Het is een van de bekendste gebeurtenissen uit het Nieuwe Testament: de aartsengel Gabriël die aan Maria verschijnt met de boodschap dat zij een zoon zal baren: Jezus. Deze gebeurtenis staat bekend als de annunciatie en wordt binnen de katholieke kerk jaarlijks op 25 maart herdacht onder namen als Maria-Boodschap of Aankondiging van de Heer (Annuntiatio Domini).
Vroeger werd het hoogfeest ter herdenking van de aankondiging van Jezus’ geboorte in de katholieke kerk aangeduid met de Latijnse naam Annuntiatio beatae Mariae virginis, ofwel de aankondiging aan de heilige maagd Maria. De gebeurtenis wordt alleen beschreven in het evangelie van Lucas. De tekst gaat als volgt:
Blijde boodschap
…we moeten hier toch ook de eigenlijke betekenis van het woord ‘chaire’ beluisteren: verheug je! Met deze oproep van de engel, zouden we kunnen zeggen, begint in wezen het Nieuwe Testament. (…) Met de begroeting van de engel wordt dan ook het akkoord aangeslagen dat blijft klinken door alle tijden van de Kerk heen en dat inhoudelijk ook te beluisteren is in de basisomschrijving waarmee de hele christelijke verkondiging wordt aangeduid: ‘Evangelie – de blijde boodschap’. Joseph Ratzinger – Jezus, Deel 3, Proloog. De kinderjaren, p. 35
Maagdelijke geboorte
Binnen de christelijke wereld wordt uit de woorden van de engel afgeleid dat het kind zijn bestaan volledig aan God te danken heeft en dat daarom sprake is van een ‘maagdelijke geboorte’. Deze interpretatie sluit aan bij Maria’s reactie in vers 38, waarin zij blijk geeft van volledige overgave aan Gods wil, wat door gelovigen vaak wordt gezien als een aanwijzing voor de bijzondere, goddelijke oorsprong van haar zwangerschap:
De heer wil ik dienen: laat er met mij gebeuren wat u hebt gezegd.
In de vroegchristelijke traditie is Maria’s instemming vaak benadrukt. Sommige kerkvaders spraken beeldend over het ‘moederschap via het oor’, waarmee zij wilden aangeven dat het luisteren naar de goddelijke boodschap centraal stond. Ook latere theologen onderstreepten het belang van Maria’s vrije instemming. Benedictus XVI benadrukte in zijn Jezus-trilogie dat deze instemming volgens hem noodzakelijk was:
De mens is vrij geschapen. Hij kan de mens niet verlossen zonder dat die vrijwillig ‘ja’ zegt op wat Hij wil. Toen Hij de vrijheid schiep, maakte Hij zich in zekere zin afhankelijk van de mens. Zijn macht is gebonden aan het niet-afdwingbare ‘ja’ van een mens. Joseph Ratzinger, Jezus, deel 3: Proloog. De kinderjaren, p. 41
Onbevlekte Ontvangenis
Anders dan soms gedacht verwijst de veelgebruikte term ‘Onbevlekte Ontvangenis’ niet naar de maagdelijke geboorte van Jezus, maar naar de geboorte van Maria zelf. Volgens deze leer, die niet expliciet wordt vermeld in de bijbel, kwam Maria ter wereld zonder met de erfzonde te zijn bevlekt. Daardoor zou Jezus volgens de traditionele leer vrij zijn van de erfzonde die sinds de zondeval op alle mensen wordt overgedragen. De Onbevlekte Ontvangenis werd in 1854 officieel tot dogma verklaard door paus Pius IX, via de bul Ineffabilis Deus.
Ave Maria
Het bekende gebed Ave Maria (‘Wees gegroet, Maria’) is direct verbonden met de annunciatie. De woorden zijn ontleend aan de begroeting van de engel Gabriël. In de loop van de Middeleeuwen groeide de tekst uit tot een zelfstandig Maria-gebed, dat onder meer onderdeel uitmaakt van de rozenkrans, een bekend katholiek gebedssnoer. In de loop der tijd zijn er ook veel muzikale bewerkingen van het Ave Maria gemaakt, van middeleeuwse koorstukken tot bekende composities van bijvoorbeeld Franz Schubert en Charles Gounod.
Tekst van het Ave Maria
| Latijn | Nederlands |
|---|---|
| Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum. Benedicta tu in mulieribus, Sancta Maria, Mater Dei, |
Wees gegroet, Maria, vol van genade. De Heer is met U. Gij zijt de gezegende onder de vrouwen, Heilige Maria, Moeder van God, |
Ave Maria (Bach/Gounod)
Koran
De annunciatie wordt ook beschreven in de Koran, het heilige boek van de islam. Ook hier is sprake van een maagdelijke geboorte die wordt aangekondigd door de engel Djibriel (Gabriël):
(De Engel) zei: “Ik ben slechts een Boodschapper van jouw Heer (om) jou een reine jongen te schenken.” Zij zei: “Hoe kan ik een zoon krijgen terwijl geen man mij heeft aangeraakt, ik ben geen onzedelijke vrouw!” Hij zei: “Zo (zal het zijn), jouw Heer zei: “Dat is gemakkelijk voor Mij: “En (Wij scheppen hem) opdat Wij hem tot een Teken voor de mensheid maken en als een Genade van Ons. En het is een zaak die (reeds) besloten is. En zo droeg zij hem en zij trok zich met hem terug naar een verre plaats.
Soera Maria, 19:19-22 (Bron)
25 maart
In de katholieke en oosters-orthodoxe traditie wordt de annunciatie jaarlijks herdacht op 25 maart, dus precies negen maanden vóór Kerst. Valt deze datum op een zondag in de veertigdagentijd dan wordt de herdenking verschoven naar 26 maart om de liturgische kalender niet te verstoren.
In de adventsperiode, de weken voorafgaand aan Kerst, wordt binnen veel christelijke gemeenschappen traditioneel ook aandacht besteed aan de aankondiging van de Heer aan Maria.
Kunst
De annunciatie is in de loop der eeuwen een dankbaar thema geweest in de kunst. Hieronder enkele bekende voorbeelden:
Heeft Jezus echt bestaan?
Kon Jezus lezen en schrijven?
Hoe zag Jezus eruit?
Het Weesgegroet / Ave Maria – Een katholiek gebed-George Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie. Deel II (Kampen 2005) p. 62.
-https://nbv21.nl/bijbel/NBV21/LUK.1/Lucas-1/
-https://debijbel.nl/bijbel/NBV21/LUK.1/Lucas-1
-https://rkliturgie.nl/algemene-of-dagelijkse-gebeden-en-oefeningen/wees-gegroet-ave-maria
-Nieuwe kleine WP in kleur – dl1. p.298
John P. Meier en zijn onderzoek naar de historische Jezus
De kruisweg en de veertien staties – de lijdensweg van Jezus
Wie is de ‘beminde leerling’ van Jezus?