Een invloedrijk boek over de verovering van de Inca’s

Kun je iets over jezelf vertellen?

“Geschiedenis, dat waren voor mij vooral spannende verhalen. Het begon bij meneer Emminga. Hij was de meester van groep 6 van de Delftsche Schoolvereeniging en in onze tienjarige ogen al oeroud. Hij kon fantastisch vertellen over geschiedenis, alsof hij er zelf bij geweest was. Het had weinig verbazing gewekt als hij Julius Caesar, graaf Floris en Willem van Oranje persoonlijk de hand had geschud. Een illusie die hij overigens zelf graag in stand hield.

De Grote Gebeurtenissen waar hij echt zelf bij geweest was: de Tweede Wereldoorlog (hij beweerde door een Engels vliegtuig onder vuur te zijn genomen en een keer met een vriendje door een mijnenveld te hebben gewandeld) en de Watersnoodramp van 1953 (hij was er als dienstplichtige bij dat een schip in een dijk werd gevaren om een gat te dichten) behoorden ook tot zijn repertoire. Smulvoer voor kleine jongens.

De fascinatie bleef en in 1994 ging ik geschiedenis studeren in Leiden. Na mijn studie ging ik bij een vermogensbeheerder werken. In die wereld werk ik nog steeds. Met geschiedenis deed ik weinig meer. Maar toen ik tijdens de coronacrisis veel thuis was, besloot ik mijn familieverleden eens uit te zoeken. Het leidde in 2022 tot het boek Brood, geloof en jenever en biedt de lezer inzage in de positie van immigranten in zeventiende-eeuws Leiden, het leven van weeskinderen uit de middenstand in de achttiende eeuw en katholieke emancipatie en ondernemerschap in de negentiende en twintigste eeuw.

Spannende verhalen? Dat niet direct. Bakkers en jeneverstokers zijn nu eenmaal geen avonturiers. Voor de geïnteresseerden: het boek is nog te koop.

Wat is je favoriete geschiedenisboek?

“Uiteraard niet mijn eigen boek. Omstreeks 2005 keerde mijn broer terug van een vakantie in Peru en had voor mij The Conquest of the Incas van John Hemming meegenomen. Het leek mij typisch zo’n boek dat je nog even snel op het vliegveld koopt. Een tijd lag het maar op de “ooit te lezen”-stapel, want de verovering van Zuid-Amerika door de Spanjaarden, dat kon toch nooit echt interessant zijn. Ze kwamen, waren sluw en doortrapt en hun zwaarden, paarden en ziektekiemen deden de rest.

Wanneer las je dit boek voor het eerst, en wat maakte indruk op je?

“Het boek lag minstens een of twee jaar op die stapel. Maar toen ik het opensloeg, werd ik op slag gegrepen door een fascinerende en kleurrijke wereld van schurken, opportunisten, helden en stakkers. Ik heb het inmiddels zeker drie keer van kaft tot kaft gelezen.

Hemming toont aan dat de verovering van de Inca’s nooit een gelopen race is geweest, maar een aantal keren een dubbeltje op zijn kant. Hij kent Peru op zijn duimpje en laat tot in detail zien wat waar gebeurde en wat we daar nu nog van kunnen zien. Hij legt uit hoe geïsoleerd en uniek de beschaving van de Andes was en wat voor originele uitvindingen de Inca’s gedaan hadden. Zo kenden zij bijvoorbeeld geen schrift, maar communiceerden met een soort waaiers van geknoopte touwtjes, quipu’s genaamd. En hij mijmert hoe de kaart van Zuid-Amerika en de ledenlijst van de Verenigde Naties er vandaag uit hadden kunnen zien, als die-of-die Inca net een andere inschatting van de Spaanse bedoelingen had gemaakt.

John Hemming is een Brits-Canadese historicus, ontdekkingsreiziger en schrijver die zelf de nodige avonturen beleefde in Zuid-Amerika. Bekend is dat hij in 1961 bijna gedood werd in het Amazonegebied toen hij daar op expeditie was en in een hinderlaag van een geïsoleerde stam liep. Hij reisde veel door Peru en raakte daar gefascineerd door de botsing der beschavingen die daar had plaatsgevonden. Die botsing is zo bijzonder omdat het Inca-rijk de laatste geïsoleerde geavanceerde beschaving was die in aanraking kwam met de rest van de wereld.

Hemming publiceerde zijn boek in 1970. Tot dat moment had iedereen die zich voor het onderwerp interesseerde, zich moeten verlaten op History of the Conquest of Peru van William H. Prescott, dat al uit 1847 dateert. Prescott had in de negentiende eeuw vrijwel uitsluitend geleund op Spaanse kronieken, die de verovering vooral vanuit Spaans oogpunt lieten zien, en die op dat moment de enige bekende bronnen waren.

Sinds het verschijnen van zijn boek waren er echter talloze archiefvondsten gedaan, die de gebeurtenissen ook vanuit het perspectief van de Inca’s belichten, zoals bijvoorbeeld een verslag dat in 1570 gedicteerd werd door de Inca Titu Cusi Yupanqui, een neefje van de Inca-keizer Atahualpa die door de conquistador Francisco Pizarro gevangen werd genomen, en een rijk geïllustreerde aanklacht tegen de excessen van het Spaanse bestuur van de inheemse edelman Felipe Guaman Poma. Een andere schatkamer bleken de Spaanse notariële archieven te zijn. De Spanjaarden hadden de voor historici prettige gewoonte ieder aspect van het leven, en dus ook de verovering van het Inca-rijk, te documenteren en vast te leggen bij notarissen.

Hemming heeft met al deze bronnen en zijn eigen veldwerk een buitengewoon boeiend boek geschreven, dat niet alleen de initiële verovering belicht, maar ook de daarop volgende opstanden, de ontvolking door ziekte en oorlog, de “doorstart” die de Inca’s maakten in hun onafhankelijke oerwoud-rijkje Vilcabamba en de wederwaardigheden van diverse afstammelingen van de Inca-keizers, die in sommige gevallen hoge posities in het Spaanse koloniale rijk of de onafhankelijke Zuid-Amerikaanse staten wisten te bereiken.

Het laatste hoofdstuk van zijn boek wijdt Hemming aan de zoektocht naar het legendarische Vilcabamba, de laatste hoofdstad van de Inca-rompstaat, waar de Inca’s nog veertig jaar na de verovering verzet bleven bieden. Nadat de laatste onafhankelijke Inca-heerser, Tupac Amaru, daar in 1572 gevangen was genomen, werd de stad opgeslokt door het oerwoud en vergeten.

In 1911 was de Amerikaanse ontdekkingsreiziger Hiram Bingham op zoek naar Vilcabamba, toen hij de bergstad Machu Picchu ‘ontdekte’. Aanhalingstekens, want de ruïnes werden hem, zoals eigenlijk alle ‘ontdekkingen’ in Peru, gewoon aangewezen door de plaatselijke bevolking. Bingham identificeerde Machu Picchu met Vilcabamba.

Jammer alleen voor Bingham dat de oude bronnen Vilcabamba beschreven als een dampige jungle-stad met tropische gewassen en Machu Picchu op een koude bergtop ligt. Het daaropvolgende debat was nog niet beslecht toen Binghams landgenoot Gene Savoy in 1964 een stel overwoekerde en moeilijk bereikbare ruïnes op een plaats die nu Espiritu Pampa heet, aanwees als Vilcabamba. Hemming concludeerde in 1970 op basis van zijn onderzoek dat Savoy het hier bij het juiste eind had. Anno 2026 weten we dat hij gelijk heeft.

Tot slot verzucht Hemming dat het jammer is dat Espiritu Pampa/Vilcabamba wel nooit onderzocht zal worden, omdat het zo moeilijk bereikbaar is. Het is misschien het enige punt waar het boek gedateerd is. Op Youtube staat een filmpje van iemand die meerijdt met een taxibusje en bijna voor de ingang wordt afgezet. Het oerwoud is teruggedrongen, de belangrijkste ruïnes zijn overkapt, er zijn archeologen aan het werk. Voor al het overige is het zesenvijftig jaar oude boek nog steeds een meesterwerk dat staat als een huis.

Ik ben een weinig avontuurlijke reiziger en nog nooit in Peru geweest. “Reizen in de geest” is meer mijn ding. Maar met deze kennis zou zelfs ik het wel aandurven om voet te zetten in het ooit zo ontoegankelijke Vilcabamba.

Zijn er verwante (of andere) geschiedenisboeken die je geïnteresseerde lezers zou aanraden?

“De titel kwam al voorbij, maar voor de biologische en technologische context rondom de Europese kolonisatie vind ik Paarden, zwaarden en ziektekiemen, of in de originele titel Guns, Germs and Steel van Jared Diamond een heel interessant boek, al draaft hij soms wat door over Europese superioriteit.

In hetzelfde thema kan ik ook 1491: De ontdekking van precolumbiaans Amerika van Charles C. Mann aanraden. In het boek maakt Mann aannemelijk dat Amerika voor de komst van Columbus veel ontwikkelder en dichter bevolkt was dan voorheen gedacht, maar dat dit nooit goed is opgemerkt omdat besmettelijke ziektes een groot deel van de bevolking al uitgeroeid hadden voordat de Europeanen bepaalde gebieden betraden.

Tot slot, voor de echte liefhebber: je kunt de hele aanklacht van Felipe Guaman Poma digitaal bekijken op de website van de Koninklijke Bibliotheek van Denemarken. Het zestiende-eeuwse Spaans, doordrenkt met termen uit het Quechua (de taal van de Inca’s) is – in ieder geval voor mij – onbegrijpelijk, maar je kunt ook bladeren op tekeningen (kies “Navigate by drawings” bovenaan) en die zijn beurtelings prachtig, schokkend, ontroerend en soms zelfs grappig.

Aan wie geef je het stokje door?

“Aan Guido Kuijper, een vriend sinds de middelbare school en misschien wel de meest getalenteerde docent in zijn vakgebied in het Nederlandse voortgezette onderwijs.