Wandelen langs Vlaamse meesters in Brugge

Opdrachtgevers van middeleeuwse kunst hadden vaak een specifieke plek voor het werk in gedachten: kerken, kloosters, stadhuizen of paleizen. Maar soms gaat kunst zwerven en vergeten we de context waarin ze werd geacht te worden bewonderd. In de ooit steenrijke en machtige handelsstad Brugge kun je nog volop werken bewonderen op de oorspronkelijke locatie waarvoor ze waren bedoeld.

Hoewel veel werken later naar nabije en verafgelegen musea zijn verplaatst, kun je sommige nog steeds bewonderen op hun oorspronkelijke plek: je staat waar de kunstenaar stond, ziet dezelfde ruimte en het perspectief dat hij zag. Zo reis je een beetje door de tijd. Vlaamse Meesters op hun plek in Brugge is een themawandeling die voert langs werken van Vlaamse meesters en andere kunstenaars op zes oorspronkelijke locaties waarvoor ze waren gemaakt. De wandeling kan in principe overal beginnen, maar wie bij het Historium aan de Grote Markt begint, wordt eerst meegenomen naar de bloeiperiode van Brugge, de vijftiende-eeuw, met behulp van decors, video en speciale effecten.

Sint-Janshospitaal

Aan historische gebouwen is er in Brugge geen gebrek. Het uit de twaalffde eeuw stammende Sint-Janshospitaal was een van de oudste zorginstellingen van Europa. Na een wandeling die door het Belfort leidt en langs een standbeeld van vestingbouwer Simon Stevin, kom je bij het Sint-Janshospitaal. Sinds de middeleeuwen werden hier zieken en andere behoeftigen opgevangen door de broeders en later ook zusters van de Orde van Sint-Jan, ook wel bekend als de Hospitaalorde van Sint-Jan of de Johannieters. De trots van het hospitaal, sinds 1977 een museum, zijn de werken die Hans Memling er voor schilderde.

Hans Memling (ca. 1430-1494) was een schilder van de Noordelijke Renaissance, geboren in Seligenstadt (Duitsland), maar vooral actief in Brugge. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste meesters van de vijftiende-eeuwse Vlaamse Primitieven. Memling schilderde in een gedetailleerde en realistische stijl met heldere kleuren. Zijn vaak religieuze portretten en altaarstukken waren zeer gewild bij de Brugse burgerij en geestelijkheid.

In het Sint-Janshospitaal bevinden zich vier werken die Memling in de periode tussen circa 1470 en 1480 speciaal voor het hospitaal maakte: het Triptiek van de Aanbidding der Wijzen in het Sint-Jansaltaar, de indrukwekkende Ursula-schrijn (een beschilderde reliekschrijn met scènes uit het leven van de heilige Ursula), de Triptiek van Adriaan Reins, een kleiner altaarstuk, gemaakt in opdracht van hospitaalbroeder Adriaan Reins en de Triptiek van Jan Floreins, een andere broeder van het hospitaal. Daarnaast zijn er nog drie andere werken van Memling te zien. Maar ook andere kunstenaars hebben in opdracht van het Hospitaal gewerkt en zijn in het museum te bewonderen.

Michelangelo

Vanuit het hospitaal is het een paar meter lopen naar de gotische Onze-Lieve-Vrouwekerk. Het gebedshuis is bijzonder vanwege zijn 115,5 meter hoge bakstenen toren, de op een na hoogste bakstenentoren ter wereld (de Sint-Martinuskerk in Landshut is 15 meter hoger). Maar de kerk is vooral de plek waar het enige beeldhouwwerk van Michelangelo buiten Italië is te bewonderen.

De schilder van de Sixtijnse kapel maakte in 1504 het marmeren beeld Madonna met kind. En hoewel Michelangelo strikt genomen niet in het thema van Vlaamse meesters op hun plek valt, was het beeldhouwwerk bij Michelangelo besteld door de Brugse gebroeders Mouscron, die rijk waren geworden met de lakenhandel. In 1514 schenkt Jan Mouscron het aan de Onze-Lieve-Vrouwenkerk samen met een nieuw altaar. Het beeld toont een serene Maria met een nadenkende kleine Jezus. Het is in het altaar gezet, enkele stappen van de praalgraven van hertog Karel de Stoute en zijn dochter Maria van Bourgondië. Het beeldje is 1,28 meter hoog en gehouwen uit wit carraramarmer. De Mouscrons liggen erbij begraven.

Michelangelo’s Brugse madonna mocht nooit worden verplaatst, maar tijdens de Napoleontische Tijd werd het door de Fransen geroofd en naar Parijs gebracht. Na de definitieve Franse nederlaag bij Waterloo, keerde het in 1816 terug naar Brugge. Ook de nazi’s stalen het. Ze verborgen het beeld in de zoutmijnen van Altaussee in Oostenrijk. De Madonna met kind werd daar gevonden door de zogenaamde Monuments Men, de geallieerde militaire eenheid die als doel had kunstwerken terug te brengen die door de nazi’s waren gestolen.

Adornesdomein

Vanaf de kerk wandel je langs het water van de Dijver en door rustige Brugse straatjes naar het domein van de familie Adornes. Begin veertiende eeuw kwam de Genuaanse familie Adorno naar Brugge. Dankzij hun handelsactiviteiten, strategische huwelijken en politieke connecties klommen ze op tot de elite van Brugge, waar hun naam verbasterde tot Adornes. Ze vervulden sleutelposities in het stadsbestuur en de internationale handel.

De familie beleefde een historisch hoogtepunt met Anselm Adornes (1424-1483). De koopman en diplomaat herbouwde de tot het familiehuis behorende Jeruzalemkapel, geïnspireerd op de Heilig Grafkerk in Jeruzalem, waar hij als pelgrim was geweest. Het Adornesdomein, met de kapel en het herenhuis, is nog steeds in bezit van hun nazaten en herbergt kunstschatten zoals glas-in-loodramen uit 1560 en een praalgraf voor Anselm en zijn vrouw Margareta van der Banck.

Ongeschoeid

Een wandeling door het noorden van het oude Brugge komt langs het klooster van de Ongeschoeide Karmelieten. De orde moet niet worden verward met de Geschoeide Karmelieten, van wie ze zich in 1568 hebben afgesplitst om blootsvoets door het leven te gaan. Bij het sobere kloostergebouw hoort een weinig sobere barokke kerk met een weelderig interieur en een hoofdaltaar met beeldhouwwerk van Jacob de Coster. Het toont Jozef met Jezus en medaillons van de profeet Elia en orde-oprichter Jan van het Kruis.

Het zesde doel van de ‘Vlaamse meesters op hun plek-wandeling’ is het Hof Bladelin. Het hof is beperkt geopend op maandagen en vrijdagen van 14.00-17.00 uur. Het stadspaleis uit de Bourgondische tijd van de familie Bladelin heeft een rijke geschiedenis met prominente historische figuren zoals de Medici’s.

De wandeling leidt tussendoor ook langs klassiekers zoals het Groeningemuseum met zijn collectie van Vlaamse Primitieven als Jan van Eyck, Hans Memling en ook Jheronimus Bosch’s Laatste Oordeel. Het thema maakt met succes de connectie tussen kunst, locatie en geschiedenis duidelijk. De stad Brugge trekt veel toeristen met zijn historische bezienswaardigheden en pittoreske uitstraling. Brugge is een pretpark voor geschiedenis- en cultuurliefhebbers. En wie de drukke hoofdroutes verlaat, komt snel in rustige straten terecht.