Vaclav Havel – De laatste president van Tsjecho-Slowakije

Vaclav Havel (1936–2011) was een Tsjechisch schrijver en politicus die als laatste president van Tsjecho-Slowakije en eerste president van Tsjechië een centrale rol speelde in de politieke omwenteling van zijn land.

Vaclav Havel werd op 5 oktober 1936 geboren in Praag en kreeg het zwaar toen in 1948 de communisten aan de macht kwamen. Hij was afkomstig uit een vooraanstaande Praagse familie, wat het voor hem moeilijk maakte om tot een goede opleiding te worden toegelaten. Met behulp van avondstudies slaagde hij er uiteindelijk in zijn middelbare opleiding af te ronden. Daarna volgde hij een cursus tot medisch laborant en studeerde hij aan de Technische Universiteit in Praag. In 1957 kwam aan deze studie een einde, waarna Havel zijn militaire dienstplicht moest vervullen.

Nadat hij zijn militaire dienstplicht had vervuld ging Havel werken in verschillende theaters, onder meer als toneelschrijver. Ook studeerde hij aan de Hogeschool voor Drama. In 1963 werd in het theater voor het eerst een toneelstuk van zijn hand opgevoerd: Het Tuinfeest (Zahradní slavnost), een satire op de bureaucratie. Havel schreef niet alleen voor het toneel, maar ook voor tijdschriften en het literaire blad Tvář.

Dissident

De communistische autoriteiten stonden vijandig tegenover veel van Havels publicaties. Na het neerslaan van de Praagse Lente in 1968 kreeg hij een publicatieverbod opgelegd, omdat hij door het regime als te liberaal werd beschouwd. In West-Europa werden zijn toneelstukken daarentegen steeds vaker opgevoerd en groeide zijn bekendheid als dissident. Terwijl hij in eigen land niet meer mocht publiceren of opvoeren, ontving hij in 1969 in Oostenrijk de Staatsprijs voor Europese Literatuur.

In 1977 werd in Tsjecho-Slowakije de mensenrechtenorganisatie Charta 77 opgericht, waarvan Vaclav Havel één van de initiatiefnemers was. Aanleiding was het speelverbod dat de autoriteiten in 1976 oplegden aan de undergroundband Plastic People of the Universe. Dat verbod gold als een schending van de Helsinki-akkoorden, die de Tsjechoslowaakse regering eerder had ondertekend en waarin ook afspraken over mensenrechten waren vastgelegd. De verontwaardiging hierover bracht schrijvers, kunstenaars en andere intellectuelen met elkaar in contact. Havel werd de eerste woordvoerder van Charta 77. In 1979 werd hij vanwege zijn politieke activiteiten gevangengezet; in 1983 kwam hij, na internationale druk op de regering, weer vrij.

Enige tijd later trouwde Habel met Olga Splichalova, een voorvechter van de democratie. In deze periode schreef hij zijn filosofische werk Brieven aan Olga (Dopisy Olze, 1983).

Erasmusprijs

In 1986 ontving Vaclav Havel de Erasmusprijs, een onderscheiding die jaarlijks wordt toegekend aan een persoon of instelling die een voor Europa belangrijke bijdrage heeft geleverd op cultureel, sociaal of sociaal-wetenschappelijk terrein. Aanvankelijk was het de bedoeling de prijs toe te kennen aan Charta 77, maar de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken verzette zich daartegen. Na overleg met premier Ruud Lubbers werd besloten de prijs uit te reiken aan Havel, als persoon die de waarden en ideeën van Charta 77 symboliseerde.

Op 19 november 1989 werd in Tsjecho-Slowakije het Burgerforum opgericht, een politieke beweging die tot doel had het communistische bewind vreedzaam omver te werpen. De beweging werd op initiatief van Havel opgericht en groeide uit tot een overkoepelend orgaan waarin vertegenwoordigers van studenten, kerken, arbeiders en ook communisten die zich tegen de partijlijn keerden, zich verenigden. Op 29 december 1989 werd Vaclav Havel door het parlement gekozen tot president van Tsjecho-Slowakije. Na een verkiezingsoverwinning van Slowaakse nationalisten in 1992 trad hij af. Tegen de wens van Havel werd Tsjecho-Slowakije daarop gesplitst in twee afzonderlijke staten: Tsjechië en Slowakije.

In februari 1993 werd Havel voor een periode van vijf jaar gekozen tot president van Tsjechië. Aan het einde van die termijn, in 1998, werd hij herkozen. Een derde ambtstermijn was in 2003 grondwettelijk niet mogelijk, waarmee een einde kwam aan zijn presidentschap.

De laatste jaren van zijn leven hield Havel zich onder meer bezig met schrijven. Ook had hij plannen voor een film over het Verdrag van München van 1938. In de laatste vijftien jaar kampte hij met ernstige gezondheidsproblemen. Hij overleed op 18 december 2011 op 75-jarige leeftijd in zijn slaap in zijn woning in Hrádeček.

Vaclav Havel over communistische regimes