In 1908 werd in Oostenrijk, op een vindplaats uit het laatpaleolithicum, een elf centimeter hoog kalkstenen beeldje gevonden. Het stelt een vrouw voor van wie de geslachtskenmerken zeer expliciet zijn weergegeven. De borsten van de vrouw zijn enorm en daarnaast heeft ze dikke billen, dijen en een duidelijke venusheuvel. Het beeldje werd gemaakt tussen 28.000 en 25.000 voor Christus en is bekend komen te staan als de Venus van Willendorf.
Algemeen aangenomen wordt dat het bij dergelijke beeldjes om vruchtbaarheidssymbolen gaat. In het geval van het exemplaar uit Oostenrijk zou dan een hoogzwangere vrouw zijn afgebeeld. Er zijn echter ook andere theorieën. Zo zou het beeldje ook een moedergodin voor kunnen stellen of kan het beeld als talisman zijn gebruikt, om de bezitter geluk te brengen. Verder is weleens geopperd dat het hier om een soort zelfportret zou kunnen gaan, van een vrouw die haar eigen lichaam in een spiegelloos tijdperk van bovenaf bekeek.
In het verleden zijn er ook onderzoekers geweest die het beeldje in verband brachten met het idee van een vroeg matriarchaat, ofwel een periode in de geschiedenis waarin vrouwen een centrale positie innamen. In zijn in 2023 verschenen boek De onderwerping benadrukt de bekende Duitse filosoof en historicus Philipp Blom echter dat dit vooral moderne projecties zijn, die eigenlijk meer zeggen over de denkers die dergelijke ideeën opperen dan over de mensen die het beeldje ooit maakten. Blom:
Hoe minder context, hoe groter de afstand tussen bewijsbare feiten en plausibel klinkende hypothesen.
Waar werd het beeldje gemaakt?
Het beeldje is gemaakt van zogeheten oölitisch kalksteen, dat niet in de omgeving van Willendorf is te vinden. Na de ontdekking was hierdoor al snel duidelijk dat het object elders moest zijn gemaakt. Waar precies, bleef echter lang onduidelijk. In 2022 stelden onderzoekers van de Universiteit van Wenen vast dat het gesteente vrijwel zeker afkomstig is uit Noord-Italië, mogelijk uit de omgeving van het Gardameer. Ze kwamen tot die conclusie na vergelijking van de interne structuur van het beeldje – dat werd onderzocht met micro-computertomografie – met gesteentemonsters uit heel Europa. Alleen kalksteen uit Noord-Italië vertoonde dezelfde samenstelling en korrelverdeling. Deze ontdekking bevestigt het beeld dat prehistorische groepen zich meer dan 30.000 jaar geleden al over grote afstanden bewogen. Het beeldje stak vermoedelijk immers zelfs de Alpen over.
Het beroemde prehistorische beeldje heeft geen uitgewerkt gezicht, de armen zijn nauwelijks afgewerkt en de voeten ontbreken. Bovenop het hoofd is een patroon te zien dat mogelijk een gevlochten kapsel of muts voorstelt. De benaming ‘venusbeeld’ is overigens enigszins omstreden, aangezien er natuurlijk helemaal geen link is met de Romeinse godin met die naam.
De Venus van Willendorf maakt onderdeel uit van de collectie van het Natuurhistorische Museum in Wenen. Er zijn in de loop der tijd verschillende kopieën gemaakt. Een daarvan bevindt zich in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.
Controverse
In 2018 ontstond nog enige ophef over het duizenden jaren oude beeld, nadat Facebook een foto ervan had verwijderd omdat deze als aanstootgevend werd beschouwd. Het Natuurhistorisch Museum in Wenen protesteerde fel tegen dat besluit en ook veel kunst- en cultuurliefhebbers roerden zich. Facebook draaide het besluit hierna terug.
Korte video over de Venus van Willendorf
Prehistorie – Betekenis begrip en periodisering
Venus van Brassempouy – Ivoren beeldje uit het laat-paleolithicum
Hoe mevrouw Sapiens haar plaats opeist in de prehistorie-https://www.britannica.com/topic/Venus-of-Willendorf
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Venus_van_Willendorf
-http://www.kunstbus.nl/cultuur/venus-van-willendorf.html
-Nature (2022): Micro-CT study on the Venus of Willendorf – https://www.nature.com/articles/s41598-022-06799-z
-De onderwerping. Een geschiedenis van de verhouding van de mens tot de natuur – Philipp Blom (2023)
Göbekli Tepe, het oudste buurthuis ter wereld
Israëlische archeologie
Cees de Steentijdman – Icoon voor de Nederlandse prehistorie