‘Mensheid stamt uit Indonesië’

In 2025 deden de Indonesische president, Prabowo Subianto, en minister Fadli Zon (Cultuur) op zijn zachtst gezegd ‘bijzondere’ uitspraken over de geschiedenis. Het waren liefst twee klappen op de vuurpijl van een toch al door felle twist gekenmerkt geschiedenisjaar in Indonesië. Fadli Zon ging het verst door te beweren dat de oorsprong van de mens niet in Afrika ligt, maar in Indonesië.

President Prabowo Subianto blies op 11 juni krachtig in de bus in de toespraak waarmee hij in Jakarta de militaire beurs Indo Defence Expo and Forum opende. Hij stelde dat Nederland als koloniale macht, uitgedrukt in hedendaags geld, 31 biljoen dollar (ongeveer 27 biljoen euro) aan welvaart aan Indonesië heeft onttrokken. Dat is, zei hij, achttien keer de totale (jaar)productie van Indonesië, achttien keer het huidige bruto binnenlands product, ofwel 144 keer het huidige jaarbudget van de Indonesische overheid. 31 biljoen dollar – een duizelingwekkend bedrag. Dat is 31 keer een miljoen keer een miljoen dollar: 31.000.000.000.000 dollar. Prabowo leek volgens diverse media vooral te willen aangeven dat Indonesië nooit meer in zo’n afhankelijke situatie moet belanden en daarom de defensie-uitgaven moet opvoeren.

Over waar hij dat cijfer van 31 biljoen dollar vandaan haalde, was de president erg onduidelijk. Hij ontleende het, zei hij, aan een studie die hij enkele weken eerder had gelezen. Welke studie? Dat liet Prabowo onvermeld, noteerde het Indonesische weekblad Tempo. Het Singaporese nieuwsplatform Channel News Asia voegde daaraan toe dat de president ook geen auteur of manier van berekenen noemde, terwijl er geen studies bekend zijn die op vergelijkbare bedragen uitkomen.

Gehakt van Prabowo’s bewering maakte Pierre van der Eng, in Groningen opgeleid in economische geschiedenis, nu universitair hoofddocent aan de Australian National University in Canberra. Om te beginnen, schreef hij in december in een beschouwing, had hij online gezocht op welke publicatie de Indonesische president zou kunnen doelen. Hij vond niets. Na een uitgebreide uiteenzetting becijfert Van der Eng dat Prabowo gezien de wél beschikbare wetenschappelijke gegevens hooguit zou kunnen uitkomen op één tot vier procent van die 31 biljoen dollar, dus: 310 miljard tot 1,24 biljoen dollar. “Nog steeds een beduidend bedrag”, aldus Van der Eng. Verdere sporen heeft Prabowo’s bewering over 31 biljoen onttrokken dollars niet nagelaten. Het lijkt daarmee een slag in de lucht die voornamelijk tot schouderophalen heeft geleid.

‘Out of Nusantara’

Ruim vier maanden na Prabowo’s bewering kwam minister Fadli Zon met uitspraken die op de ‘spectaculair-schaal’ die van de president nog ruim overtroffen. Niet in Afrika, maar ook en wellicht alleen in Indonesië is de mens ontstaan, stelde Fadli Zon. Hij deed dat op 23 oktober toen hij renovaties bekeek van het Plaosan-tempelcomplex in Klaten (Midden-Java). Op 27 oktober kwam hij er uitgebreider op terug tijdens een internationaal prehistorie-congres aan de Universitas Kristen Satya Wacana in Salatiga (Midden-Java). Tegenover de algemeen aanvaarde ‘Out of Africa’-theorie, volgens welke de uitgestorven mensensoort homo erectus en de moderne mens (homo sapiens) uit Oost-Afrika stammen en zich van daaruit hebben verspreid, stelde de minister zijn ‘Out of Nusantara’-theorie. Nusantara is de Oud-Javaanse benaming voor de Indonesische archipel en enig omliggend gebied.

Voor zijn stelling dat Indonesië de wieg van de mensheid is geweest wees de minister op diverse zaken die hij als bewijs beschouwt. Zo noemde hij de botresten van homo erectus die Eugène Dubois in 1891 en 1892 aantrof langs de Solorivier op Java. Die zijn naar schatting tussen een half miljoen en een miljoen jaar oud. Ander bewijs ziet Fadli Zon in rotstekeningen op diverse plekken in Indonesië. Bijvoorbeeld in de Leang Karampung-grot in Zuid-Sulawesi. De rotsschilderingen daar zijn zo’n 51.200 jaar oud. Ook wees de minister op de vondst van mogelijk tot 22.000 jaar oude gebruiksvoorwerpen in de Gua Harimau (Tijgergrot, Zuid-Sumatra) en op ruim 60.000 jaar oude sporen van homo sapiens in de Lida Ajer-grot (West-Sumatra).

De vooraanstaande Indonesische archeoloog Harry Truman Simanjuntak, oprichter van Pusat Studi Prasejarah dan Austronesia (Centrum voor Paleontologie en Austronesische Studies, CPAS, in Depok bij Jakarta), was stellig toen de NRC-correspondent hem vroeg naar zijn mening over Fadli Zon’s uitspraken. “De theorie is een luchtkasteel. Er is geen enkel bewijs voor”, zei hij. En over het congres in Salatiga waar de minister sprak:

Niemand ging in op zijn bewering, omdat die nergens op sloeg.

Volgens gangbare wetenschappelijke inzichten (‘Out of Africa’) ontstonden tussen grofweg vier en twee miljoen jaar geleden in Oost-Afrika eerst homo habilis (de handige mens) en vervolgens homo erectus (de rechtop lopende mens). Die laatste verspreidde zich over Afrika en naar Azië en Europa. Eveneens in Oost-Afrika ontstond veel later homo sapiens (de moderne mens), die vanaf zo’n 200.000 jaar geleden eveneens naar Azië en Europa trok.

Dat Fadli Zon talrijke vondsten in Indonesië van fossielen van homo erectus en tekeningen van homo sapiens aanvoerde als bewijzen voor zijn ‘Out of Nusantara’-stelling veegde Harry Truman Simanjuntak ook tegenover Indonesische media van tafel. Hij wees erop dat de oudste op Java aangetroffen homo erectus-fossielen 1,5 à 1,6 miljoen jaar oud zijn, terwijl in Afrika gevonden fossielen enkele honderdduizenden jaren ouder zijn. En homo sapiens verscheen pas 60.000 tot 70.000 jaar geleden in de Indonesische archipel. Harry Truman Simanjuntak gaf ook aan dat er tussen de aanwezigheid van de uitgestorven homo erectus in Indonesië en de komst van homo sapiens een gat in tijd zat.

De minister hield echter voet bij stuk. “Ik denk dat het concept ‘Out of Nusantara’ een sterke basis heeft”, verklaarde hij op 5 november tijdens een persconferentie in het presidentiële paleis in Jakarta. En over de ‘Out of Africa’-theorie:

Deze theorie is ter discussie gesteld door de hypothese van de multiregionale migratie. (…) Migratie kan ook van Azië naar Afrika, naar Europa en omgekeerd zijn geweest.

Sterker maakt dat Fadli Zon’s stelling bepaald niet. Het multiregionale model wijkt namelijk wel af van de standaard ‘Out of Africa’-theorie, maar bestrijdt niet dat Afrika de bakermat van de mens was.

Herziene geschiedenis

De door de minister geponeerde ‘Out of Nusantara’-stelling is overigens niet opgenomen in de zeer omstreden herziene officiële geschiedschrijving van Indonesië. Historicus Singgih Tri Sulistiyono, een van de drie hoofdredacteuren van de nieuwe versie van de officiële geschiedenis, liet dat weten aan dagblad Kompas. “Deze bewering staat er niet in, er is nog veel nodig om het te bewijzen”, zei hij.

Over die herschreven officiële geschiedenis ontstond al in mei en juni 2025 fel debat, zoals bij Historiek eerder gesignaleerd. Mede op grond van een toen gepubliceerde voorlopige schets verwierpen tal van wetenschappers, mensenrechtenorganisaties en activisten het herschrijfproject onder de hoede van het ministerie van Cultuur. Gevreesd werd dat het een de machthebbers welgevallig verhaal zou worden en vooral dat veel grove schendingen van de mensenrechten – met name uit de periode 1965-1998, toen Soeharto aan de touwtjes trok – zouden worden weggepoetst. Het debat werd nog scherper door aanwijzingen dat Soeharto tot Nationale Held zou worden verheven – wat op 10 november inderdaad is gebeurd.

Ondanks de vele kritiek ging het historische herschrijfproject door, al duurde het langer dan gepland voordat (een deel van) het resultaat werd gepresenteerd. Feestdag 17 augustus (tachtig jaar na het uitroepen van de Republiek Indonesië) werd niet gehaald, ook 10 november (Heldendag) ging voorbij zonder publicatie. Pas op 14 december vond bij het ministerie van Cultuur in Jakarta de zogenoemde ‘soft launch’ (zachte lancering) plaats van de tiendelige boekenreeks. Toch nog op een bijzondere dag, want vlak daarvoor was 14 december officieel bestempeld tot Nationale Geschiedenisdag.

Tien delen

‘Sejarah Indonesia: Dinamika Kebangsaan dalam Arus Global’ (Geschiedenis van Indonesië: Nationale Dynamiek tussen Mondiale Stromingen) heet de boekenserie. De tien delen, naar verluidt samen 7.958 pagina’s, beschrijven het verleden van de Indonesische archipel tot 2024, het jaar waarin Prabowo Subianto aantrad als president. Fadli Zon verklaarde dat er 123 experts van 34 universiteiten aan hebben gewerkt ’onder begeleiding van het ministerie van Cultuur’. Hij repte over ‘inspanningen van de staat om het collectieve geheugen te bewaren en de nationale identiteit te versterken’ door geschiedschrijving vanuit Indonesisch perspectief.

Kennelijk in een poging nieuwe kritiek een slag voor te zijn, kwam de volgende dag directeur-generaal Restu Gunawan van de afdeling Bescherming van Cultuur en Tradities van het ministerie van Cultuur met een verklaring. Hij stelde dat het schrijfproces erop is gericht ‘afstand te bewaren tot praktische politieke belangen’. “Ze werken onafhankelijk”, zei hij over de betrokken historici. Maar al op de dag van de boeklancering had de Koalisi Maskyarakat Sipil Melawan Impunitas (Burgercoalitie tegen Straffeloosheid) een verklaring tegen de nieuwe officiële geschiedschrijving klaar, ondertekend door 78 organisaties en honderd personen. Ze keren zich vooral tegen witwassen en weglaten van wandaden uit het Soeharto-tijdperk. Genoemd worden onder meer: massamoord, plundering van grondstoffen, geweld tegen vrouwen, inperking van de vrijheid van pers en politieke partijen en vaak gewelddadige onderdrukking van vakbonden.

Maar zijn die nieuwe geschiedenisboeken er eigenlijk al? Is op zijn minst deel 1 beschikbaar? Een poging van ondergetekende op de website van de kwalitatief goede Indonesische boekwinkelketen Gramedia strandde op 22 december. ‘Tidak ditemukan’ (Niet gevonden) was het antwoord na invoering van de titel in het zoekveldje. Van de historici die tegen het project zijn, heeft niemand de eindversie gezien, aldus Andi Achdian (Universitas Nasional, Jakarta) tegenover The Jakarta Post.

“Alles is zo geheimzinnig. (…) Zijn de boeken klaar of niet?”, noteerde de krant uit de mond van Asvi Warman Adam, in 2024 gepensioneerd als historicus bij het Nationaal Orgaan voor Onderzoek en Innovatie BRIN. Klaar nog niet helemaal, aldus een van de eindredacteuren, Jajat Burhanuddin. Volgens hem is nog ‘een verfijningsproces’ gaande, zij het aan ‘slechts enkele kleine onderdelen’. De ‘officiële’ lancering van de boekenreeks volgt naar zijn zeggen ergens in 2026. De dikke pil die minister Fadli Zon op 14 december kreeg overhandigd was dus blijkbaar een mooi boekomslag met daarin wellicht onbedrukte pagina’s.

Samenvattend: een fel omstreden serie geschiedenisboeken die er toch nog niet blijkt te zijn, boude historische beweringen van de president en een minister die door experts naar het rijk der fabelen zijn verwezen – 2025 was in Indonesië een opmerkelijk geschiedenisjaar.

Bronnen