Russische groothertoginnen aasden op kroonprins Willem (de latere koning Willem II)

Hoe Rusland via huwelijkspolitiek invloed in Nederland probeert te krijgen

De Oranjes zijn aan het begin van de negentiende eeuw op een dieptepunt beland. De dynastie verkeert in een existentiële crisis. Niemand geeft nog een stuiver voor de kansen van de familie. Napoleon heeft hen zwaar getroffen. Hij heeft de Nederlanden en de erflanden van de Oranjes in Duitsland stevig in zijn greep. Prins Willem Frederik (de latere koning Willem I) moet afdruipen naar zijn laatste overgebleven bezittingen, ver weg in het oosten van Duitsland, in Posen en Silezië. “Een leven als schaapsherder lijkt misschien idyllisch, maar is dat niet, als je een naam hebt hoog te houden”, schrijft hij ontgoocheld aan zijn zus Louise.

Ook Louise heeft het er moeilijk mee. Geen grotere gruwel is voor haar denkbaar dan om een beroep te moeten gaan uitoefenen, zoals dat van gouvernante bij een deftige familie om de meisjes Frans te leren. Een leven als schaapsherder of als gouvernante is inderdaad niets voor een Oranje, vindt ook Wilhelmina van Pruisen, de moeder van de verstotenen. Wilhelmina geeft haar zoon de tip om eens naar Groot-Brittannië te kijken, dáár gebeurt het op dit moment immers. Daar liggen zijn kansen op een rijk om over te regeren. Zoals meestal, luistert Willem Frederik naar zijn dominante moeder. Zij heeft immers grootse plannen voor haar zoon.

Compleet mislukte invasie

In februari 1813 is de prins in Londen en dient zich nederig aan bij de Britse minister van Buitenlandse Zaken Lord Castlereagh. Met de hoed in de hand en nog geen kroon op het hoofd bepleit hij de belangen van zijn dynastie en zijn vaderland.

Maar Castlereagh wantrouwt Willem Frederik. Hij herinnert zich nog goed de compleet mislukte invasie in Noord-Holland van 1799. Willem Frederik had de Britten toen op het verkeerde been gezet door te stellen dat de meerderheid van de Nederlandse bevolking Napoleon meer dan beu was en weer op handen van de Oranjes zou zijn. Maar het “Vivat Oranje” klonk niet… Willem Frederik heeft voorlopig afgedaan bij de Britten. “He had given exaggerated hopes of a national rising that never materialized”, stelt Castlereagh misnoegd vast.

Dolende erfprins

De dolende erfprins heeft naar de mening van Castlereagh verder ook nog eens te veel en te opzichtig gebedeld om een land om over te kunnen regeren. Dit doet hij niet alleen bij de Pruisen, maar ook bij de grote vijand Napoleon. Een lange lijst van Willem Frederiks serviele kruiperijen en slaafs gevlei ontvouwt zich voor het geestesoog van de achterdochtige Castlereagh. De erfprins komt absoluut niet over als een krachtdadig vorst. De Britten komen niet geheel ten onrechte tot de conclusie dat erfprins Willem Frederik wel erg gericht is op eigen herstel. Hij verlaagt zich tot “job-seeking with the enemy” en “the Prince of Orange has not always kept a steady line in his foreign connections” klinkt het onderkoeld.

Maar vanaf mei 1813 verschuift de houding van de Britten. Napoleon verliest steeds meer terrein op het oorlogstoneel, er zijn voor Nederland geen andere alternatieven voorhanden dan de Oranjes en Willem Frederik heeft ook nog eens een zoon die wellicht meer in zijn mars heeft om te zorgen voor een sterke dynastie dan de toch wel wat naïeve vader.

Jong, charmant en dapper bovendien

Willem Frederik heeft zijn zeventienjarige zoon Willem naar Oxford gestuurd om daar te gaan studeren. Hij hoeft uiteraard geen tentamens te maken, maar moet zich wel voorstellen bij invloedrijke personen en polsen hoe er naar de Oranjes wordt gekeken door de Britse society. Ook is het niet verkeerd om alvast rond te kijken naar een geschikte huwelijkskandidate, zodat straks een betrouwbare en stevige dynastie kan worden gepresenteerd. Prins Willem maakt zich al snel populair in de Engelse society. Hij is jong, charmant en dapper bovendien. Dat staat in schril contrast met zijn vader Willem Frederik die stug, koppig en kleinmoedig is.

De Britse generaal Wellington neemt prins Willem mee op zijn campagne tegen Napoleon op het Iberische schiereiland om te polsen of de jonge zoon ook in militair opzicht wel van het juiste kaliber is. Twee jaar lang, van 1811 tot en met 1813, verblijft Willem aan de zijde van Wellington in Spanje en Portugal. Wellington houdt hem eerst nog buiten het strijdgewoel om te kijken of de prins wel geschikt is als officier en als erfopvolger. Wellington kent immers ook de verhalen over vader Willem Frederiks weinig indrukwekkende optreden in het verleden. Maar Willem en Wellington mogen elkaar vanaf het begin.

Willem is vriendelijk en bescheiden in de omgang. Verder is hij een goede ruiter, is hij onverschrokken en kent hij geen angst; allemaal belangrijke vaardigheden voor een militair. Een Britse krant meldt het volgende: “De fiere, jonge prins van Oranje heeft zich te midden van ons in het heetst van de strijd begeven om onze dappere mannen aan te moedigen en te inspireren. Onder een regen van vuur hield de jonge held als een veteraan onverschrokken stand”. Willem voelt zich er goed bij. “Wat ik tijdens mijn vuurdoop voelde is onbeschrijfelijk”, zo schrijft hij aan zijn moeder.

Het was geen angst. Het was totaal anders dan ik had verwacht; ik voelde me volmaakt tevreden.

Willem mag dan wel volop genieten van het soldatenleven, vooralsnog is het ook zaak om een goede huwelijkspartner te vinden om een hechte dynastie te kunnen presenteren aan de weifelmoedige Britten. Meteen na zijn terugkeer uit Spanje in het najaar van 1813, stelt Willem zich voor aan Charlotte.

Extreem onaantrekkelijk

Een huwelijk tussen de Nederlandse prins Willem, zoon van Willem Frederik van Oranje en de Britse prinses Charlotte Augusta van Wales, dochter van de prins-regent van Engeland, de latere koning Georg IV, zou alle betrokken partijen goed uitkomen. Robert Stewart Castlereagh, Willem Frederik van Oranje en George van Hannover zitten wat dat betreft op één lijn.

Lord Castlereagh geeft de Oranjes het verdere voordeel van de twijfel nu er een zoon in beeld is gekomen die vooralsnog betere papieren heeft dan zijn argwaan wekkende vader. Charlotte is voor de Oranjes een meer dan goede partij met een vader als toekomstige koning van Groot-Brittannië. Maar de Britse prins-regent heeft een bijzonder slecht huwelijk. Hij verdenkt zijn echtgenote Caroline van Brunswijk ervan dat zij samenspant met hun dochter Charlotte. Hij wil daarom zijn dochter zo snel als mogelijk uithuwelijken en zo ver als mogelijk weg van hem hebben.

Op 10 september 1813 ontmoeten de jonge prins en prinses elkaar. Charlotte is dan zeventien jaar oud, Willem is eenentwintig jaar en net even terug uit Spanje. Het dagboek van de puberale prinses beschrijft deze spraakmakende ontmoeting.

Ik heb erg gelachen met Georgiana (Fitzroy, een vriendin van Charlotte) om de prins van Oranje met wie ze de hele avond heeft gewalst op Oatlands, en die ze de beste walser vond die er bestond. Ze vertelde me dat hij extreem onaantrekkelijk was, en dat ik hem vast VERSCHRIKKELIJK vind, omdat hij zo dun is als een naald (…) Hij heeft ogen die geen enkele uitdrukking hebben, maar mooie tanden die enorm naar buiten steken.

Dan wordt het niets

Charlotte heeft een vaag vermoeden dat de prins en zij aan elkaar gekoppeld zullen worden door beider vaders. De oude heren laten er inderdaad geen gras over groeien en drie maanden later willen ze tijdens een diner bij premier Liverpool de verloving aankondigen. De eerst wat verlegen en stille Willem zit rechts naast een opgewonden Charlotte.

Het hele gezelschap raakt hevig geëmotioneerd. Prins-regent George haalt de twee jongelingen bij elkaar, brengt hun handen samen en geeft hen zijn zegen. De verloving is beklonken; tranen van geluk stromen.

Un peu triste

Op 13 december 1813 wordt de verloving tussen prins Willem van Oranje en Charlotte van Wales met veel aplomb officieel aangekondigd. Maar de idylle verandert langzaam maar zeker in een nachtmerrie. Charlotte maakt zich steeds meer zorgen over haar toekomstige leven in Nederland. “Holland is een heel raar land geloof ik, waar de society en alle andere dingen totaal anders zijn dan in welk ander land ook. Ik vraag me nu al af of ik me daar wel zal amuseren. Als ik rondreis en daar telkens alleen voor een paar weken hoef te blijven, moeten we maar eens zien wat we kunnen doen om het daar meer Londens en dandy-achtig enzovoorts te maken, maar het begin daar zal, denk ik, voortdurend ‘un peu triste’ zijn”.

Het societyleven in Den Haag stelt inderdaad weinig voor. Het is bijzonder saai in de hofstad. Dat is voor de zeventienjarige puber de voornaamste reden om te twijfelen aan een huwelijk. Ze wil de vrijheid houden om zelf te kunnen bepalen wanneer ze naar Holland gaat. Haar vader weigert die wens.

Charlotte komt erachter wat de ware bedoelingen van haar vader zijn om haar zo snel als mogelijk uit te huwelijken. Woedend schrijft ze aan haar verloofde prins Willem dat ze het land uit moet en naar Nederland moet vertrekken omdat pa “en vooral zijn ministers bang zijn dat zij chef van de oppositie wordt”. Met ‘zij’ doelt Charlotte op haar moeder, de diep ongelukkige echtgenote van de prins-regent.

Over het ongelukkige huwelijk

Prins-regent George is een enorme hork zoals we die wel meer tegenkomen in het Britse koningshuis. George verafschuwt zijn toekomstige echtgenote Caroline vanaf het begin. Hij vindt haar “onverzorgd, onfris en onbeschaafd”. Hij vlucht in paniek de kamer uit als hij haar voor het eerst ziet. Op de bruiloft is George zo dronken dat hij op het altaar moet leunen om zich staande te kunnen houden. Tijdens de huwelijksnacht raakt hij nog verder beschonken en valt bewusteloos neer op het huwelijksbed.

Een paar maanden na het huwelijk gaat het paar al uit elkaar. Beiden gaan een liederlijk buitenechtelijk leven leiden. George speurt naarstig naar tekenen van overspel, aangezien dit een geldige reden voor een scheiding vormt. Opmerkelijk genoeg geldt het omgekeerde niet: wanneer de man overspel pleegt, vormt dit geen grond voor echtscheiding. Maar dit terzijde.

Het masterplan van Lord Castlereagh

Een bezorgde Willem zag zijn huwelijk stranden en vond dat onterecht, want “ze geeft me elke dag meer bewijs van haar gehechtheid aan mij, en ik ben doller op haar dan ooit”. Willem vraagt hulp aan zijn vader om de crisis te bezweren, ook omdat het een slechte indruk in heel Europa zal maken als de verloving wordt verbroken. Er staan grotere belangen op het spel dan de wens van een puberale bakvis om deel te kunnen blijven nemen aan het Londense societyleven. Het jonge paar moet zorgen voor de continuïteit van een sterke dynastie.

De Britse minister van Buitenlandse Zaken Lord Castlereagh heeft namelijk een masterplan ontwikkeld over de toekomstige staatskundige inrichting van Nederland. Nederland moet worden samengevoegd met België om zo een krachtige noordelijke bufferstaat te worden die Frankrijk in toom moet houden en Groot- Brittannië moet vrijwaren van een Franse invasie vanuit Antwerpen. Het masterplan kan en mag niet mislukken door toedoen van een wispelturige puber.

Ondanks de crisissfeer blijft Willem zich enorm verheugen op zijn huwelijk. De jongverloofden, en dan vooral Willem, gedragen zich bijzonder verliefd. Willem zoekt rijtuigpaarden in Charlottes favoriete kleur grijs. Charlotte stuurt een nieuwe schilder naar Willem voor een nieuw portret omdat zij het vorige portret niet kon verdragen. Willem is nu eenmaal niet moeders mooiste en het is de vraag of een andere schilder hier nog veel aan kan doen.

Verloving totaal en voor altijd ten einde

Maar dan wordt de tot over zijn oren verliefde Willem toch nog plotseling gedumpt. Het is 16 juni 1814. Hij heeft een fikse ruzie gehad met Charlotte en het ziet er naar uit dat ze dit aangrijpt om er snel en voor haar zo pijnloos mogelijk een einde aan te kunnen maken. Charlotte zet ook haar moeder in die, vanwege haar slechte huwelijk, een verhuizing van haar geliefde dochter niet zou kunnen verwerken.

Na wat vanochtend met betrekking tot dit onderwerp tussen ons is gebeurd (wat veel te beslissend was om verdere uitleg te behoeven) moet ik onze verloving vanaf dit moment zien als TOTAAL EN VOOR ALTIJD TEN EINDE.

Duidelijker kan ze het niet maken. Willem houdt zich groot en vertelt zijn vader een dag later dat Charlotte nu haar ware karakter heeft getoond en dat het daarom “een ware zegen uit de hemel (is) dat de zaken deze wending hebben genomen”. Met opgeheven hoofd, maar met pijn in het hart, vertrekt Willem naar Brussel om het commando over de Britse troepen op zich te nemen die inmiddels de Fransen uit België hebben verdreven.

De Nederlandse en Britse diplomaten worden in grote verwarring achtergelaten. Het zo zorgvuldig gearrangeerde huwelijk om de dynastie van de toekomstige bufferstaat te bestendigen, is mislukt. Maar, “laten de twee landen niet lijden door de lichtzinnigheid en grilligheid van een zwak en onnozel persoon”, bezweren de hoogwaardigheidsbekleders.

Of al de kinderen aan beide kanten nu onderling trouwen of hun hele leven oude vrijgezellen en oude vrijsters blijven, het welzijn, en de wederzijdse veiligheid van onze landen moeten hetzelfde blijven.

Drie broers in de aanbieding

Maar deze vrome wens komt in groot gevaar. Aloude bedreigingen liggen op de loer. Lord Castlereagh wordt opnieuw bijzonder nerveus van de Russen. Ongeveer een half jaar geleden, in november 1813, toen het steeds duidelijker werd dat een Oranje over Nederland moest gaan regeren, probeerde de Russische tsaar Alexander I zijn zus Catharina te laten trouwen met de broer van de keizer van Oostenrijk om hen vervolgens op de Nederlandse troon te plaatsen. Deze opzet ging niet door, maar Catharina gaf haar pogingen niet op.

De groothertogin heeft volgens de invloedrijke Russische aristocrate Dorothea Lieven een zeer heerszuchtige persoonlijkheid en een hoge dunk van zichzelf. “Ik heb nog nooit een vrouw gezien, zo gedreven door een onweerstaanbare behoefte om in actie te komen, zichzelf op de voorgrond te plaatsen en anderen te overvleugelen”, stelt ze onverbloemd vast. Een dame om rekening mee te houden.

De Russische Catharina probeert de Engelse Charlotte te weerhouden om met de Hollandse Willem te trouwen. Catharina wil de kroonprins zelf hebben omdat ze onder de indruk is van de rijkdom van Holland en omdat het, politiek gezien, een mooie manier is om Groot-Brittannië los te weken van de Lage Landen, zodat Rusland deze plaats kan innemen.

Catharina stelde haar drie broers als mogelijke huwelijkspartners voor Charlotte voor. De meest beschaafde onder hen is de loyale en plichtsgetrouwe Michail, maar hij is pas zestien jaar oud. Zijn twee oudere broers Constantijn en Nicolaas zijn uit een ander hout gesneden. De vijfendertigjarige troonopvolger Constantijn is ruw en autoritair. Nicolaas van achttien, zou later worden gezien als de meest strenge en autocratische Russische tsaar ooit. De Britten zijn woedend over deze misplaatste opzet. Castlereagh nodigt Willem daarom snel weer uit naar Londen om Charlotte weer te kunnen zien. Maar, zoals gezegd, verbreekt Charlotte op 16 juni 1814 plotseling de verloving. Catharina ziet dan weer nieuwe kansen om kroonprins Willem in te palmen.

Met haar kalmukkengezicht

Zo bericht de Britse ambassadeur in Nederland, de trouwe en betrokken Lord Clancarty, dat de Russische groothertogin Catharina “met haar kalmukkengezicht” naar Brussel is gereisd, nadat ze erin geslaagd is zich extreem populair te maken in Amsterdam en Rotterdam. Daar weet ze de treurende kroonprins Willem om haar vingers te winden. “Ze is dol op Holland”, roept de afgewezen jongeling vol adoratie uit. De Russische tsaar Alexander I draagt zijn steentje bij. Hij geeft veel aandacht aan de gedesillusioneerde prins en bejegent hem opvallend vertrouwelijk.

Ambassadeur Clancarty praat de minister van Buitenlandse Zaken Castlereagh bij. “U weet dat er naast de groothertogin (Catharina) nóg een groothertogin is, van ongeveer twintig jaar oud, ongehuwd, ze schijnt mooi te zijn. Haar naam is Anna (Paulowna). Zou niet overwogen worden…dat zij zou kunnen worden aangeboden aan de erfprins, als een verbintenis met Engeland zou mislukken?” Maar beter van niet vindt Castlereagh. Hij herinnert zich de eerdere pogingen van Rusland om via Catharina een voet aan de grond te krijgen in Nederland. Een alliantie met Rusland is veel gevaarlijker voor Nederland dan een alliantie met Groot-Brittannië. Ook voor België dreigt gevaar.

In België zal het ongetwijfeld bijdragen aan de weigerachtige houding ten aanzien van de vereniging (met Holland), tenzij de Belgen een duidelijk bewijs krijgen dat Groot-Brittannië nog steeds zijn belangen wil verbinden aan die van Holland.

Silly Billy

Het weerwerk bieden aan Rusland valt Castlereagh zwaar. Is het nog te overwegen Charlotte terug te winnen? Maar deze slag verliest de Britse lord. Vrijwel gelijktijdig met Willems ontmoeting met Catharina, trekt Charlotte de aandacht van een bijzonder knappe man, een zekere prins Leopold van Saksen-Coburg, vooralsnog…

…een kleine ster die maar weinig werd opgemerkt te midden van de schitterende constellaties die hem omringden.

Prinses Charlotte bewondert prins Leopold enorm en ziet erg tegen hem op. Hij is ook vele malen aantrekkelijker dan ‘Silly Billy’, zoals Charlotte de magere en onaantrekkelijke Willem placht te noemen. Emma Sophia, het nichtje van Lord Castlereagh, vermoedt een complot. Het ligt erg voor de hand dat een intrigante ervoor gezorgd heeft dat Charlotte de aantrekkelijke Leopold ‘toevallig’ kon ontmoeten. Was dit intrigerende brein dat van de groothertogin Catharina (zuster van Anna Paulowna) zoals zovelen dachten?

De kleine ster Leopold zal niet alleen op amoureus gebied de Oranjes overtroeven, maar later ook op politiek gebied. Dat zal gebeuren als Nederland en België onder koning Willem I van Oranje (voorheen Willem Frederik), geheel volgens plan van Lord Castlereagh, in 1815 zijn samengevoegd tot een krachtige bufferstaat tegen Frankrijk.

Een blik vooruit

Charlotte trouwt op 7 mei 1816 met de liefde van haar leven Leopold. Maar haar leven eindigt bijzonder tragisch. Al snel wordt ze zwanger. De jonggehuwden kunnen hun geluk niet op. Maar de bevalling eindigt in een drama. Het jongetje wordt dood geboren en de moeder sterft in het kraambed. Leopold is ontroostbaar, maar dat weerhoudt hem er niet van om vele amoureuze relaties met tal van vrouwen aan te gaan. Pas in 1832 trouwt hij met de dochter van de Franse koning. Het is een zeer strategisch huwelijk met grote gevolgen voor de bufferstaat tegen Frankrijk.

De vader van Charlotte kan zich eindelijk koning noemen in plaats van prins-regent als zijn vader, de krankzinnige George III, in 1820 sterft. Maar de kroning, een jaar later, ontaardt in een ongekend drama en Lord Castlereagh wordt daarin meegesleurd. De prins-regent, nu koning George IV, wil absoluut niet dat zijn vrouw Caroline koningin wordt. Hij laat de regering een wetsvoorstel indienen om haar vanwege overspel te veroordelen. Een spectaculair proces ontstaat waarin het volk op de hand is van de ongelukkige Caroline en waarbij Lord Castlereagh, als lid van de regering en weliswaar tegen wil en dank, voor de koning moet kiezen. Castlereaghs populariteit is al tanende en deze zogenaamde Queen Caroline Affair, versterkt die neergang. Gaat deze affaire ten koste van zijn bufferstaat, waaraan de Russen met hun groothertoginnen ook al knagen?

Op de dag van de kroning verschijnt Caroline aan de poort van Westminster Abbey, waar de ceremonie plaatsvindt. Ze eist op hoge toon toegang, maar de deur wordt voor haar neus dichtgegooid. Caroline probeert nog drie andere ingangen, maar keer op keer wordt ze bot geweigerd. De ontgoochelde Caroline sterft enkele weken later. “They have treated me like a dog… and I will be buried as a queen”, waren haar welhaast laatste woorden.

De heerszuchtige Russische groothertogin Catharina die kroonprins Willem tot een huwelijk met haar probeerde te bewegen, zal uiteindelijk met een andere Willem trouwen, een prins uit Württemberg, die uit voorzorg alvast zijn wettige echtgenote heeft weggestuurd. Catharina ontpopt zich weldra als een goede koningin, volop bezig met sociale hervormingen en liefdadigheid.

Maar laten we na deze vooruitblik terugkeren naar de jaren rond 1815 en kijken hoe het afloopt met de huwelijksperikelen van kroonprins Willem. Gaat het de Russen eindelijk lukken om een voet aan de grond te krijgen in het koninkrijk van Willems vader? Hoe dit verder gaat, komt aan bod in deel 2.

Andere afleveringen in deze serie:

• Deel 2: De held van Waterloo en zijn Russische prinses
• Deel 3: Waarom Groot-Brittannië in 1830 de Belgische opstand steunde
• Deel 4: Koning Willem I hoopte tevergeefs op Russische steun tijdens de Belgische Opstand

Bronnen