De held van Waterloo en zijn Russische prinses

Hoe Rusland via huwelijkspolitiek invloed in Nederland probeert te krijgen

Na de ongelukkig verlopen verloving van kroonprins Willem van Oranje met de toekomstige Engelse koningsdochter Charlotte, probeert de Russische groothertogin Catharina de ontroostbare kroonprins voor zich te winnen. Dit wordt echter geen succes. Er is geen echte en blijvende klik. De tsarenfamilie heeft echter nog een andere groothertogin in de aanbieding, Catharina’s jongere zus Anna (Paulowna). Ook zij is een goede partij. Rusland blijft geïnteresseerd in de havens en koloniën van Nederland. De meeste Russische havens vriezen in de winter voortdurend dicht en een minder machtig koloniaal Groot-Brittannië met concurrentie van andere koloniale machten is ook een belangrijk doel van de Russische buitenlandse politiek. Een strategisch huwelijk met een Nederlandse toekomstige vorst in het door Groot-Brittannië gedomineerde Nederland zou deze politiek goed kunnen ondersteunen.

Willem herpakt zich na de verbroken verloving en gaat zich vooralsnog weer met militaire zaken bezighouden. Zo gaat hij vol elan en met hernieuwde energie meehelpen met het definitief verslaan van Napoleon.

De held van Waterloo

Willem is een dapper militair. Dat bleek al tijdens zijn leerjaren in Spanje (1811-1813) onder de Britse generaal Wellington. Hun verstandhouding is bijzonder goed, maar toch geeft Wellington een negatief advies. Willem is volgens Wellington moedig en welwillend, maar ook impulsief en weinig oordeelkundig. De Britse generaal heeft weinig vertrouwen in Willems militaire capaciteiten.

Ondertussen ontsnapt Napoleon van zijn ballingsoord, het eiland Elba, en weet weer een omvangrijk leger op de been te brengen. Hij dirigeert dit leger richting Brussel (zie hier het belang van een krachtige bufferstaat), maar stuit op 16 juni 1815 op het kruispunt van wegen Quatre Bras op kroonprins Willem. Met zijn leger bestaande uit militairen uit Nederland en België weet hij de opmars van Napoleon te vertragen. Hij houdt moedig stand en als goed officier weet hij zijn manschappen te motiveren door zichtbaar langs de linies te rijden en zich bloot te stellen aan vijandelijk vuur. Maar Wellington heeft het toch niet helemaal mis gehad in zijn oordeel. Willem valt impulsief en roekeloos aan zonder coördinatie met de andere geallieerde legers in de buurt. Het gevolg zijn veel onnodige doden en gewonden. Een paar dagen later in Waterloo wordt dit gedrag hem bijna fataal. Willem krijgt een musketkogel in zijn linkerschouder. Hij is ernstig gewond en moet op een brancard worden afgevoerd. Maar een nieuwe held is geboren.

Mijn eigendunk groeide

Willem poetst zijn heldendom maar al te graag op. Trots schrijft hij zijn ouders dat hij met zijn schouderwond Europa van de tirannie heeft gered. En verder:

Ik was de held van de dag. Niemand was populairder dan ik. Mijn eerste uitstapjes waren triomfen. Men spande mijn paarden uit en de Brusselaars gingen mijn koets voor. Men bedekte mij met laurierbladen. Mijn eigendunk groeide. Ik voelde mij nergens schuldig over en mijn ambitie groeide, zonder dat ik het merkte. Zelfs de vijand die ik had verslagen prees mij.

Het pas drie maanden oude Verenigd Koninkrijk der Nederlanden heeft zijn eerste held te pakken. Alle kranten bewieroken zijn heldendaden. Zijn vader Willem Frederik (inmiddels verheven tot koning Willem I) laat een groots monument bouwen op de plek waar zijn zoon Willem gewond raakte. De zogenoemde Leeuw van Waterloo is een kunstmatige heuvel van 40 meter hoog met bovenop een grote gietijzeren leeuw. De leeuw kijkt kwaadaardig in de richting van aartsvijand Frankrijk. Het monument wordt al gauw een toeristische trekpleister en raakt omgeven door mythen en legenden. Zo zouden alle gevallenen van de slag in de heuvel begraven zijn.

Kroonprins Willem krijgt bovendien Paleis Soestdijk van het Nederlandse en Belgische volk cadeau. In de belangrijkste zaal bevindt zich een immens schilderij van de fameuze slag met de welluidende naam De heldenmoed van de Prins van Oranje bij Quatre Bras (1815). De botsplinters uit zijn gewonde schouder worden in een mooi kistje bewaard en bij speciale gelegenheden aan zijn bewonderaars getoond.

Bekeren tot het katholieke geloof

Een van die bewonderaars wordt groothertogin Anna Paulowna, zus van groothertogin Catharina en tsaar Alexander I. Anna Paulowna is een goede partij. Napoleon vraagt op het toppunt van zijn macht in 1809 om haar hand wanneer zij pas veertien jaar oud is. Naast Nederland is ook een alliantie met Frankrijk voor Rusland interessant.

Als Napoleon na Waterloo definitief van het toneel verdwenen is, wordt de herstelde Franse Bourbon-dynastie via de Duc de Berry gekoppeld aan Anna. De twintig jarige Anna voegt zich gewillig naar de eisen van haar familie. Duc de Berry is maar liefst zeventien jaar ouder en nadert de veertig, maar het grootste bezwaar is dat de Fransen eisen dat Anna zich bekeert tot het katholieke geloof. Dat gaat de zeer orthodoxe Russische tsaar te ver. Het huwelijk gaat niet door.

De glans van een hof ontbreekt volledig

Maar daar dient de held van Waterloo zich aan. Hij stelt geen eisen met betrekking tot Anna’s religie. Met dit huwelijk wordt eindelijk de langverwachte continuïteit van de Oranje-dynastie voor het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden gewaarborgd, terwijl Rusland tegelijk de zo gewenste voet tussen de deur in West-Europa krijgt. De zaak is snel beklonken.

Na correspondentie tussen tsaar Alexander en kroonprins Willem ontmoet Anna de Nederlandse prins rond oktober 1815 in Rusland. Het huwelijk vindt slechts vijf maanden later plaats op 21 februari 1816. Er wordt elf dagen uitbundig feest gevierd in de Russische hoofdstad Sint Petersburg. De huwelijksvoltrekking in Nederland is veel soberder en ‘calvinistischer’. Anna kan hier maar moeilijk aan wennen. “Alles is hier geregeld en correct, maar van een kleinschaligheid die mij benauwt”, schrijft ze in het Frans aan het thuisfront. “Men is hier eerlijk en serieus, maar de glans van een hof ontbreekt volledig”.

Ze begrijpt niet dat de Oranjes zo dicht bij het gewone volk kunnen staan. Anna blijft in alles zeer ‘Russisch’ en blijft erg gesteld op een correct uitgevoerde en ingewikkelde hofetiquette. Gelukkig mag ze Russisch-orthodox blijven. In elk paleis heeft ze een eigen kapel waar ze haar geloof kan uitoefenen. Net als de onfortuinlijke Charlotte vindt ze het hofleven in Den Haag maar niks. Liever blijft ze – net als Willem overigens – in Brussel, de bruisende tweelinghoofdstad van het samengevoegde Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.

Ontluikende homoseksualiteit

Het huwelijk tussen Willem en Anna is aanvankelijk erg goed, ze zien elkaar bijzonder graag. Maar dan komen de eerste scheurtjes, of liever scheuren. Willem is een complexe persoonlijkheid en Wellington krijgt steeds meer gelijk met zijn negatieve oordeel. Willem ontpopt zich ook in het dagelijks leven als een roekeloze avonturier en raakt betrokken bij verschillende complotten en schandalen. Hij kiest vrijwel altijd voor de verkeerde vrienden, maakt veel schulden en weet zijn ontluikende homoseksualiteit steeds slechter te verbergen.

Zijn eerste schandaal heeft hij al in 1809 aan zijn broek hangen als hij een prostitué bezwangert. In 1819 wordt hij afgeperst door twee officieren die 63.000 gulden eisen omdat zij anders zijn relatie met een zekere majoor-vleugeladjudant Ernest du Chastel bekend zullen maken. De officieren worden afgekocht en weggepromoveerd naar de verre koloniën Suriname en Nederlands Indië.

Spectaculaire juwelenroof

Maar hét grote schandaal waarbij Anna ook persoonlijk betrokken raakt en waardoor het huwelijk flinke deuken oploopt, is de spectaculaire juwelenroof in september 1829. Na afloop van een bal in het Brusselse paleis merkt Anna dat tientallen diamanten en parels gestolen zijn. De zaal waar de juwelen bewaard werden, was niet bewaakt en zelfs niet afgesloten. Het is een groot persoonlijk verlies. Het gaat om haar Russische familiejuwelen die ze beschouwt als belangrijk kapitaal voor haar kinderen straks. Ook de miniatuurportretten van haar geliefde broers Constantijn, Nicolaas en Michail zijn in de grijpgrage vingers van de rovers geraakt.

Al snel wijzen de kranten echtgenoot Willem aan als hoofdverdachte. Hij geeft grootse feesten waarvoor hij zich diep in de schulden steekt. Willem wordt arm in arm gezien met duistere gasten waarmee hij de straten van Brussel afschuimt. Ze hebben even duistere namen als Pereira en Machado. Het gerucht gaat dat Willem de juwelen door Pereira heeft laten stelen om zijn schulden aan Machado te kunnen afbetalen. Maar de roddels blijken uiteindelijk ongegrond. De ware dader is iemand met de eveneens avontuurlijke naam Constant Polari. Hij loopt tegen de lamp terwijl hij een deel van de buit heeft verstopt in een holle wandelstok en holle paraplu.

In 1833 wordt de onverlaat veroordeeld tot een half uur op het schavot, de zogenaamde ‘te pronkstelling’, met op zijn borst een papier waarop zijn misdaad vermeld staat. Verder krijgt de boef twaalf jaar tuchthuis en moet hij de proceskosten betalen. Maar het kwaad is al geschied. De jarenlange roddels hebben de reeds bezoedelde naam van Willem weinig goeds gedaan.

Steeds liederlijker leven

Kroonprins Willem (vanaf 1840 koning Willem II) leidt een steeds liederlijker leven. Zijn er aanwijzingen te vinden dat zijn Russische schoonfamilie hem uit verschillende penibele situaties heeft kunnen redden? En wordt deze steun gebruikt om invloed uit te oefenen vanuit het principe ‘voor wat hoort wat’?

Er zijn inderdaad indicaties dat de Russische schoonfamilie Willem financieel heeft ondersteund in lastige omstandigheden. Dit gebeurde steeds via Anna. Ondanks alles blijft zij loyaal aan haar echtgenoot. Maar er is geen hard bewijs dat Rusland de steun systematisch heeft gebruikt om directe politieke invloed uit te kunnen oefenen volgens een expliciet ‘voor wat hoort wat’. De Russen weten het verkrijgen van invloed op deze manier niet te verzilveren.

Kort vóór zijn dood in 1849 kampt koning Willem II met aanzienlijke financiële problemen. In een poging deze problemen het hoofd te bieden, wendt hij zich tot zijn Russische schoonfamilie en sluit hij een persoonlijke lening af van een miljoen gulden met zijn kunstverzameling als onderpand. De lening komt ook weer tot stand via Anna Paulowna die haar broer tsaar Nicolaas I inschakelt. Nicolaas is inmiddels zijn broer tsaar Alexander I opgevolgd als deze in 1825 op 47-jarige leeftijd sterft aan waarschijnlijk tyfus. Wat op papier een persoonlijke aangelegenheid is, wordt uiteindelijk, met stille betrokkenheid van de Nederlandse staat, afgewikkeld. Willems kunstcollectie wordt voor een groot deel via openbare veilingen verkocht. Via tussenpersonen kwamen ook werken in de Hermitage in Sint Petersburg terecht. Maar de vele Rembrandts in de weelderige museumzalen, waarvan we zouden kunnen denken dat die uit de kunstcollectie van koning Willem II zijn gekomen, waren echter al eerder in de achttiende eeuw aangekocht door keizerin Catharina II.

Muitzieke Belgen

Er is één belangrijke gebeurtenis aan te wijzen waarin Rusland de meest concrete kans had op directe invloed op de Nederlandse politiek. Dat is in 1830 wanneer de ‘muitzieke’ Belgen in opstand komen na een vijftien jaar durend min of meer gedwongen samenzijn met Nederland. Koning Willem I en zijn Nederlandse entourage worden zonder pardon België uitgeknikkerd. De koning snapt er niets van en wendt zich tot Groot-Brittannië, het land dat immers de totstandkoming van zijn buffer-koninkrijk tot stand heeft gebracht. Maar daar laten ze hem onverbiddelijk en zonder omhaal vallen. De Britse regering kiest onvoorwaardelijk voor de Belgen.

Koning Willem I richt zich, diep teleurgesteld, tot zijn schoonfamilie in Rusland. Kunnen zij hem wellicht helpen en een leger sturen om die oproerkraaiers eens goed de les te lezen? Tsaar Nicolaas I denkt erover zijn Poolse leger in te zetten. Maar willen de Polen de Russische autocraat wel volgen in dit gevaarlijke buitenlandse avontuur?

De Britse draai en de inzet van een aan Rusland gelieerd leger dat diep in West-Europa moet doordringen, vormen een complex verhaal. Die geschiedenis wordt in het derde deel van deze artikelenreeks uit de doeken gedaan.

Andere afleveringen in deze serie:

• Deel 1: Russische groothertoginnen aasden op kroonprins Willem
• Deel 3: Waarom Groot-Brittannië in 1830 de Belgische opstand steunde
• Deel 4: Koning Willem I hoopte tevergeefs op Russische steun tijdens de Belgische Opstand