De Vlaardingse toiletmoord op Godfried met de Bult (1076)

De Vlaardingse toiletmoord

Een aantal jaar geleden kwam Axel voor het eerst in aanraking met een geschiedenisboek over de middeleeuwse graven van Holland. Zijn aandacht werd getrokken door de aansprekende titel: Strijd om West-Frisia. In dit boek van Kees Nieuwenhuijsen ontdekte hij dat de middeleeuwen in de regio die wij nu Holland noemen allesbehalve saai waren. Tijdens het lezen van het boek stuitte Axel op een wel heel bijzonder verhaal.

Op 19 februari 1076 vond een van de vreemdste moordzaken in de Nederlandse geschiedenis plaats. Deze gebeurtenis kwam bekend te staan als de Vlaardingse toiletmoord. De moord heeft overeenkomsten met een scène uit de populaire HBO-serie Game of Thrones, waarin Tywin Lannister op het toilet wordt vermoord met een kruisboog. Het ongelukkige slachtoffer in dit verhaal was Godfried III van Lotharingen, ook bekend als Godfried met de Bult.

Godfried met de Bult

Godfried met de Bult werd rond 1040 geboren als zoon van hertog Godfried met de Baard en hertogin Doda (Oda). Hij was een telg uit het huis van Verdun. Dit huis regeerde over het hertogdom Lotharingen, naast de hertogdommen Saksen, Franken, Zwaben en Beieren een van de vijf grote hertogdommen binnen het Heilige Roomse Rijk, een groot rijk in Centraal-Europa met een aaneenschakeling van gebieden onder leiding van een keizer. Over het vroege leven van Godfried is niet veel bekend. Meerdere kroniekschrijvers hebben wel zijn lichamelijke gesteldheid beschreven. Lambert van Hersfeld, bekend van zijn werken over de geschiedenis van het Duitse Koninkrijk in de elfde eeuw, omschreef hem als…

…prestantis quidem animi aodlescens, sed gibbosus. (een jongeman weliswaar met een voortreffelijke geest, maar met een bochel)

Toen Godfrieds vader in 1069 overleed, erfde hij de titel hertog van Neder-Lotharingen. Dit gebied bevatte onder meer steden als Utrecht, Keulen, Luik en Kamerrijk. Omdat het onderdeel van het Heilige Roomse Rijk was, was keizer Hendrik IV zijn heer.

Godfried behaalde meerdere militaire successen. Tussen 1070 en 1072 veroverde hij, in samenwerking met de bisschop van Utrecht, grote delen van het huidige Noord- en Zuid-Holland. In dat proces verjaagde hij Dirk V van het huis van de Gerulfingen. De Gerulfingen waren de familie van de eerste graven van West-Frisia. Zij heersten uiteindelijk over een gebied dat het huidige Holland en Zeeland bestreek. Hun naam danken ze aan de allereerste graaf, Gerulf, die rond het jaar 900 aantrad. Deze familie staat ook wel bekend als het Hollandse Huis. Het familiewapen van de Gerulfingen, een rode leeuw op een gouden vlak, is tegenwoordig nog te zien op de provinciewapens van Noord- en Zuid-Holland. Graaf Dirk V heerste vanaf het jaar 1061 over een gebied dat ongeveer overeenkwam met het tegenwoordige Noord- en Zuid-Holland. Na de overwinning nam Godfried met de Bult de titel graaf van Holland formeel over.

Ongelukkig in de liefde

In de liefde had Godfried geen geluk. Nadat zijn moeder overleed werd hij in 1069 uitgehuwelijkt aan de gravin van Toscane, Mathilde van Canossa. Zij was in haar tijd een belangrijk persoon met enorm veel bezittingen in Italië en was de dochter van Godfrieds stiefmoeder. De twee kregen een dochter, maar na haar overlijden besloot Mathilde terug te keren naar Italië. Haar oog had ze waarschijnlijk laten vallen op de nieuwe paus Gregorius VII, die in 1073 was verkozen. Ze zou zelfs zo close zijn geweest met de paus dat er gesuggereerd werd dat ze een liefdesrelatie hadden.

Op advies van deze paus verbrak ze het contact met Godfried, maar om politieke redenen probeerde ze een echtscheiding te voorkomen. Naast het mislukte huwelijk met Godfried werden de twee namelijk ook nog eens elkaars politieke tegenstanders tijdens de Investituurstrijd, een geschil tussen keizer Hendrik IV en de paus over het alleenrecht op benoemingen van bisschoppen. Godfried stond aan de kant van de keizer, maar Mathilde steunde de paus. De steun van Mathilde ging zelfs zover dat ze hem vergezelde naar het slagveld.

Door de echtelijke ruzie met zijn vrouw gaf Godfried de leiding over zijn net veroverde territorium Holland uit handen. Ondertussen was Dirk V vastbesloten zijn graafschap terug te winnen. Hij kreeg hierbij de hulp van een machtige bondgenoot, zijn stiefvader Robrecht I de Fries, die op dat moment de graaf van Vlaanderen maar ook regent in West-Frisia was. In 1076 besloten ze samen tot actie over te gaan. Als eerste moest hun belangrijkste tegenstander, Godfried met de Bult, uit de weg geruimd worden. Dirk V had een sluipmoordenaar met de naam Giselbert ingehuurd om zijn vijand het zwijgen op te leggen.

Toiletmoord

Tijdens een ijskoude winternacht, op 19 februari 1076, ging Godfried naar het toilet in een kasteel of burcht in Vlaardingen. Het toilet bevond zich in een uitbouw in de buitenmuur van het kasteel. De hertog zat nog maar net of hij kreeg vanuit het ronde gat in het toilet een scherpe speer recht in zijn achterste gestoken. De sluipmoordenaar had zich blijkbaar buiten de kasteelmuur opgesteld, in afwachting van de nachtelijke boodschap. De hertog overleefde de aanval ternauwernood en werd met spoed met een schip naar Utrecht gebracht. Een week later, op 26 februari 1076, overleed Godfried alsnog. Het voorval werd in heel Europa beschreven en iedereen sprak er schande van.

Tot op de dag van vandaag is er controverse over de locatie van de toiletmoord. De meeste kroniekschrijvers beweren dat een burcht in Vlaardingen de plaats delict was, maar anderen noemen Antwerpen, aangezien Godfried markgraaf was in de regio Antwerpen. Het feit dat het slachtoffer na de moordaanslag per schip naar Utrecht werd gebracht, maakt die locatie echter onwaarschijnlijk. Daarom lijkt het toilet in de burcht van Vlaardingen waarschijnlijker.

Na het bijzondere overlijden van zijn oom erfde Godfried van Bouillon het hertogdom Neder-Lotharingen. Godfried van Bouillon werd uiteindelijk wereldberoemd als een van de leiders van de Eerste Kruistocht tussen 1096 en 1099. Hij was in staat een leger op de been te brengen en zijn bijdrage te leveren, dankzij de erfenis van zijn op het toilet vermoorde oom.

Het ontstaan van het graafschap Holland

Door de dood van Godfried met de Bult pakte graaf Dirk V de kans om zijn graafschap terug te winnen met beide handen aan. Hiermee verzekerde hij de toekomst van zijn familie, de Gerulfingen. Zijn zoon Floris II zette het graafschap succesvol voort. In 1101 noemde hij zich voor het eerst in een oorkonde ‘graaf van Holland’. Door enorme veengebieden rond de Nederlandse rivieren te ontginnen wist Floris II een fortuin te vergaren. Dit is de periode waarin historici doorgaans het graafschap West-Frisia laten eindigen en het graafschap Holland laten beginnen.

De Gerulfingen regeerden nog twee eeuwen over wat wij nu kennen als Noord-Holland, Zuid-Holland en het grootste deel van Zeeland. Met de dood van Jan I van Holland in 1299 kwam er een einde aan het Hollandse Huis. Uiteindelijk werd het graafschap Holland de basis voor het gewest Holland, dat in de zeventiende eeuw zou uitgroeien tot een van de belangrijkste handelscentra ter wereld.

Toiletten en de dood in de geschiedenis

Het is niet de enige keer in de geschiedenis dat de dood gelinkt is aan een toilet. Er zijn buiten Nederland meerdere moordzaken bekend die lijken op die van Godfried met de Bult. De Engelse koning Edmund II Ironside zou in 1016 zijn vermoord op het toilet, waarbij zelfs een kruisboog onder de zitting was gemonteerd. Hoewel historici twijfelen aan het verhaal, vormde het wel de inspiratie voor de gruwelijke scène van de eerdergenoemde Game of Thrones-toiletmoord.

Ook hertog Jaromir van Bohemen, afkomstig uit het huidige Tsjechië, werd in 1035 vermoord op het toilet. Ook hij werd, net als Godfried, met een speer in het achterwerk gestoken.

Dan is er nog het beruchte ‘Latrine-incident van Erfurt’. In 1184, tijdens een vergadering van edelen uit het Heilige Roomse Rijk, zakten de aanwezigen door de kerkvloer. De meesten vielen in de toiletten. Zestig mensen kwamen om het leven, door de val of door verdrinking in menselijke uitwerpselen.

Vandaag de dag

Iedereen heeft weleens van de uitdrukking ‘op je gemak’ gehoord. Deze moderne uitdrukking vindt haar oorsprong in de middeleeuwen. Het gemak was een middeleeuws toilet; een houten of stenen bankje met een gat erin. Deze primitieve wc stond vaak in de tuin of schuur, maar ook kastelen waren ermee uitgerust. Waar de uitwerpselen bij een gemak in de tuin of in een beerput terechtkwamen, werkte dat in een kasteel anders. Daar bevond het gemak zich meestal in een uitsparing in de kasteelmuur, waar je letterlijk ‘op je gemak’ kon zitten. Deze toiletten hadden geen spoelbak of riolering, dus het was de bedoeling dat de uitwerpselen rechtstreeks in de slotgracht of buiten de kasteelmuur vielen.

Ook de uitdrukking ‘naar Canossa gaan’ bestaat nog altijd in het Nederlands. Het betekent ‘openlijk schuld bekennen’, naar de tocht die Hendrik IV naar Canossa maakte om de paus vergeving te vragen. Paus Gregorius VII was op dat moment in Canossa omdat Mathilde van Canossa daar een kasteel had.

Uit het verhaal van de moord op Godfried kunnen we opmaken dat er in Vlaardingen een kasteel, een versterkt woonhuis of fortificatie moet hebben gestaan met een toilet in zo’n muuruitbouw. Er zijn wel archeologische vondsten gedaan in het stadscentrum van Vlaardingen die tonen dat er een militaire burcht heeft gestaan. Die zal niet veel meer dan een aarden ringwal met houten palen zijn geweest. Het ontbreekt echter aan de bewijzen voor een stenen gebouw uit de elfde eeuw. In die tijd kwamen elders in deze regio wel stenen huizen met een verdieping voor. De eerste echte stenen kastelen verschenen pas rond 1300 in Nederland. Het is daarom veel waarschijnlijker dat de moord op Godfried plaatsvond terwijl hij overnachtte in een versterkt woonhuis, dan in een volwaardig kasteel.

Een van de weinige tastbare herinneringen aan Godfried met de Bult is de stad Delft. Tijdens de vele veenontginningen in de regio zou er op zijn initiatief, langs het kanaal ‘de Delf’, een nederzetting zijn gesticht met de naam Delft. De eerste vermelding van deze stichting door Godfried duikt wel pas op in de veertiende eeuw. Het kwam de stad wellicht goed uit om geassocieerd te worden met zo’n belangrijk figuur uit de geschiedenis.