Het groene goud: de weg van eeuwenoude poederthee naar matcha-mania

Het theepoeder matcha heeft na het jaar 2000 vanuit Japan via de Verenigde Staten een snelle opmars gemaakt in Europa en Nederland. Sinds het groene goud met de reputatie van superfood door TikTok een hype is geworden, vliegen de latte matcha’s vooral in de hippe binnensteden over de toonbank. Verder geeft het poeder kleur en een wat grassig bittertje aan allerlei smoothies, frisdranken, softijs, cake en gebak. Wat is het verhaal achter dit tot voor kort volslagen onbekende heldergroene poeder?

Matcha (letterlijk ‘gemalen thee’) speelt al eeuwenlang een belangrijke rol in vooral de Japanse theecultuur. Terwijl de door de VOC in Europa ingevoerde gewone zwarte thee uitgroeit tot een populaire volksdrank, blijft de groene poederthee nog lange tijd een onbekende Japanse elitedrank. In krantenbank Delpher (1650-2005) kent ‘matcha’ in relatie tot thee maar vijf treffers, de eerste in 1988! Daarvoor wordt het in enkele artikelen omschreven als groene poederthee, zoals in een minder vleiend reisverslag in de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant:

’t Is een afgrijselijk brouwsel, de echte Japansche thee. De groene poederthee wordt in kokend water zoolang geklotst tot er een dik schuim opstaat, en dat wordt dan aandachtig en in kleine teugjes gedronken. Maar Europeesche magen kunnen er absoluut niet tegen.7 juli 1917 (Delper)

Hoewel deze auteur zich enigszins aanstelt, heeft de complexe en licht bittere smaak misschien ook wel bijgedragen aan de geringe interesse in het Westen. Toch zal het eerder te maken hebben met de langdurige isolatie van Japan en vooral met het ingewikkelde en exclusieve productieproces – waar grote bedrijven inmiddels omwille van het verdienmodel, maar ten koste van de kwaliteit, ‘creatief’ mee omgaan.

Kunstvorm in China

Het vermalen van bladeren van de theeplant (Camellia sinensis) en het opkloppen van het theepoeder met een bamboeklopper in heet water is bedacht in het keizerlijke China en wordt populair tijdens de Songdynastie (960-1279). Het is een breuk met de eerdere methode waarbij de theebladeren werden gestoomd en geperst tot blokken. Voor gebruik werd dan een deel van het gedroogde blok afgesneden, geroosterd en vermalen en vervolgens in een ketel tot een theedrank gekookt – al dan niet gemengd met zout en kruiden.

Onder keizer Huizong (1100-1126) wordt de bereiding het kloppen van poederthee zelfs verheven tot een kunstvorm voor de elite, naast schilderen, kalligrafie en het bespelen van de guqin. In speciale theecompetities (dou cha) wordt de kwaliteit van de thee beoordeeld, waarbij de winnaar het meest perfecte schuim weet te produceren.

Het magische wondermiddel van Eisai

Aan deze poedertheecultuur in China komt een einde tijdens de Ming-dynastie (1368-1644), nadat keizer Hongwu het maken van geperste theeblokken verbiedt in 1391. Omdat deze heerser de poedertheeceremonies veel te elitair vindt en de productie te omslachtig verschuift de norm naar thee getrokken uit losse bladeren. Dat de traditie van het kloppen van groene poederthee niet volledig verloren gaat is te danken aan de Japanse monnik Myōan Eisai (1141–1215).

Na een vierjarig verblijf in een klooster volgens de boeddhistische Linji-school keert hij in 1191 terug naar Japan. In navolging van de Linji-leer introduceert Eisai daar een Japanse variant: het zenboeddhisme. Daarnaast verrijkt hij zijn thuisland met de kennis over het bereiding van poederthee en plant theezaden bij Nagasaki en Kyoto. Deze twee elementen vormen de basis voor de Japanse theeproductie en Japanse theeceremonie, de chanoyu, ‘heet water voor thee’.

Ook schrijft Eisai in 1211 een beroemd boek over thee, de Kissa Yōjōki, oftewel Thee drinken voor de gezondheid. In het boek noemt hij matcha “een wondermiddel en de magische sleutel tot een lang leven”. Eisai schenkt het geschrift aan shogun Minamoto no Sanetomo en probeert ook hem van de heilzame werking van de poederthee te overtuigen. Hoewel het Eisai niet lukt met behulp van thee de shogun van zijn alcoholverslaving te verlossen, zou de matcha de heerser na een zware kater wel weer op de been hebben geholpen.

De visie van Eisai op thee is een voortzetting van het gebruik onder de Chinese monniken. Voor hen was de thee een hulpmiddel om alert te blijven tijdens lange meditatie-sessies. Maar ook een ritueel op zich, waarbij het geheel van gedisciplineerde handelingen tot geestelijke harmonie moet leiden.

Theemeester Rikyū’s ‘Weg van de thee’

Na Eisai als grondlegger van de Japanse theecultuur is het theemeester Sen no Rikyū (1522-1591) die de theeceremonie perfectioneert, waardoor het tot een kunstvorm en een volwaardig zenritueel evolueert in sadō, ofwel ‘De weg van de thee’.

Rikyū verbindt de theeceremonie met de sobere esthetiek van wabi-sabi en de vier fundamentele zenprincipes: wa (harmonie), kei (respect), sei (puurheid) en jaku (rust). Deze nieuwe ‘weg’ van eenvoud botst soms met de smaak van de heersende klasse en met name met de leidende krijgsheer Toyotomi Hideyoshi. Dol op pracht en praal laat hij in 1586 een theekamer bouwen, volledig bekleed met bladgoud. Zijn theekom van massief goud staat haaks op de eenvoudige, handgevormde kommen en zenprincipes die Sen no Rikyū voorstaat. Een mooi voorbeeld hiervan is de nijiriguchi, een extreem lage en kleine ingang naar de theekamer. Het idee erachter is dat iedereen, van de machtigste samoerai tot de eenvoudigste bediende, moet bukken en kruipen om de theekamer binnen te gaan: een oefening in nederigheid waarbij de sociale hiërarchie tijdens de theeceremonie wordt ingeruild voor gelijkwaardigheid.

Uiteindelijk krijgt Hideyoshi genoeg van zijn eigengereide theemeester en dwingt hem tot de rituele zelfmoord seppuku. Ondanks de gedwongen dood van hun vader weten de zoons van Rikyū de sadō-traditie voort te zetten en zelfs uit te bouwen. Tijdens de Edo-periode (1603-1868) omarmen de heersende Tokugawa-shoguns sadō als de culturele standaard voor de heersende Samoerai-elite. De rituele discipline van de vernieuwde ceremonie sluit naadloos aan bij hun behoefte aan stabiliteit en orde.

In deze economische en culturele bloeiperiode verspreid de theeceremonie zich ook onder een nieuwe succesvolle klasse van handelaren en kooplieden. De drie dominante theescholen die gesticht zijn door achterkleinzonen van Rikyū bestaan nog steeds en worden geleid door rechtstreekse afstammelingen. Met één van zijn belangrijkste navolgers, Sen Genshitsu (15de generatie), had de bekende taal- en Japanliefhebber Paulien Cornelisse ooit een ontmoeting. Deze beroemde theemeester beschreef de schoonheid van de ceremonie als volgt:

In mijn handen houd ik een kom thee; ik zie daarin de gehele natuur gerepresenteerd in haar diepgroene kleur. Zittend in stilte voel ik dat de bergen en het heldere water een worden met mij. En door deze kom thee te delen met anderen, worden ook zij een met de thee en de natuur – wij vinden een eeuwige rust in elkaars gezelschap, dat is de paradoxale weg van de theeceremonie.

De grote meester van de Urasenke-theeschool is in augustus 2025 op 102-jarige leeftijd overleden.

Schaduwteelt en tencha

Naast de filosofische evolutie van de theeceremonie ingezet door Rikyū wordt in de loop van tijd ook de bereiding van de matcha in Japan steeds verder verfijnd. De belangrijkste innovatie is de schaduwteelt (kabuse) in de achttiende eeuw waarbij de theeplanten ongeveer drie weken voor de oogst bedekt worden met doeken of matten, zodat ze geen direct zonlicht krijgen. De vertraging van de fotosynthese geeft het blad een diepere groene kleur en zorgt voor een hoger gehalte aan aminozuren. Maar belangrijker nog: het vermindert de bitterheid van het theeblad in een complexe, maar mildere en unieke smaak van umami en een vleugje zoetigheid.

Het stomen van de beste en jongste, bovenste, bladeren om zo de (groene) kleur en smaak te behouden is overgenomen uit China, maar de vervolgstap is wel weer een Japanse verfijning: tencha (‘thee om te malen’). Hierbij worden de nerven en stengels zorgvuldig verwijderd. Het gedroogde en gezuiverde theeblad dat overblijft, klaar om te vermalen, wordt tencha genoemd. Dit komt nogmaals de textuur en smaak ten goede, net als het op de juiste snelheid fijnmalen van de tencha in granieten molens.

Volksthee

Vanwege het arbeidsintensieve proces en spirituele karakter van de theeceremonie heeft matcha, ook in Japan, eeuwenlang een exclusieve status gekend. Rond 1750 wordt de voor massaproductie veel geschiktere en gebruiksvriendelijke sencha de volksthee van Japan. En dat is deze getrokken groene bladthee tot op de dag van vandaag. Na de ontsluiting voor de westerse markt vanaf 1854 wordt sencha dan ook de Japanse exportthee en niet de schaarse, kwetsbare en prijzige matcha; een lange zeereis zou bovendien funest zijn voor de kwaliteit van het delicate poeder.

Fotogeniek superfood

Pas in de vroege eenentwintigste eeuw komt er belangstelling voor matcha in het Westen vanwege zijn toegeschreven eigenschappen, die mooi aansluiten bij nieuwe trends als mindfulness, wellness en superfoods. Als Starbucks in 2006 de matcha-latte op de kaart zet opent dat de deur naar een groter publiek. De groene latte wordt steeds populairder als een gezonder alternatief voor koffie, vanwege de vele antioxidanten en verminderde bijeffecten als stress en nervositeit.

In 2014 opent het eerste matchacafé in New York, al snel gevolgd door de eerste matchabar in Nederland (Den Haag) in 2015. Als influencers op TikTok en Instagram de reputatie van matcha als superfood combineren met de fotogenieke kwaliteiten van het smaragdgroene poeder is het hek van de dam. In Amsterdam opent de eerste matchazaak in 2017, in 2020 zijn het er zes en in 2025 is dat aantal gestegen naar liefst 52.¹

De reputatie van het felgroene superfood als boegbeeld van de moderne groene gezondheidstrend is uitgegroeid tot een ware matcha-mania – vooral onder millennials en gen Z’ers. De keerzijde is dat matcha geen beschermde status heeft als merknaam en vaak in slechte kwaliteit verwerkt wordt in de lattes, maar ook in smoothies, ijs, koekjes, frisdrank en zelfs cosmetica. Dat wil zeggen, niet als gezuiverde tencha maar met gewone gestoomde groene theebladeren van slechte kwaliteit die machinaal worden vermalen. Het resultaat is een dofgroen of bruinig poeder waarvan de bittere grassmaak gecamoufleerd wordt door toevoeging van veel suiker. Het scheelt wel in de portemonnee, want voor hoogwaardige matcha (ceremonial grade) schommelt de marktprijs rond de honderd euro voor 100 gram.

Sadō-light

Het doet niets af aan de aanhoudende hype. In 2025 dreigt er zelfs een tekort aan tencha-matcha, dat voor meer dan 80 procent in Japan wordt geteeld. Hoewel de productie in de periode 2014-2024 is verdrievoudigd (van 1700 ton naar ruim 5000 ton), blijft het lastig om op te schalen vanwege het ingewikkelde productieproces en de trage groei van theeplanten.

In het kielzog van de matcha-mania is er met name in Japan een herwaardering te zien van de theecultuur en theeceremonies. Onder toeristen is sadō enorm populair en ook jonge Japanners zien het als een bijzondere beleving, maar voor de gemiddelde moderne Japanner is het allemaal wat te omslachtig. In het dagelijks leven geven zij de voorkeur aan een meer informele ‘weg van de thee’. De vele nieuwe, moderne theewinkels en cafés die matcha met zorg en aandacht serveren bieden een esthetiek en sfeer die wel tegemoet komt aan een behoefte aan wabi-sabi-gevoel, maar zonder de dwingende regels. Kortom, sadō-light.

Noot en bronnen