Beatrix de Rijk, de eerste Nederlandse vrouw met een vliegbrevet

Beatrix de Rijk (Soerabaja, 1883 – Den Haag, 1958) was de eerste Nederlandse vrouw met een vliegbrevet. Reeds op jonge leeftijd was de in Parijs werkzame mannequin de Rijk geïnteresseerd in paardrijden, ballonvaren, motorfietsen en snelle auto’s. Ballonvaren ze al snel te saai, zij wilde leren vliegen. Na als vrouw te zijn geweigerd bij de vliegschool van Deperdussin haalde zij op 6 oktober 1911 haar brevet bij de vliegschool van de gebroeders Hanriot in Frankrijk.

Beatrix de Rijk hoort thuis in het rijtje van luchtvaartpioniers van het eerste uur zoals: Jan Hilgers, Frits Koolhoven en Anthony Fokker. Door hun enerverende vliegdemonstraties met veel publiek waren vliegeniers in de jaren 1910 een soort rocksterren. En de Rijk was in die tijd misschien nog wel beroemder dan haar mannelijke collega’s.

Onstuimige jeugd

Beatrice Catharina (Beatrix) de Rijk werd op 24 juli 1883 geboren in Soerabaja, Nederlands-Indië, als dochter van een welgestelde Nederlandse bankier en een Javaanse moeder. Beatrix ontwikkelde tijdens haar jeugd een passie voor snelheid en gevaar en was een geboren Amazone. Haar vader was zo vermogend dat ze tijdens haar reizen door de Indische archipel haar paarden mee aan boord kon nemen. Haar eerste huwelijk met een luitenant bij het Koninklijk Nederlands-Indische Leger (KNIL) duurde maar kort (1902-1905), zij kregen samen één zoon. Na dit huwelijk en de dood van haar vader vertrok ze samen met haar moeder naar Nederland. Haar zoon bleef bij zijn vader in Indië.

In Nederland zette Beatrix haar onstuimige levensstijl onverdroten voort, zij reed rond in een Adler sportwagen en later op een NSU-motorfiets. Omdat haar moeder het wilde leven van haar dochter maar niets vond, vertrok Beatrix met haar erfdeel naar Parijs en werd mannequin bij het beroemde modehuis Worth. Zij bezocht regelmatig paardenraces in Auteuil en was lid van de in 1909 opgerichte damesballonvereniging ‘Stella’. Het ballonvaren ging haar echter al snel vervelen, Beatrix wilde leren vliegen.¹

Aviatrice in haute couture

Voor 2000 francs nam Beatrix vliegles bij de gebroeders Hanriot in Bétheny bij Reims, nadat zij als vrouw was geweigerd bij de vliegschool van Deperdussin. De vliegschool van Hanriot had overigens ook les gegeven aan andere Nederlandse vliegeniers, zoals Gijs Küller en Frits Koolhoven. Beatrix bleek een snellere leerling dan menig mannelijke collega. Zij maakte zelfs zoveel indruk op Marcel Henriot, dat hij haar een baan aanbood als pilote. Beatrix was trouwens zelf niet zo gecharmeerd van de vliegtuigen van Hanriot:

…wat latten met veel spandraden, wat aeroplane-stof en een zwak motortje.

Zij behaalde op 6 oktober 1911 haar (Franse) vliegbrevet en was daarmee de zesde gebrevetteerde vrouwelijke pilote ter wereld. Op haar brevet had zij zichzelf overigens wel vijf jaar jonger gemaakt door het geboortejaar aan te passen. Ze werd beroemd, want ze kreeg van Parijse modehuizen het verzoek vooral hun producten te dragen. Er werden zelf parfums naar haar genoemd. In 1913 kocht ze haar eigen vliegtuig, een Deperdussin 1910, en trok door Europa om demonstraties te geven. Ze liet zich in haute couture fotograferen voor haar vliegtuig.

Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog bood ze haar diensten aan bij zowel de Nederlandse als de Franse luchtmacht, maar beide weigerden. Na de oorlog vertrok ze met haar tweede man naar Nederlands-Indië, om vier maanden later alweer terug te keren naar Nederland. Vervolgens vertrok ze naar een suikerplantage op Sumatra, waar De Rijk werd herenigd met haar zoon. Nadat deze plantage in 1932 failliet was gegaan gingen ze wonen in Wassenaar. Het tweede huwelijk liep in 1934 echter ook op de klippen. Haar hang naar avontuur bleef ongebroken en eind 1935 probeerde zij af te reizen naar Abessinië (het huidige Ethiopië) om als pilote te strijden tegen de Italianen. Ook dit plan draaide op niets uit.

Vergeten en berooid in Den Haag

In de Tweede Wereldoorlog en in de daaropvolgende Indonesische vrijheidsoorlog verloor ze alles. Haar enige zoon Jan kwam in 1943 om in een Japans interneringskamp en haar eerste man verdween spoorloos in Atjeh. Na de oorlog raakte Beatrix de Rijk in vergetelheid. Weliswaar werd zij als eregast van de Koninklijke Vereniging voor de Luchtvaart (KNVvL) in 1948 en 1951 in het zonnetje gezet vanwege haar verdienste als aviatrice, maar ze kon moeilijk verkroppen dat haar dagen van rijkdom en roem voorbij waren.

In de jaren 1950 woonde ze in armoedige omstandigheden in een zijstraatje aan de Hoefkade in Den Haag. De KNVvL organiseerde in 1952 nog een hulpactie om haar noden enigszins te lenigen. In haar laatste levensjaren verdiende ze wat geld als bordenwasser in het Palace Hotel in Scheveningen en schoonmaakster bij een Haagse familie. Na een langdurige ziekte overleed Beatrix de Rijk op 18 januari 1958 in het Zeehospitium in Kijkduin.²

Noten