De afschaffing van de slavernij in Amerika door Abraham Lincoln

De afschaffing van de slavernij in Amerika werd in gang gezet toen president Abraham Lincoln op 22 september 1862 de Emancipation Proclamation (Emancipatieproclamatie) afkondigde. Vanaf 1 januari 1863 zouden ruim drie miljoenen slaafgemaakten in de afgescheiden zuidelijke staten officieel de vrijheid krijgen. Deze afgescheiden staten vormden in deze tijd gezamenlijk de Geconfedereerde Staten van Amerika.

Lincoln stelde verder in zijn Emancipation Proclamation – die volledig door hemzelf georkestreerd was – dat de Amerikaanse Burgeroorlog in zijn ogen vooral opgevat moest worden als een strijd tegen de slavernij. De president toonde zich daarmee ook een pragmaticus. Lange tijd stond hij namelijk helemaal niet bekend als een voorstander van afschaffing van de slavernij. Naarmate de Burgeroorlog vorderde kwam hij echter tot de overtuiging dat het de zaak van de Unie goed zou doen wanneer hij zich tegen het slavernijsysteem zou keren. Dit besluit was ook militair gemotiveerd. Na afkondiging van de Emancipatieproclamatie dienden namelijk bijna 200.000 zwarte soldaten in Lincolns leger en daarnaast verzekerde de president zich nu van de steun van grote mogendheden in Europa, die voor afschaffing van de slavernij waren.

De strijd die Lincoln leverde met het Zuiden kreeg nu een duidelijker, ook moreel, doel. Namelijk “dat deze natie, onder God, een nieuwe geboorte van vrijheid zal beleven, en dat een regering van het volk, door het volk, voor het volk niet zal verdwijnen van de aarde”. De invloedrijke abolitionist Frederick Douglass stelde dat de oorlog nu eindelijk “geheiligd” was.

Met de Emancipatieproclamatie kregen overigens niet alle slaven in Amerika de vrijheid. Lincoln liet enkele grensstaten van de Unie buiten beschouwing, om te voorkomen dat deze zich tegen hem keerden en overstapten naar de zuidelijke Geconfedereerde Staten. En ook de slaven in de zuidelijke staten die door de Unie waren bezet, werden nog niet in vrijheid gesteld.

Hoewel Lincoln zich na afkondiging van zijn proclamatie verzekerd wist van de steun van Europese mogendheden en de zwarte bevolking, ondervond hij ook tegenstand. Niet alle burgers van de Unie zagen het zitten om de strijd voort te zetten als een soort heilige oorlog tegen de slavernij. Er werd zelfs druk op de president uitgeoefend om de belofte in te trekken.

Kerntekst uit de Emancipatieproclamatie

De kernpassage, in een Nederlandse vertaling van de Emancipation Proclamation, luidt als volgt:

Daarom bepaal ik, Abraham Lincoln, president van de Verenigde Staten, krachtens de mij verleende bevoegdheid als opperbevelhebber van het leger en de marine van de Verenigde Staten in tijden van feitelijke gewapende opstand tegen het gezag en de regering van de Verenigde Staten, en als een passend en noodzakelijk oorlogsmiddel om genoemde opstand te onderdrukken, op deze eerste dag van januari van het jaar onzes Heren achttienhonderd drieënzestig, en overeenkomstig mijn voornemen dat ik reeds honderd dagen eerder publiekelijk heb afgekondigd, het volgende:

De hiernavolgende staten en gedeelten van staten, waarvan het volk op deze dag in opstand is tegen de Verenigde Staten, worden hierbij aangewezen: Arkansas, Texas, Louisiana (met uitzondering van de parochies St. Bernard, Plaquemines, Jefferson, St. John, St. Charles, St. James, Ascension, Assumption, Terrebonne, Lafourche, St. Mary, St. Martin en Orleans, met inbegrip van de stad New Orleans), Mississippi, Alabama, Florida, Georgia, South Carolina, North Carolina en Virginia (met uitzondering van de achtenveertig districten die zijn aangewezen als West Virginia, alsook de districten Berkley, Accomac, Northampton, Elizabeth City, York, Princess Ann en Norfolk, inclusief de steden Norfolk en Portsmouth). De genoemde uitzonderingen blijven vooralsnog precies in dezelfde staat alsof deze proclamatie niet was uitgevaardigd.

En krachtens de genoemde bevoegdheid en met het hiervoor genoemde doel beveel en verklaar ik dat alle personen die als slaven worden gehouden in genoemde staten en gedeelten van staten, vanaf heden vrij zijn en voor altijd vrij zullen blijven; en dat de uitvoerende regering van de Verenigde Staten, met inbegrip van de militaire en maritieme autoriteiten, de vrijheid van genoemde personen zal erkennen en handhaven.

Odyssee en strijd

Op 1 januari 1863 kwam Abraham Lincoln zijn belofte na en ondertekende hij een document waarmee de slaven inderdaad hun vrijheid kregen. Vrijgemaakte slaven verlieten hierna de plantages en begonnen aan een lange reis. Velen trokken naar het noorden, maar zeker niet iedereen. De Amerikaanse historica Jill Lepore schrijft in haar boek Deze waarheden:

Vaak gingen ze zuid- of westwaarts en legden ze honderden kilometers af, te voet, te paard, per postkoets en per trein, al zoekende. Mannen waren op zoek naar hun vrouw, vrouwen naar hun man, vaders en moeders zochten hun kinderen, kinderen hun ouders, op jacht naar nieuws en geruchten over waar hun geliefden waren verkocht, verkoop na verkoop, het hele land door. Sommige omzwervingen duurden jaren.

Frederick Douglass, die zich al jaren hard had gemaakt voor de afschaffing van de slavernij, deed een beroep op zwarte mannen om zich aan te sluiten bij het leger van de Unie en ontpopte zich tot een soort rekruteringsagent voor een volledig zwart regiment, de 54ste Infanterie van Massachusetts. Douglas schreef:

De ijzeren poort van onze gevangenis staat halfopen. Jullie krijgen nu de kans om de slavernij van eeuwen in een dag te beëindigen.

Er was geen sprake van dat de Unie na 1863 eensgezind was over de afschaffing van de slavernij. Toen in het noorden, in navolging van het zuiden, en voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis, de dienstplicht werd ingevoerd, werd er hevig geprotesteerd door blanke burgers die geen zin hadden om de wapens op te nemen voor een strijd tegen de slavernij. In New York protesteerden blanke New Yorkers in de zomer van 1863 maar liefst vijf dagen lang en werden uit frustratie veel zwarte inwoners aangevallen. Elf mannen werden gelyncht en in een kindertehuis voor gekleurde wezen stichtten demonstranten brand. De circa tweehonderd kinderen die hier woonden konden ternauwernood aan de vlammen ontkomen.

De Amerikaanse Burgeroorlog beleefde in deze maand met de Slag bij Gettysburg een dramatisch hoogtepunt. Deze slag, die uitliep op een overwinning voor het noorden, kostte aan circa 50.000 militairen het leven. Samen met de val van Vicksburg was Gettysburg een beslissend keerpunt in de Amerikaanse Burgeroorlog. Hierna verschoof het initiatief in de strijd naar de noordelijke legers.

Dertiende amendement

Na de Emancipatieproclamatie was er nog geen wetgeving die slavernij volledig verbood in alle staten van de Verenigde Staten. Het Dertiende Amendement op de Amerikaanse grondwet bracht hier verandering in: in januari 1865 werd dit aanpassingsvoorstel met een tweederde meerderheid aangenomen door het Congres, waarna in december van dat jaar driekwart van de staten het amendement ratificeerde. Daarmee werd slavernij, behalve wanneer gebruikt als straf voor een misdrijf, landelijk verboden.

De staten die het Dertiende Amendement als laatste ratificeerden waren Delaware (1901), Kentucky (1976) en Mississippi (1995). In al deze gevallen ging het vooral om een symbolische en administratieve formaliteit, aangezien slavernij sinds 1865 landelijk dus al verboden was. Bijzonder is overigens dat de ratificatie van Mississippi pas in 2013 officieel werd geregistreerd bij de federale overheid. Tot die tijd stond de staat officieel dus nog altijd te boek als tegenstander van het amendement.

Juneteenth

Naast 1 januari 1863 (inwerkingtreding van de Emancipatieproclamatie) en 18 december 1865 (ratificatie van het Dertiende Amendement) geldt in Amerika ook 19 juni 1865 als belangrijke datum in de tijdlijn van de afschaffing van de slavernij. Deze laatste dag staat bekend als Juneteenth en wordt herinnerd omdat op deze datum in Texas werd afgekondigd dat ook daar de slavernij ten einde was. Deze gebeurtenis wordt sinds 2021 officieel als nationale feestdag herdacht.

Afschaffing slavernij in/door andere landen

Naast de Verenigde Staten, schaften in de negentiende eeuw ook veel andere landen de slavernij af. Eveneens in 1863 kwam de Nederlandse regering met de mededeling dat de slavernij in Suriname en op de Antillen zou stoppen. Die vrijheid was echter relatief. De slaven waren nog tien jaar verplicht contractarbeid te verrichten voor hun voormalige eigenaren. In Nederlands-Indië werd de slavernij al eerder afgeschaft. Andere landen waren sneller met de afschaffing van de slavernij in hun eigen land of in hun koloniën, zoals Denemarken in 1803, Groot-Brittannië in 1834 en Frankrijk in 1848.

Bronnen