Acta Sanctorum: monumentale verzameling heiligenlevens erkend door Unesco

De Acta Sanctorum, een in de zeventiende eeuw begonnen uitgavenproject waarin levensbeschrijvingen van heiligen systematisch zijn opgenomen, is samen met de bijbehorende archieven opgenomen in het internationale Memory of the World‑register van Unesco. Deze week ontvangt de Koninklijke Bibliotheek (KBR) van België, dat een belangrijk deel van de collectie beheert, een bijbehorend certificaat.

De Acta Sanctorum kan beschouwd worden als een soort encyclopedie van heiligen en bestaat uit een reeks van tientallen grote foliodelen, met levensbeschrijvingen van heiligen, geordend volgens hun feestdagen. Het werk werd samengesteld op initiatief van de Sociëteit van de Bollandisten, een jezuïtisch geleerdengezelschap dat is vernoemd naar oprichter Jean Bolland.

Het project begon in 1643 in Antwerpen onder leiding van Jean Bolland en groeide uit tot een van de grootste wetenschappelijke ondernemingen van vóór de Franse Revolutie. In totaal werden tussen de zeventiende en de twintigste eeuw ruim zestig delen gepubliceerd, goed voor tienduizenden pagina’s.

Een uitgebreid netwerk

Bijzonder was vooral de aanpak. In plaats van traditionele, vaak legendarische overleveringen zonder meer over te nemen, verzamelden de Bollandisten alle beschikbare bronnen, vergeleken zij handschriften met elkaar en publiceerden zij de teksten in hun oorspronkelijke taal. Zo probeerden zij vast te stellen wat historisch betrouwbaar was en wat later was toegevoegd. Daarover schrijft de KBR:

Voor de realisatie van dit project verzamelden de Bollandisten een aanzienlijke hoeveelheid documentatie, dankzij de samenwerking met een uitgebreid netwerk van geleerden uit verschillende Europese landen. Het gaat om circa 300 archiefbundels en oude handschriften, maar ook om tekeningen en plannen van monumenten en voorwerpen waarvan vele intussen verdwenen zijn, evenals honderden koperplaten die voor de druk werden gebruikt.

De Bollandisten waren verbonden met geleerden, kloosters en bibliotheken in heel Europa. Via duizenden brieven, afschriften en rapporten verzamelden zij materiaal uit archieven en scriptoria die soms later zijn verdwenen. Ook werden tekeningen en plattegronden gemaakt van heiligdommen en objecten die inmiddels verloren zijn gegaan.

Unesco

April 2025 maakte Unesco bekend de Acta Sanctorum (60.490 genummerde pagina’s, verdeeld over 67 delen) en bijbehorende archieven op te nemen in het internationale register ‘Memory of the World’. Deze archieven, gravures en handschriften omvatten in totaal 294 volumes van de Collectanea Bollandiana, bewaard in de bibliotheek van de Bollandisten (160) en in de KBR (134). De verzamelingen bestaan hoofdzakelijk uit brieven die tal van Europese geleerden schreven aan de Bollandisten en uit afschriften van hagiografische teksten uit middeleeuwse handschriften, waarvan een aantal inmiddels verdwenen is.

Daarnaast omvat de inschrijving op de Unesco-lijst meer dan 700 koperplaten die werden gebruikt om de gravures in de Acta Sanctorum te drukken, evenals diverse handschriften en drukken die rechtstreeks met de collectie verband houden. Voorbeelden hiervan zijn het geschrift Fasti Sanctorum, gepubliceerd door Héribert Rosweyde in 1607, dat aan de basis ligt van het hele project en het dagboek van een wetenschappelijke expeditie door Europa naar Rome van 1660-1662.

De officiële overhandiging van het Unesco‑certificaat vindt donderdag plaats tijdens een academische zitting in de Koninklijke Bibliotheek van België.