Noord-Korea is geen kluizenaarsstaat

Toen de Zuid-Koreaanse inlichtingendienst in 2024 wereldkundig maakte dat Noord-Koreaanse militairen meevochten aan Russische zijde in de oorlog tegen Oekraïne, reageerde de NAVO verrast en verontrust. Deze reactie verbaasde Remco Breuker, want Noord-Korea stuurt al decennialang wapens, munitie en militairen naar bondgenoten. Over de politieke, economische en militaire internationale contacten van de Democratische Volksrepubliek Korea in heden en verleden gaat zijn in het najaar van 2025 verschenen boek De wereld volgens Noord-Korea.

Prof. dr. Remco Breuker (1972) is hoogleraar Koreastudies aan de universiteit van Leiden. Hij treedt in de media vaak op als deskundige op het gebied van Noord-Korea. Eerdere boeken van zijn hand over deze dictatoriale staat zijn bijvoorbeeld De B.V. Noord-Korea (2018) en De Koreaanse golf (2023).

Kluizenaarsstaat

De auteur legt uit dat als Noord-Korea media-aandacht krijgt, het vaak gaat over raketten, kernwapens en militaire parades. In zijn boek gaat het niet over zulk machtsvertoon ten opzichte van de wereld, maar juist om de internationale betrekkingen van het land. Zijn drijfveer om hierover te gaan schrijven was de deelname van Noord-Koreaanse militairen aan Russische zijde in de oorlog tegen Oekraïne. Dit was geen unicum maar een voortzetting van een buitenlandbeleid dat de communistische staat na de oprichting in 1948 ging voeren. De Koreaanse Oorlog (1950-1953), tussen het communistische Noord-Korea en het prowesterse Zuid-Korea, legde hiervoor mede de basis. Het land werd gesteund door de Volksrepubliek China en de Sovjet-Unie, bondgenootschappen die blijvend zijn gebleken.

Volgens Breuker heeft Noord-Korea een “onverdiende reputatie als kluizenaarsstaat”. Met uitzondering van tijdens de corona-epidemie, toen het land potdicht zat, heeft het in zijn bijna tachtigjarige bestaan altijd contacten buiten de grenzen onderhouden. Er waren voorafgaand aan de val van het IJzeren Gordijn vriendschappelijke contacten met socialistische landen en met Afrikaanse landen die vochten voor hun onafhankelijkheid, zoals Zimbabwe, Botswana en Angola.

De lijst van oorlogen waarin Noord-Koreanen meevochten, is langer dan verwacht, van de oorlog in Vietnam tot de Jom-Kipoer-oorlog en van de oorlog tussen Irak en Iran tot de recente strijd in Syrië. Het aantal landen en strijdbewegingen waaraan het land wapens leverde is nog langer.

Militaire steun

De eerste buitenlandse bondgenoot die kon rekenen op Noord-Koreaanse militaire steun was de Chinese communistische partij. Die streed eind jaren veertig met de nationalistische Kwomintang om de heerschappij over China. Noord-Koreaanse militairen vochten mee met de communistische Chinezen en sommigen bleven in de in 1949 opgerichte Volksrepubliek China wonen. Ook tijdens de Vietnamoorlog (1955-1975) vochten Noord-Koreanen mee, aan Vietnamese zijde, hoofdzakelijk in de vorm van een klein contingent van gevechtspiloten. De Noord-Koreaanse leiding zag de Vietnamezen als slachtoffers van het Amerikaanse imperialisme. “De Noord-Koreaanse piloten zouden verantwoordelijk zijn geweest voor het neerhalen van 26 Amerikaanse vliegtuigen”, schrijft Breuker. Aan Amerikaanse zijde vochten in totaal 350.000 militairen uit Zuid-Korea mee.

Zowel tijdens de Zesdaagse Oorlog (1967) als de Jom Kipoer-oorlog (1973) stuurde Noord-Korea militairen ter ondersteuning van Syrië in de strijd tegen Israël. Breuker legt uit dat het ging om gevechtspiloten, tankbemanningen en technici. De band met Hafiz al-Assad en zijn zoon Bashar, die Syrië van 1971 tot de val van het regime in december 2024 met harde hand bestuurden, was een blijvende. Begin jaren 2000 bouwde Noord-Korea ook een kernreactor in de Syrische stad Deir ez-Zor. Dit project werd door de Mossad ontdekt en door de Israëlische luchtmacht in 2007 vernietigd. Bij de aanval werden ook Noord-Koreaanse technici gedood.

Islamitische terreurbewegingen

In het Midden-Oosten konden ook terreurbewegingen rekenen op Noord-Korea’s steun, aldus Breuker. Zo hielpen Noord-Koreanen met de bouw van Hezbollah-tunnels in Libanon en Hamas-tunnels in Gaza. In de gedemilitariseerde zone die Zuid-Korea scheidt van Noord-Korea bekwaamden de Noord-Koreanen zich in het graven van ondergrondse tunnels die bedoeld waren om ongezien de zuiderbuur aan te vallen. De tunnels zijn breed genoeg voor tanks. Relaties met islamitische terreurgroepen vonden hun oorsprong in de jaren zestig. PLO-leider Yasser Arafat was, in de woorden van Breuker, “een graag geziene gast aan de dis bij Kim Il Sung”. De auteur voegt hieraan toe:

Honderden PLO’ers werden in Noord-Koreas getraind in allerlei disciplines noodzakelijk voor het succesvol voeren van een guerrillaoorlog. Noord-Koreaanse instructeurs leidden Palestijnen ook op verschillende locaties in het Midden-Oosten op, in Jemen, Syrië en Libanon.

Opmerkelijke vriendschap

Een opmerkelijke historische vriendschap die de auteur behandelt is die tussen de Noord-Koreaanse Kim Il Sung, de grootvader van de huidige Noord-Koreaanse opperste leider Kim Jong-un, en Norodom Sihanouk, de koning van Cambodja. Hoewel de een communistische oud-guerrillastrijder was en de ander een telg van een oude adellijke familie beschouwden ze elkaar als broers. Na een in 1970 tegen Sihanouk gepleegde militaire staatsgreep, die werd gesteund door de Amerikanen, trad de Cambodjaan in ballingschap in China en Noord-Korea, waar Kim Jong-un een paleis voor hem liet bouwen. Toen Sihanouk uiteindelijk naar Cambodja kon terugkeren, begeleid door Noord-Koreaanse lijfwachten, deed hij zijn geboortehuis in Phnom Penh cadeau aan zijn trouwe vriend. De Noord-Koreaanse ambassade vond hier onderdak.

Vuistvechter

Wat landen en groeperingen met Noord-Korea vaak verbindt is volgens Breuker “de ervaring van gekoloniseerd geweest zijn en/of zich buitengesloten en gemarginaliseerd voelen”. Hij noemt…

…anti-imperialisme, vrijheidsstrijd en antikolonialisme de centrale geloofsartikelen […] van de Noord-Koreaanse positionering in de internationale wereld.

Een cruciaal onderdeel hiervan is het felle anti-amerikanisme, waarmee de bevolking van jongs af aan wordt gevoed. Hieruit kwam ook de vriendschap voort tussen Kim Il Sung en Eldridge Cleaver, de leider van de Amerikaanse Black Panthers die zich met geweld verzetten tegen Amerikaanse machtshebbers. Cleaver nam het gedachtengoed van de Noord-Koreaanse leider over en stuurde in 1970 zijn zwangere vrouw en zoon naar Noord-Korea. Het tweede kind van de Cleavers werd in Pyongyang geboren en kreeg een deels Koreaanse naam.

Voor de landen en groeperingen die Noord-Korea op militair en politiek gebied steunde, fungeert Noord-Korea als een voorbeeld, verklaart Breuker. Het wordt, in zijn woorden, gezien “als niet murw geslagen vuistvechter die de volledige militaire kracht van de VS te verstouwen had verkregen”. En niet alleen wist het kleine en jonge land Amerikaanse troepen te weerstaan, door de ontwikkeling van een atoomwapen is het in feite onkwetsbaar geworden voor Amerika. Dat de Noord-Koreaanse bevolking honger leed (en nog steeds lijdt) omdat het regime consequent prioriteit geeft aan bewapening boven het welzijn van zijn eigen burgers is een donkere keerzijde.

Internationale sancties

Veel in het verleden aangeknoopte contacten in het buitenland zijn zo hecht dat ze tegenwoordig nog altijd levendig zijn. Daarbij worden internationale sancties behendig omzeild. De auteur noemt Noord-Korea als “een belangrijke lidstaat van de alliantie van onvrije staten”, waartoe hij Rusland, Wit-Rusland, China en Iran rekent. Bij internationale activiteiten van het land speelt het in de jaren zeventig opgerichte Bureau 39 een belangrijke rol. Deviezen die in het buitenland worden verdiend, worden ‘afgeroomd’ door deze alomvattende organisatie. Met de inkomsten wordt niet alleen het luxeleven van Kim Jong Un maar ook van de hele leiding en elite bekostigd. Zo kan het regime zijn macht handhaven.

De auteur benadrukt dat er in Noord-Korea een “stille holocaust” gaande is: wie hier gevangen wordt gezet, keert nooit meer terug. Hoewel zijn boek primair focust op de internationale politiek, staat de repressie in Pyongyang hier niet los van. Veel informatie voor dit boek dankt hij aan Noord-Koreaanse ballingen die hieraan zijn ontsnapt. Ook de Noord-Koreanen die buiten de landsgrenzen werken, blijken nauwelijks vrijer dan hun landgenoten thuis. De afgelopen twintig jaar zijn er constant tussen de 100.000 en 200.000 Noord-Koreanen in het buitenland werkzaam geweest, voornamelijk in China en Rusland. Hun loon belandt voor een groot deel in de staatskas.

Bedreiging

Sinds de jaren tachtig en negentig werd het leveren van militair-politieke steun aan landen voor Noord-Korea ook een economische transactie. Landen moesten betalen voor de inzet van ‘militaire adviseurs’. Ethiopië deed dit bijvoorbeeld al tijdens de oorlog met Somalië, en tegenwoordig hanteert Rusland hetzelfde zakelijke model: voor elke Noord-Koreaanse militair die in Oekraïne vecht of sneuvelt, ontvangt het regime in Pyongyang een financiële vergoeding.

Met wapenhandel, het leveren van militairen en cyberoorlogsvoering vormt Noord-Korea als klein land nog immer een bedreiging voor de democratische wereldorde, zo wordt duidelijk na het lezen van De wereld volgens Noord-Korea. Daar zit van de kant van Noord-Korea een concreet beleid achter; het zijn niet slechts de grillen van de grote leider die worden gevolgd.

De goed geïnformeerde Breuker gaat speculaties en geruchten uit de weg en brengt een heldere analyse. Wie dit boek leest begrijpt de positie van Noord-Korea in de wereld beter en ziet in dat de inzet van Noord-Koreaanse militairen in Oekraïne onderdeel is van een groter plan met een historie van bijna tachtig jaar.