is de scherpe grens tussen ‘Romeinen’ en ‘barbaren’ in deze periode weggegumd. Het gebrek aan biografisch getinte studies over Odoaker is wel opvallend. Exacte, betrouwbare feiten over zijn levensloop zijn dan ook schaars, maar dat geldt ook voor zijn moordenaar en opvolger Theodorik.

Wel maakte Odoaker in de eeuwen na zijn dood zijn entree in verschillende heiligenlegenden en literaire tradities. Voor zijn intocht in Italië zou hij een bezoek hebben gebracht aan de H. Severinus van Noricum (ca. 410-482), wiens kluis zo klein en laag was dat Odoaker er alleen gebukt kon staan. Severinus voorspelde dat Odoakers expeditie naar Italië gelukkig zou verlopen en dat hij het land spoedig zou veroveren. Toen dat uitkwam, schreef Odoaker hem een bedankbrief met de uitnodiging om alles te vragen wat de kluizenaar maar wenste. Severinus vroeg niets voor zichzelf, enkel dat Odoaker enkele bannelingen zou terugroepen. Een andere overlevering meldt echter tegengestelde zaken. In 488 zouden Severinus’ monniken met de relieken van de heilige juist naar Italië zijn gevlucht voor de troepen van Odoaker, die als ariaan de katholieken vervolgde.

De zeer vrome Honorata van Pavia moet ook door Odoaker gevangen zijn genomen; ze kwam pas vrij na betaling van een groot losgeld door haar broer, de later eveneens heiligverklaarde bisschop Epifanius van Pavia. En de aartsengel Michaël greep in toen Odoaker in de nazomer van 492 Siponto in Apulië bedreigde. Hij liet een hevig onweer boven Monte Gargano losbreken, dat de barbaren op de vlucht joeg. Ze werden nagezeten tot bij Napels. Dat het werkelijk om tussenkomst van de H. Michaël ging, aldus deze schitterende overlevering, bewees diens voetafdruk die na de overwinning in een grot op de berg werd aangetroffen.

Odoaker in het Exeter Book

In het dertiende-eeuwse, Duitse Eckenlied vernemen we dat Diederik van Bern (de naam waaronder Theodorik de Grote in veel sagen optrad) Odoaker vermoordde met het zwaard van de eerder door hem gedode reus Ecke.

Odoaker en Theodorik duiken in verbasterde vorm waarschijnlijk ook op als Eadwacer en Wulf in het Exeter Book, een bloemlezing Oud-Engelse poëzie uit de tweede helft van de tiende eeuw. De Engelse mediëvist Ian Shiels bracht de desbetreffende tekstfragmenten in 2022 in verband met de zevende-eeuwse kroniek van Johannes van Antiochië, en diens mededelingen over de uithongering van Odoakers vrouw Sunigilda. In de echo’s van dit verhaal in het Exeter Book is Wulf alias Theodorik echter de geliefde van Sunigilda, die hier Sonegild heet.

Een andere, recente Britse connectie wordt gelegd in de historische actiefilm The Last Legion (2007), gebaseerd op een roman van Valerio Massimo Manfredi (L’ultima legione, 2002). Hierin wordt het verhaal van de door Odoaker afgezette Romulus Augustulus gekoppeld aan de Arthurlegende, met een rol voor de tovenaar Merlijn en het beroemde zwaard Excalibur.

Het graf van Odoaker?

In 1854 leek toch een meer tastbaar spoor van Odoaker aan het licht te komen. Ook in de Nederlandse pers verschenen berichten over de vondst van zijn lijk in Ravenna door arbeiders. Het was gehuld in een gouden wapenrusting, die de werklui in stukken braken en heimelijk verkochten. Toen de zaak bekend werd volgden nauwkeuriger opgravingen, waarbij nog enkele kostbaarheden werden blootgelegd en men een opschrift ontdekte, waaruit de identiteit van Odoaker gebleken zou zijn.

Het bleek om een sensatiebericht te gaan, naar aanleiding van aanleg- en baggerwerken bij de haven van Ravenna en het Corsinikanaal. De hierbij gedane laatantieke en vroegmiddeleeuwse vondsten kunnen niet aan Odoaker worden gekoppeld. De ‘eerste barbaarse koning’ bleef ook in dit opzicht het enigma dat hij altijd al was geweest.

Bronnen