Drie tijdgenoten van Aagje Deken en Betje Wolff

Historische vrouwen als lichtend voorbeeld

Anna van der Horst (1735–1785) maakte de overwinning van Willem V niet mee, maar zou er voor in haar handen hebben geklapt. Ze was een orangiste en groeide uit tot een opvallende stem in de achttiende-eeuwse Nederlandse literatuur. Al vroeg verzette zij zich tegen de beperkingen die haar sekse werden opgelegd. Op zestienjarige leeftijd schreef ze een lijkdicht op de dood van stadhouder Willem IV.

Haar eerste publicatie verscheen in 1756; Gedagtenisse van het schrikkelyk onweer, gehoort en gezien, ook binnen Enchuyzen, op maandag den 19 July 1756. Het sloot aan bij een achttiende-eeuwse trend om over onweersbuien en bliksemstralen te dichten, sinds God zich rechtstreeks tot de mens richtte in de donder en God zich dus in complexe natuurverschijnselen openbaarde. In het reisgedicht Dichtkundige erinnerin verwerkte zij haar ervaringen van een tocht naar Groningen en Friesland in poëzie, waarmee ze persoonlijke observatie met literaire vorm verbond. Ze bekwaamde zich, zoals veel vrouwelijke auteurs in deze tijd, in steeds meer verschillende genres. Zo dichtte ze in 1764 de heldinnenbrief De gevallen van Ruth, in zes zangen. Deze heldinnenbrief was in de zeventiende eeuw uit Italië aangewaaid: een dichtbrief waarin vrouwen hun geliefde aanroepen om naar hen terug te keren. Het genre kwam eind achttiende eeuw tot wasdom, juist door de twisten tussen patriotten en orangisten, die er hun standpunten slinks in konden verpakken. Voor vrouwen was het een uitgelezen kans historische vrouwenfiguren op te voeren die zich op cruciale momenten in de geschiedenis hadden geroerd. Ze eigenden zich op die manier zowel het verleden toe als het publieke debat, waarbij ze een boekje open konden doen over “het charakter der vrouwen”. In haar narede verdedigde ze het vrouwelijk schrijverschap en roemde zij auteurs als Betje Wolff en Lucretia Wilhelmina van Merken, die zich hadden verzet tegen het idee dat vrouwen uitsluitend geschikt zouden zijn voor huishoudelijke taken of die zich – zoals Van Merken – gewoon helemaal niet verontschuldigden voor het feit dat zij schreven. Want hoezo was dat nodig dan?

Met Wolff onderhield ze spoedig na dit huldeblijk een intensieve correspondentie: in haar vond zij een enthousiaste bondgenoot. Beide auteurs weigerden zich in te laten perken door het idee dat vrouwen niet zouden kunnen of mogen leren. Wolff prees haar, net zoals ze haar vriendin Petronella de Timmerman had geprezen, als een “een genie van de allereêlste soort”. De vader van Van der Horst verbood dit contact echter vanwege Wolffs religieuze vrijzinnigheid (zij had zich tegen de preciezen in de kerk afgezet), waarna de vriendschap in het geheim werd voortgezet. Blijkbaar werd de relatie toch ontdekt: Van der Horst moest van haar vader verhuizen naar haar broer in Groningen en de correspondentie eindigde definitief.

In Groningen publiceerde Van der Horst nog een Bijbels epos, Debora, in vier zangen, opnieuw met een programmatische narede. Hierin richtte ze zich tot “de wijsheidbeminnende vrouwen” die ze aanspoorde om zich, net als Debora, geestelijk te ontwikkelen. Ze verklaarde waarom vrouwen deze mogelijkheid dienden te krijgen: vrouwen waren even begaafd als mannen en konden veel meer dan enkel huishoudelijke taken. Leren zou hen heus niet “mensenhatend” maken, zo schreef ze. Kijk maar naar Debora. Daarom moest zelfstudie deel uitmaken van het rijtje betamelijke vrouwelijke tijdsbestedingen, naast borduren, musiceren en schilderen. We zouden Van der Horst nu een feminist noemen.

Met de Bijbelse epe Debora sloot ze aan bij de eerder genoemde auteur Van Merken en bij Petronella Moens (die in aflevering 11 aan bod komt). Ook zij stelden vrouwelijke rolmodellen als Ruth, Esther en Debora centraal. Zo konden ze hun licht laten schijnen op vrouwelijk martelaarschap als leidend voorbeeld. Wellicht zelfs om te knipogen naar de heerschappij van Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van stadhouder Willem V, die in de jaren zeventig en tachtig een stevig stempel op de Nederlandse politiek drukte en vond dat haar dochter recht had op dezelfde opvoeding als haar zoon.

Van der Horst mengde zich ook nog in het publieke, theologische debat. In 1770 publiceerde ze het pamflet De lievde van Jezus en zyne heilgezanten, wat felle reacties opriep omdat zij zich als vrouw in een theologische discussie durfde te begeven. Dat was immers een mannenzaak. En dat terwijl Sibylle van Griethuysen zich een eeuw eerder al eens openlijk met theologie had beziggehouden: Van der Horst was toch echt niet de eerste vrouw die dit deed. Juist daarom is de felheid van de reacties veelzeggend. Hoe dan ook, met haar werk zocht ze doelbewust de grenzen van haar tijd en wist die te verleggen voor de vrouwen na haar.

Blootleggen van morele inconsequenties

Ook Maria van Zuylekom (1759–1831) had een uitgesproken stem. Ze zou verschillende keren van politieke kleur verschieten: dan weer orangist, dan weer patriot, naar gelang het uitkwam of veilig was. Ze debuteerde bij de Haagse drukkersweduwe Catharina Dóll-Egges, een rasechte patriot die haar fonds bewust openstelde voor vrouwelijke auteurs. Deze drukker en boekverkoper gaf ook werk van Adriana van Overstraten, Petronella Moens en Maria Petronella Woesthoven uit. Met haar almanakken en tijdschriften droeg Dóll-Egges bij aan een publieke sfeer met ruimte voor vrouwen om hun politieke, morele en maatschappelijke kritiek te uiten.

Zo sprak Van Zuylekom, net als Maria Petronella Woesthoven en Petronella Moens, zich fel uit tegen het “Corsicaanse monster”, ofwel Napoleon, die in 1799 in Frankrijk de macht had gekaapt en zich al snel ontpopte tot een veroveraar: in 1806 maakte hij van de Nederlanden een bufferstaat, in 1810 marcheerde hij ons land binnen zonder veel weerstand te ondervinden.

Van Zuylekom en Moens maakten in hun teksten duidelijk dat vrouwen in oorlogstijd zoveel mogelijk een ondersteunende rol moesten vervullen voor de zonen en echtgenoten op het slagveld. Voor ons klinkt dat wat truttig, of in ieder geval weinig feministisch, maar destijds was het emancipatoir: juist het feit dat vrouwen verantwoordelijk waren als moeder en opvoeder, gaf hen een uitzonderlijke, machtige positie. Zij waren degenen die de bestuurders van de toekomst hun moraal bijbrachten, hun burgerzin. Pas in de negentiende eeuw kwam dit argument als een boomerang terug: vrouwen hoorden thuis te blijven, ze mochten niets anders meer dan moederen en voederen. Toen een einde van de heerschappij van Napoleon in zicht was, riep Van Zuylekom haar zusters op om mannen aan te moedigen ook de rest van het vaderland te bevrijden. Het was al vaderliefde wat de klok sloeg.

Toch zag zij wel dat vrouwen voor vrouwen moesten opkomen, een belang waarvoor in toenemende mate in de achttiende eeuw werd gevochten. Van Zuylekom deed dat met haar heldinnenbrieven. Neem de Leidse verzetsheldin Magdalena Moons, die ook in de tragedie Het beleg van Leiden van Lucretia Wilhelmina van Merken de hoofdrol had gespeeld. Van Zuylekom publiceert in een almanak een fictieve brief van Moons aan haar Spaanse aanbidder Francesco Valdez (1795) en bewijst daarmee hoe essentieel de invloed van een vrouw in de oorlog was. Aan het hoogste literaire genre, de tragedie, waagde Van Zuylekom zich overigens ook, al behoorden Van Merken en Juliana Cornelia de Lannoy tot de onomstreden top.

Zoals de meeste vrouwen had Van Zuylekom een groot oog voor onrecht in de maatschappij. In haar briefroman Ismene en Selinde (1792) behandelt zij slavernij in meerdere gedaanten: de trans-Atlantische slavernij op Curaçao, de Barbarijse slavernij in Noord-Afrika en het lijfeigenschap in Rusland. Opvallend is niet alleen dát zij deze thematiek aansnijdt, maar hoe ze dat doet: door de perspectieven te verschuiven en morele inconsistenties bloot te leggen. De verontwaardiging van haar christelijke, blanke personages over hun eigen slavernij contrasteert met de vanzelfsprekenheid waarmee ze de slavernij van anderen accepteren, van mensen van kleur.

Zo worden in een haven de christenslaven van elkaar gescheiden en moeten zij de ‘beestachtigste beledigingen, van het gemeenste soort dier roovers’ uitstaan. Maar wanneer Afrikanen onmenselijk worden gemarteld, halen ze daar hun schouders over op omdat zij geen christenen zijn. Ziedaar hoe de christelijke moraal tekort schiet. Elisabeth Maria Post gebruikt zulk opportunisme op bijna soortgelijke wijze in haar brievenroman Reinhart (1791); over een man die wonend in Europa fel uithaalt naar de slavernij, maar later – eenmaal slavenhouder in Guinee – beweert dat zijn slaven het beter hebben dan de boeren in Polen (daarover meer in aflevering 10). Met haar werk raakte Van Zuylekom aan een kernprobleem van de achttiende-eeuwse moraal: universele waarden werden selectief toegepast. Zulk ongemak is tegenwoordig wel heel erg herkenbaar.

De ware patriot vervloekt de slavernij,
Maar laat in denkenswijs zijn medeburgren vrij.
uit een almanak van Catharina Dóll-Egges, schrijver onbekend

De dichter als God op aard

Tot slot Maria Petronella Woesthoven (1760–1830). Zij kwam uit een heel ander milieu. Ze was – net als Juliana Cornelia de Lannoy – een dochter van een legerofficier en had door haar rijke afkomst ‘geluk’: ze kreeg goed onderwijs. Ze leerde Frans, Duits en Engels, geschiedenis, letterkunde en wiskunde van een hoogleraar, net als sterrenkunde. Dat had effect. Ze maakte naam als dichter en werd gevierd. Meerdere van haar gedichten ontvingen een bekroning van dichtgenootschappen, waarvan ze lid werd en waar ze ook, met ‘heldenmoed’, op de vergaderingen verscheen. Ze bezocht verschillende jaarvergaderingen en zat zelfs in een beoordelingscommissie, net als Anna van der Aar Sterke.

Haar werk circuleerde in almanakken en genootschapsbundels, en zeventien van haar geestelijke liederen werden in 1796 opgenomen een doopsgezinde bundel, die groot succes had. Ze schreef ook gelegenheidsgedichten bij politieke en maatschappelijke gebeurtenissen, zoals bij een koninklijke bruiloft en het einde van de Franse overheersing; ze bleef zich steeds bij de politieke zaak en de lotgevallen van haar land betrokken voelen.

Woesthoven had contacten met belangrijke literatoren die de dienst uitmaakten. Zo was Willem Bilderdijk haar zwager. Ze beheerde een deel van zijn manuscripten toen hij na de Bataafse Omwenteling in ballingschap ging vanwege zijn orangisme en ze stuurde hem speelse raadsel- en rebusbrieven en corrigeerde zijn drukproeven.

Inhoudelijk beweegt Woesthovens poëzie zich vooral op het snijvlak van natuur, geloof, gevoel en rede. Ware dichtkunst, zo vond ze, berust niet op techniek, maar op gevoel, verbeelding en goddelijke inspiratie. “’t Gevoel-alléén doet dichters zingen,” stelt ze, want een echte dichter is iemand die “tijgers aan zijn snaar kan binden”. De dichter is voor haar een scheppend en bijna profetisch figuur, een “god op aard” die “Gods ontwerp” leest en in staat is “wereldstelsels” te verbeelden. Tegenover deze geïnspireerde dichter plaatst ze de oppervlakkige rijmer met rijmkunstjes, wiens werk zielloos blijft omdat het in een stramien van retorica gevangen zit.

Zo presenteert Woesthoven een visie op poëzie waarin emotie, verbeelding en religieuze bezieling samenkomen, een opvatting die net als het werk van Deken en Wolff vooruitwijst naar de romantiek, maar die tegelijk stevig geworteld is in de achttiende-eeuwse cultuur waarin zij schreef.

Deze drie schrijvers maken zichtbaar dat wie literatuur bedreef, het maatschappelijk debat stuurde en daarmee een positie koos. Dat dit in deze periode niet vrijblijvend was, laat zich het scherpst horen in het verhaal van Aagje Deken en Betje Wolff.