‘Wisselwachter’ Harry Hopkins was meer waard dan een slagschip

“Een vreemde man zonder officiële functie”, zo werd Harry Hopkins genoemd door de Britse chef-staf Alan Brooke. Tijdens een bezoek aan Washington D.C. in 1942 werd de generaal door de adviseur van president Franklin D. Roosevelt voor een persoonlijk gesprek meegenomen naar zijn slaapkamer in het Witte Huis. Ze gingen op de rand van Hopkins’ bed zitten, uitkijkend op zijn tandenborstel en scheerkwast. De Brit beschreef de ontmoeting in zijn dagboek als tekenend voor Hopkins, die geen kantoor had in het Witte Huis, “terwijl hij toch een van de meest invloedrijke figuren is. Een man die in de oorlog, als rechterhand van de president, zo’n grote rol speelt”. Winston Churchill kende Hopkins zelfs meer waarde toe dan een slagschip.

Wie was deze Harry Hopkins, die met zijn magere lichaam, slecht zittende pakken en sjofele verschijning misplaatst lijkt tussen de groten der aarde? In Wisselwachter beschrijft Geert Mak de Amerikaans-Europese relatie in de periode 1933-1945. De schimmige Hopkins is hierin een van de hoofdpersonen, naast de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt en diens echtgenote Eleanor. Voor de machtige staatsman bluste de scherpzinnige Hopkins voortdurend brandjes en bemiddelde hij in kleine en grote politieke conflicten. Vanaf de jaren dertig fungeerde de rechtdoorzee-opererende Hopkins volgens Mak als een “alter ego” van Roosevelt…

…met wie hij bijna leefde als Siamese tweeling, een combinatie van topadviseur en altijd beschikbare ‘beste vriend’.

Geplaagd door een slechte gezondheid en gevoelig voor vrouwelijke charmes – wat hij beide deelde met de president – was Harry Hopkins een persoon wiens onopvallende uitstraling en functieomschrijving niet rijmde met de enorme invloed die hij werkelijk had, als ‘wisselwerker’, die op het juiste moment de geschiedenis naar een ander spoor leidde.

New Deal

Harry Hopkins werd in 1890 geboren in Sioux City (Iowa). Volgens Mak had hij het sociale gevoel en plichtsbesef van zijn vrome moeder en de driestheid van zijn vader, een voormalige goudzoeker en eeuwige optimist die dol was op gokken. Harry “was het allebei, de goede ziel en de paardengokker, ze vochten en verscheurden hem, zijn leven lang”.

Voordat hij zijn politieke carrière begon, werkte hij als sociaal werker en hield hij zich in New York bezig met armoede- en tuberculosebestrijding. Zijn opmars naar zijn adviseursrol binnen het Witte Huis begon hij als voorzitter van TERA, de Temporary Emergency Relif Administration. Deze in 1931 opgerichte organisatie ontwikkelde werkprojecten voor werklozen in de staat New York, waar Roosevelt voorafgaand aan zijn presidentschap gouverneur was. “Hulp aan […] ongelukkige burgers moet worden verstrekt door de regering, niet onder de vlag van liefdadigheid maar als een sociale plicht”, verklaarde Roosevelt op 28 augustus 1931. Deze sociale filosofie vormde het uitgangspunt voor zijn New Deal, het hervormingsprogramma waarmee president Roosevelt vanaf 1933 de VS uit de Depressie loodste. Hopkins werd een van de belangrijkste pleitbezorgers en uitvoerders van de New Deal.

Het optimisme dat Roosevelt tijdens zijn verkiezingscampagne uitstraalde, inclusief de campagnehit van Bing Crosby Happy Days Are Here Again, sloeg aan. Nadat hij werd verkozen tot president wist hij het financiële systeem tot rust te brengen en gaf hij burgers het vertrouwen in de banken terug. “In acht dagen was het kapitalisme gered”, zo citeert Mak politiek econoom Raymond Moley. Roosevelts visie ging veel verder dan de landsgrenzen. Terwijl in Europa dictaturen zegevierden, wilde hij voorkomen dat het bestuur van zijn land door communisten of fascisten werd overgenomen. Hoe revolutionair de New Deal ook overkwam, Roosevelt, die Zeeuwse voorouders had, was volgens zijn biograaf John Gunther…

…in zijn hart een Hollandse burger, zijn fundamentele drijfveer was niet om de bestaande orde omver te werpen maar om die te redden.

Isolationisme

Roosevelt schatte de dreiging van Hitler al voor de oorlog goed in. Hij beschouwde de Duitse dictator als een idioot en zijn adviseurs waren volgens hem “nog grotere gekken dan hij”. De conferentie van München, waar de Fransen en Britten bogen voor Hitlers expansiezucht, vormde volgens Mak “een van de diepe breuklijnen in het presidentschap van Roosevelt – en daarmee in de rol van Harry Hopkins”. De president vreesde dat er een oorlog op komst was en stuurde zijn adviseur op inspectietour langs vliegtuigfabrieken aan de westkust. Roosevelt bereidde zijn land, tegen de isolationistische stemming in, voor op oorlog door de wapenproductie fors op te voeren. Mak legt uit dat het beleid van de Amerikaanse regering…

…steeds minder ging […] om de welvaart en het welzijn van de eigen bevolking, steeds vaker stond het woord ‘veiligheid’ centraal. ‘Policing of the world’, dat werd het nieuwe motto.

Toch wilde de overgrote meerderheid van de Amerikanen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog en ook na het uitbreken daarvan neutraal blijven. “Het alom verbreide Amerikaanse isolationisme” wordt door Mak “het grootste probleem van Roosevelt” genoemd.

Het grootste deel van de oorlog bevond Hopkins zich in de directe nabijheid van de president. Mak haalt John Gunther aan die schrijft dat Hopkins en Roosevelt tweelingen werden. “Ze vormden een eenheid, een lichaam met twee hoofden.” Drieënhalf jaar verbleef de special assistant in Lincolns studeerkamer in het Witte Huis, waar hij, gezeten op zijn bed, gesprekken voerde met hooggeplaatste gasten. Hopkins eerste prestatie was de formering van de National Defense Advisory Commission (NDAC), door Mak “de moederorganisatie van alles wat met oorlog te maken had, van de wapenindustrie tot de voedselvoorziening” genoemd. Hij maakte gebruik van zijn ervaringen, organisatiestructuren en contacten die hij als medewerker van de New Deal had opgedaan. Voor de Amerikaanse opperbevelhebber George Marshall werd hij “het belangrijkste communicatiemiddel naar het Witte Huis”. Mak concludeert:

Je kunt rustig zeggen dat zonder de ervaring van de New Deal de Amerikaanse oorlogsinspanning veel trager en veel later op gang zou zijn gekomen […]. Ofwel: zonder New Deal was een invasie in Normandië in 1944 onwaarschijnlijk geweest.

Lord Root of the Matter

Mak weet de verhoudingen in het Witte Huis goed te schetsen. Zo raakte Eleanor Roosevelt in oorlogstijd somber, omdat haar man haar advies niet meer inwon. “Hij heeft Harry”, zei ze tegen minister van Arbeid Frances Perkins. “Hij heeft mijn advies niet meer nodig. Hij vraagt er niet naar. Harry vertelt hem alles wat hij moet weten.”

Niet alleen met Roosevelt, maar ook met Winston Churchill kon Hopkins goed overweg. Tijdens een eerste ontmoeting met de Britse oorlogspremier in januari 1941 zei hij tegen hem dat hij en de president “maar in één ding geïnteresseerd zijn: hoe we met dat verdomde hoerenjong Hitler kunnen afrekenen.” Dit brak het ijs tussen de twee. De Brit waardeerde de Amerikaan vooral omdat hij telkens weer tot de kern van de zaak wist te komen. Dit leverde Hopkins de door Churchill bedachte bijnaam Lord Root of the Matter op. Hopkins bezoek aan het Verenigd Koninkrijk was een symbolisch moment. Mak citeert Churchills Amerikaanse schoondochter Pamela die Hopkins aanwezigheid dezelfde waarde toekende als…

…een squadron vliegtuigen […], een leger van soldaten. […] Harry vertelde ons dat we er, uiteindelijk, niet alleen voor stonden.

In datzelfde jaar bracht Hopkins als persoonlijk gezant van de president ook een bezoek aan Sovjetleider Stalin met wie hij al net zo makkelijk omging als met Churchill. “Hoe kunnen we helpen?” – met die vraag won hij de wantrouwige dictator voor zich. “Stalin toonde jegens Hopkins een mate van persoonlijke achting die ik nooit heb gezien bij iemand anders, uitgezonderd Roosevelt en Churchill”, zo citeert Mak William Averell Harriman die van 1943 tot 1946 fungeerde als Amerikaans ambassadeur in de Sovjet-Unie.

Volgens Mak was Hopkins in 1941, voorafgaand aan de Amerikaanse deelname aan de oorlog, “exact de juiste man op de juiste plek”. Hij wist Churchill het vertrouwen te geven dat de Verenigde Staten aan zijn kant stonden en legde zo het fundament voor het bondgenootschap dat de oorlog zou gaan winnen. Kort na zijn bezoek aan het Verenigd Koninkrijk werd het Lend-Leaseprogramma aangenomen. Dit voorzag in de levering door de VS van wapens en andere middelen, eerst aan Groot-Brittannië en later ook aan de Sovjet-Unie en andere landen.

Plaatsvervangend president

Hopkins werd benoemd tot secretaris van het programma wat volgens Mak “in de praktijk betekende dat de grote lijnen van het Lend-Leaseprogramma werden geregeld vanuit diens rommelige slaapkamer in de zuidoosthoek van het Witte Huis.” Formeel was de voormalige sociaal werker aangenomen als adviseur van de president, maar Mak constateert dat hij vanaf maart 1941 in feite…

…plaatsvervangend president [was] met een budget dat opliep van 7 miljard in 1941 tot meer dan 60 miljard tegen het einde van de oorlog.

“Meer dan een kwart van het Britse en een tiende van het Sovjetmaterieel kwam uit Amerika”, legt de schrijver uit. Nadat de Verenigde Staten na de Japanse aanval op de Amerikaanse marinebasis op Pearl Harbor aan de oorlog gingen deelnemen, bleef Hopkins’ rol van belang. Mak noemt hem “de olieman die Roosevelts hele informele systeem gesmeerd liet lopen. Alles wat onder de aandacht van de president werd gebracht belandde ook bij hem, inclusief de belangrijkste benoemingen. Anderen concentreerden zich op bepaalde onderdelen: leger, marine, productie, diplomatie. Hopkins overzag alles.”

Grootse idealen

Volgens Mak is de geschiedenis van het presidentschap van Roosevelt er een van “grootse idealen”. Zijn beschrijving van de 32e Amerikaanse president is echter geen hagiografie; Mak schrijft bijvoorbeeld dat een anti-lynchwet in 1935 in het Congres sneuvelde zonder dat de president protesteerde tegen dit grote onrecht tegen de zwarte bevolking in de zuidelijke staten. Ook ten aanzien van Joodse vluchtelingen uit Europa was zijn houding grotendeels passief. Telkens weer hield hij rekening met zijn conservatieve zuidelijke partijgenoten die samen met de Republikeinen een blok tegen hem konden vormen.

Ook privé was Roosevelt geen heilige; Mak beschrijft hoe hij mensen, inclusief zijn echtgenote en buitenechtelijke vriendinnen, “als een baksteen” kon laten vallen. Echte vrienden had hij nauwelijks. Tegen het einde van zijn presidentschap vertroebelde ook zijn vriendschap met Hopkins. Die had zelf overigens zijn gezinsleven niet op orde. Altijd had hij geld tekort en moest zijn ex-vrouw bij hem smeken om een hogere alimentatie. Dochter Diane werd in het Witte Huis opgevangen door Eleanor, maar ze was hier eenzaam terwijl haar vader over de wereld reisde, de charmeur uithing op feestjes en het land bestuurde.

Tachtig jaar later is de door Mak beschreven geschiedenis nog altijd relevant. “De wereldorde waarin wij Europeanen tot voor kort leefden, was de wereld van Franklin Roosevelt”, aldus de auteur. Hij doorbrak “het gemakzuchtige isolationisme van zijn landgenoten” en legde het fundament voor de oprichting van de Verenigde Naties, gedreven door het diepe verlangen naar een vredige en rechtvaardige wereld. Mak vindt dat wij Europeanen de hemel mogen danken “dat Roosevelt en Hopkins […] de moed hadden om zich resoluut te verbinden aan het lot van Engeland en Europa.” Hij legt uit dat Hopkins als “nuchtere strateeg” zeker wist dat Hitler niet kon worden verslagen zonder Amerikaanse hulp. En:

Voor Roosevelt was het meer dan strategie, hij dacht in morele termen, voor hem ging het om een fundamenteel gevecht, om de overleving van de westerse democratieën.

Tijdcapsule

Mak vergelijkt het schrijven van dit boek met het leven in tijdscapsule: “Het was er prima vertoeven, het was vaak interessant gezelschap, ik zal het missen. Alleen leek, als ik dan weer uit die capsule kroop, de turbulente wereld van toen soms weer sterk op die van 2025. En dat was verontrustend.”

Zijn met fijne anekdotes en fraaie citaten doorspekte boek geeft een zinderende indruk van de regeringsperiode van Franklin D. Roosevelt met Harry Hopkins als zijn invloedrijkste souffleur. Hun persoonlijkheid en politieke handelen levert inspiratie in een tijd waarin de bevochten vrijheden en de Amerikaans-Europese vriendschap niet langer vanzelfsprekend zijn. De schrijver haalde informatie uit het persoonlijk archief van Harry Hopkins en sprak met kleindochter June Hopkins. Verder baseerde hij zich grotendeels op literatuur en oral history-interviews. Hoewel Mak niet met nieuwe historische feiten en inzichten komt, is Wisselwachter een boek dat de geschiedenisliefhebber bijna zeshonderd pagina’s gegarandeerd veel leesplezier brengt.